พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 151

แก้บท  ภตฺตวา

อนึ่ง   เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น  ทรงคบ  ทรงเสพ   ทรงทำ

ให้มาก  ซึ่งธรรมอันเป็นทิพพวิหาร   พรหมวิหารและอริยวิหาร   ซึ่งกายวิเวก

จิตทวิเวก  และอุปธิวิเวก   ซึ่งสุญญตวิโมกข์  อัปปณิหิตวิโมกข์  และ อนิมิตตะ

วิโมกข์    และซึ่งอุตตริมนุสสธรรมทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตระอื่นๆ    ฉะนั้น

เมื่อน่าที่จะเรียกว่า  ภตฺตวา  แต่ก็เรียกเสียว่า  ภควา

 

แก้บท  ภเวสุ วนฺตคมน

อนึ่งเล่า   เพราะเหตุที่การไป   กล่าวคือ  ตัณหาในภพทั้ง  ๓   อันพระ-

องค์ทรงคายเสียแล้ว  ฉะนั้น   เมื่อน่าที่จะเรียกว่า  ภเวสุ  วนฺตคมน  แต่ท่าน

ถือภอักษรจากภวศัพท์    คอักษรจากคมนศัพท์    และวอักษรจากวันตศัพท์

แล้วทำให้เป็นทีฆะเสียงยาว   เรียกเสียว่า   ภควา   เหมือนในทางโลก   เนื้อน่า

จะเรียกเต็ม ๆ ว่า    เมหนสฺส    ขสฺส   มาลา   แต่ปราชญ์ท่าน  [ถือเอา  เม

จาก  เมหนสฺส   ข  จาก   ขสฺส   ลา   จากมาลา]   ก็เรียกเสียว่า   เมขลา

ฉะนั้นแล.

ก็ท่านพระอานนท์เถระเมื่อแสดงธรรมตามที่ได้ฟังมา  เล่าเรียนมา  จึง

ประกาศพระสรีรธรรม  [ตัวธรรม]  ของพระผู้มีพระภาคเจ้าให้ประจักษ์  ด้วย

คำว่า   เอวมฺเม   สุต   ในพระสูตรนี้    ด้วยคำเพียงเท่านี้   ด้วยเหตุนั้น   พระ-

เถระจึงปลอบชนผู้มีใจพลุ่งพล่าน  เพราะไม่พบพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า  ปาพจน์

[คือธรรมวินัย]  นี้  ชื่อว่ามีศาสดาล่วงแล้ว    หามิได้   ธรรมวินัยนี้เป็นศาสดา

ของท่านทั้งหลาย.

ด้วยคำว่า    เอก  สมย  ภควา    พระเถระเมื่อแสดงความที่พระผู้มี-

พระภาคเจ้าไม่มีอยู่ในสมัยนั้น     ชื่อว่าแสดงปรินิพพานแห่งพระรูปกาย.   ด้วย

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 152

คำนั้น   พระเถระย่อมยังชนผู้มัวเมา    เพราะมัวเมาในชีวิตให้สลดใจ    และยัง

อุตสาหะในธรรมให้เกิดแก่ชนนั้นว่า    พระผู้มีพระภาคเจ้าแม้พระองค์นั้น    ผู้

ทรงแสดงอริยธรรมนี้อย่างนั้น    ทรงทศพล   มีพระกายดุจร่างเพชร   ก็ยังเสด็จ

ปรินิพพาน  ในข้อนั้น    คนอื่นใครเล่าจะพึงไห้เกิดความหวังในชีวิตได้.

ก็พระเถระเมื่อกล่าวว่า   เอว    ชื่อว่าแสดงเทศนาสมบัติ     ความถึง

พร้อมแห่งเทศนา   เมื่อกล่าวคำว่า  เม  สุต   ชื่อว่าแสดงสาวกสมบัติ    ความถึง

พร้อมแห่งสาวก.   เมื่อกล่าวคำว่า  เอก  สมย  ชื่อว่าแสดงกาลสมบัติ    ความ

ถึงพร้อมแห่งกาล   เมื่อกล่าวคำว่า  ภควา   ชื่อว่าเทสกสมบัติ    ความถือพร้อม

แห่งผู้แสดง.

 

แก้บท   สาวตฺภิย   วิหรติ

คำว่า    สาวตฺถี   ในคำว่า   สาวตฺถิย    วิหรติ   นี้    ได้แก่นครอันเป็น

สถานที่อยู่ประจำของฤษีชื่อสวัตถะ  เหมือนคำว่า  กากนฺที  มากนนฺที  ฉะนั้น

ดังนั้น  ท่านจึงเรียกว่า   สาวัตถี   เป็นศัพท์อิตถีลิงค์ [เพศหญิง]  ปราชญ์ทาง

อักษรศาสตร์กล่าวกันอย่างนี้.  ส่วนพระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า  เครื่อง

อุปโภคบริโภคสำหรับมนุษย์มีอยู่ทุกสิ่งทุกอย่างในนครนั้น     เหตุนั้น    นครนั้น

จึงชื่อว่า   สาวัตถี.    แต่ในการประกอบศัพท์   เมื่อถูกถามว่า   มีสิ่งของอะไร

จึงอาศัยคำว่ามีทุกอย่าง  ประกอบว่า   สาวัตถี   มีของทุกอย่าง.

เครื่องอุปกรณ์ทุกอย่าง    มีพร้อมในกรุงสาวัตถี

ทุกเมื่อ  เพราะฉะนั้น  หมายถึงของทุกอย่างจึงเรียกว่า

สาวัตถี.

ราชธานีแห่งแค้วนโกศล   น่ารินรมย์ น่าชม น่า

ชื่นใจ ไม่เงียบจากเสียงทั้ง  ๑๐ พรั่งพร้อมด้วยข้าวน่า

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 153

กรุงสาวัตถีราชธานี   ถึงความเจริญไพบูลย์มั่งคั่ง

รุ่งเรื่อง  น่าระรื่นใจ  ดังกรุงอาฬกมันทาเทพธานีของ

เหล่าทวยเทพ  ฉะนั้น.

ใกล้กรุงสาวัตถีนั้น   คำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติ  ลงในอรรถว่าใกล้.

คำว่า  วิหรติ   นี้    เป็นคำแสดงความพร้อมด้วยวิหารการอยู่   บรรดา

อิริยาบถวิหาร    ทิพวิหาร    พรหมวิหาร    และอริยวิหาร    แบบใดแบบทนึ่ง

โดยไม่แปลกกัน    แต่ในพระสูตรนี้   แสดงความประกอบพร้อมด้วยอิริยาบถ.

วิหาร  ในบรรดาอิริยาบถต่างโดยยืน   เดิน  นั่ง  นอน  อิริยาบถหนึ่ง.   ด้วย

เหตุนั้น    พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับยืนก็ดี    ทรงดำเนินก็ดี    ประทับนั่งก็ดี

บรรทมก็ดี  ก็พึงทราบว่า  วิหรติ  อยู่ทั้งนั้น.   จริงอยู่   พระผู้มีพระภาคเจ้า

นั้น   ทรงตัดความลำบากแห่งอิริยาบถอย่างหนึ่งด้วยอิริยาบถอีกอย่างหนึ่ง

[เปลี่ยนอิริยาบถ]   ทรงบริหารอัตภาพให้เป็นไปไม่ลำบาก   เพราะฉะนั้น  จึง

เรียกว่า  วิหรติ  ประทับอยู่.

 

แก้อรรถบท  เชตวเน

พึงทราบวินิจฉัยในบทว่า   เชตวเน  นี้   ดังนี้.   พระราชกุมารชื่อว่า

เชตะ   เพราะชนะชนผู้เป็นศัตรูของตน  หรือว่า  เชตะ   เพราะประสูติ  เมื่อ

พระราชาทรงชนะชนผู้เป็นศัตรู   หรือว่า  ชื่อว่า  เชตะ    แม้เพราะพระราชา

ทรงขนานพระนามอย่างนี้แก่พระราชกุมาร   เพราะมีพระราชประสงค์จะให้เป็น

มงคล.  ที่ชื่อว่า   วนะ   เพราะให้คบหา   อธิบายว่า   ให้ทำความภักดีแก่ตน

เพราะความถึงพร้อมแห่งตน  คือให้เกิดความรักในตน.   อีกอย่างหนึ่ง  ชื่อว่า

วนะ  เพราะเรียกร้อง   อธิบายว่า  ประหนึ่งว่า  วอนขอสัตว์ทั้งหลายว่า  เชิญ

มาใช้สอยเราเถิด.  วนะของเชตราชกุมาร  ชื่อว่า  เชตวัน.  จริงอยู่    เชตวัน

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 154

นั้น     อันพระราชกุมารพระนามว่า  เชตะ  ปลูกสร้างบำรุงรักษา.  เชตราชกุมาร

นั้นเป็นเจ้าของเชตวันนั้น    เพราะฉะนั้น  จึงเรียกกันว่าเชตวัน.  ในพระเชตวัน

นั้น.

 

แก้อรรถบท  อนาถปิณฑิกสฺส  อาราเม

พึงทราบวินิจฉัยในบทว่า    อนาถปิณฑิกสฺส อาราเม  นี้  ดังนี้.

คฤหบดีนั้น ชื่อสุทัตตะ  โดยบิดามารดาตั้งชื่อให้  อนึ่งท่านได้ให้ก้อนข้าวเป็น

ทานแก่คนอนาถาเป็นประจำ  เพราะท่านเป็นคนปราศจากมลทินคือความตระหนี่

และเพราะเป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยคุณ   มีกรุณาเป็นต้น     เหตุท่านเป็นผู้มั่งคั่งด้วย

สมบัติที่น่าปรารถนาทุกอย่าง  ด้วยเหตุนั้น    ท่านจึงได้รับขนานนามว่า อนาถ-

ปิณฑิกะ.     ประเทศที่ชื่อว่า   อาราม   เพราะเป็นที่สัตว์ทั้งหลาย   หรือโดย

เฉพาะอย่างยิ่งบรรพชิตทั้งหลายพากันมาอภิรมย์  อธิบายว่า  บรรพชิตทั้งหลาย

พากันมาจากที่นั้น  ๆ  ยินดีอภิรมย์  อยู่อย่างไม่เบื่อหน่าย   เพราะพระเชตวันนั้น

งดงามด้วยดอกไม้  ผลไม้  ใบไม้อ่อนเป็นต้น    และเพราะถึงพร้อมด้วยองค์ของ

เสนาสนะ ๕ ประการ  มีไม่ไกลเกินไปไม่ใกล้เกินไปเป็นต้น.   อีกประการหนึ่ง

ชื่อว่าอาราม   เพราะน้ำท่านที่ไปในที่นั้น ๆ มาภายในของตนแล้วยินดี   เพราะ

สมบัติดังกล่าวมาแล้ว .    จริงอยู่     อารามนั้น    อันท่านอนาถปิณฑิกคฤหบดี

ชื่อจากพระหัตถ์ของเขตพระราชกุมาร  ด้วยปูเงิน ๑๘ โกฏิ  ให้สร้างเสนาสนะ

เป็นเงิน ๑๘ โกฏิ   เสร็จแล้วฉลองวิหารเป็นเงิน ๑๘ โกฏิ  มอบถวายพระภิกษุ

สงฆ์  มีพระพุทธเจ้าเป็นประธาน  ด้วยบริจาคเงิน ๕๔ โกฏิ   อย่างนี้   เพราะ

ฉะนั้น    จึงเรียกกันว่า   อารามของท่านอนาถปิณฑิกะ.    ในอารามของ

อนาถปิณฑิกะนั้น.

ก็ในคำเหล่านั้น     คำว่า   เชตวเน   ระบุถึงเจ้าของตนก่อน   คำว่า

อนาถปิณฑิกสฺส  อาราเม  ระบุถึงเจ้าของตนหลัง.  มีคำทักท้วงว่า  ในการ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 155

ระบุถึงพระเชตวันและอารามเหล่านั้น  มีประโยชน์อะไร.  ขอชี้แจงดังนี้.  กล่าว

โดยอธิการก่อน  ประโยชน์ก็คือเป็นการทำการกำหนด  [ตอบ]  คำถามที่ว่าตรัส

ไว้  ณ ที่ไหนอย่างหนึ่ง     เป็นการประกอบผู้ที่ต้องการบุญอื่น ๆ ไว้ในการถึง

[ถือเอา]  แบบอย่าง อย่างหนึ่ง. จริงอยู่  ในประโยชน์สองอย่างนั้น   ทรัพย์ ๑๘

โกฏิ   ที่ได้จากการขายที่ดิน   ในการปลูกสร้างปราสาทที่มีประตูและซุ้มและต้น

ไม้ทั้งหลายที่มีค่าหลายโกฏิ   เป็นการบริจาคของพระเชตราชกุมาร.  ทรัพย์ ๕๔

โกฏิ เป็นการบริจาคของท่านอนาถปิณฑิกคฤหบดี. ด้วยการระบุถึงพระเชตวัน

และอารามนั้น   ท่านพระอานนท์   เมื่อแสดงว่าผู้ต้องการบุญย่อมทำบุญทั้งหลาย

อย่างนี้      ก็ย่อมประกอบผู้ต้องการบุญอื่น ๆ    ไว้ในการถือเอาเป็นแบบอย่าง

โดยประการใด.    การประกอบผู้ต้องการบุญไว้ในการถือเอาแบบอย่าง    ก็พึง

ทราบว่าเป็นประโยชน์ในข้อนี้โดยประการนั้น.

ในข้อนี้ผู้ทักท้วงกล่าวว่า    ผิว่า    พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ใกล้

กรุงสาวัตถีก่อน    ท่านพระอานนท์ก็ไม่ควรกล่าวว่า   ในพระเชตวัน     อาราม

ของท่านอนาถปิณฑิกะ   แต่ถ้าประทับอยู่ในพระเชตวันนั้น   ก็ไม่ควรกล่าวว่า

ใกล้กรุงสาวัตถี. ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่อาจประทับ อยู่ในสถานที่สองแห่ง

ในเวลาเดียวกันได้.    ขอชี้แจงดังนี้    ข้าพเจ้ากล่าวมาแล้วมิใช่หรือว่า    คำว่า

สาวตฺถิย   เป็นสัตตมีวิภัตติลงในอรรถ  ว่าใกล้   เพราะว่า  เปรียบเหมือนฝูงโค

เที่ยวไปอยู่ใกล้แม่น้ำคงคาและยมุนาเป็นต้น     เขาก็เรียกว่า   เที่ยวไปใกล้แม่น้ำ

คงคา  เที่ยวไปใกล้แม่น้ำยมุนา  ฉันใด  พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อประทับ อยู่  ณ

พระเขตวันอารามของท่านอนาถปิณฑิกะใกล้กรุงสาวัตถี ก็พึงทราบว่า ประทับ

อยู่ ณ พระเชตวัน   อารามของท่านอนาถปิณฑิกะใกล้กรุงสาวัตถี   แม้ในพระ-

สูตรนี้    ก็ฉันนั้น.   จริงอยู่  คำว่า  สาวัตถี     ของพระเถระ  ก็เพื่อแสดงโคจร-

ตาม   คำที่เหลือ   ก็เพื่อแสดงสถานที่อยู่ประจำอันเหมาะแก่บรรพชิต.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 156

ในคำทั้งสองนั้น      พระเถระแสดงการอนุเคราะห์คฤหัสถ์ของพระผู้มี-

พระภาคเจ้าด้วยการระบุกรุงสาวัตถี       แสดงการอนุเคราะห์บรรพชิตด้วยการ

ระบุพระเชตวันเป็นต้น .  อีกนัยหนึ่ง  แสดงการงดเว้น อัตตกิลมถานุโยค  เพราะ

ถือเอาปัจจัย    ด้วยคำต้น      แสดงอุบายงดเว้น กามสุขัลลิกานุโยค     เพราะ

ละวัตถุกามด้วยคำหลัง.  อนึ่ง  แสดงความพากเพียรในเทศนาด้วยคำต้น   แสดง

ความน้อมไปในวิเวก  ด้วยคำหลัง  แสดงการเข้าไปด้วยกรุณา  ด้วยคำต้น   และ

แสดงการเข้าไปด้วยปัญญา  ด้วยคำหลัง.   แสดงความที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรง

น้อมไปในอันจะให้สำเร็จหิตสุขแก่สัตว์ทั้งหลาย   ด้วยคำต้น   แสดงความที่ทรง

ไม่ติดอยู่ในการบำเพ็ญหิตสุขแก่ผู้อื่น  ด้วยคำหลัง.   แสดงความอยู่ผาสุก   อัน

มีการทรงสละสุขที่ประกอบด้วยธรรมเป็นนิมิต   ด้วยคำต้น    แสดงการอยู่ผาสุก

อันมีการประกอบเนือง ๆ ซึ่งอุตตริมนุสสธรรมเป็นนิมิต    ด้วยคำหลังที่แสดง

ความที่ทรงมีอุปการะมากแก่มนุษย์ทั้งหลาย   ด้วยคำต้น .    แสดงความที่ทรงมี

อุปการะมากแก่เทวดาทั้งหลาย   ด้วยคำหลัง.   แสดงความที่พระผู้มีพระภาคเจ้า

เสด็จอุบัติในโลก   เจริญเติบใหญ่ในโลก  ด้วยคำต้น    แสดงความที่โลกฉาบทา

พระองค์ไม่ได้  ด้วยคำหลัง    มีอย่างดังกล่าวมานี้เป็นต้น.

คำว่า    อถ    ใช้ในอรรถว่าไม่ขาดสาย    ศัพท์ว่า  โข    เป็นนิบาต

ใช้ในอรรถว่า  แสดงเรื่องอื่น ๆ  ด้วยสองคำนั้น   พระเถระแสดงว่า  เรื่องอื่น ๆ

นี้เกิดขึ้นในพระวิหารของพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ขาดสายเลย.  เรื่องนั้นคืออะไร

คือเรื่องเทวดาองค์หนึ่งเป็นต้น .   ศัพท์ว่า   อญฺตรา    องค์หนึ่ง   ในคำว่า

อญฺตรา   เทวดาองค์หนึ่งนั้น   แสดงความไม่แน่นอน.   จริงอยู่   เทวดานั้น

ไม่ปรากฏนามและโคตร  เพราะฉะนั้น  ท่านจึงกล่าวว่า  อญฺตรา.   เทวดาก็

คือเทพนั่นแล  คำว่า   อญฺตรา   นี้   สาธารณะทั่วไปแก่หญิงและชาย   แต่

ในที่นี้ผู้ชายเท่านั้น     คือเทพบุตร.    ก็คำอะไรเล่า     เทพบุตรท่านกล่าวว่า

เทวดา    โดยเป็นสาธารณนาม.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 157

แก้   อภิกฺกนุตศัพท์

ในคำว่า   อภิกฺกนฺตาย   รตฺติยา  นี้   อภิกกันตศัพท์ใช้ในความ

ทั้งหลาย  มี  สิ้นไป  ดี  งาม  ยินดียิ่ง   เป็นต้น.

ในความเหล่านั้น  ใช้ในความว่า  สิ้นไป  ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้

ว่า    อภิกฺกนฺตา    ภนฺเต    รตฺติ,    นิกฺขนฺโต    ปโม    ยาโม     จิรนิสินฺโน

ภิกฺขุสงฺโฆ     อุทฺทิสตุ    ภนฺเต     ภควา     ภิกฺขูน     ปาฏิโมกฺข    ข้าแต่พระ-

องค์ผู้เจริญ   ราตรีสิ้นไปแล้ว   ปฐมยานล่วงไปแล้ว  ภิกษุสงฆ์นั่งนานแล้ว  ขอ

พระผู้มีพระภาคเจ้า   โปรดทรงแสดงปาฏิโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิดพระเจ้าข้า.

ใช้ในความว่า   ดี  ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า    อย   อิเมส   จตุนฺน

ปุคฺคาลาน    อภิกฺกนฺตตโต  จ  ปณีตตโร  จ  นี้ดีกว่า   ประณีตกว่า   บุคคล

๔  จำพวกนี้.

ใช้ในความว่า  งาม   ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า

โก  เม  วนฺทติ    ปาทานิ     อิทฺธิยา  ยสสา    ชล

อภิกนฺเตน  วณฺเณน                     สพฺพา  โอภาสย  ทิสา.

ใครหนอ   รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์ด้วยยศ   มีวรรณะงาม

ส่องรัศมีสว่างทั่วทิศ    มาไหว้เท้าเรา.

ใช้ในความว่า   ยินดียิ่ง    ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า   อภิกฺกนฺต

โภ    โคตม    อภิกฺกนฺต    โภ    โคตม    ไพเราะจริง      ท่านพระโคดม

ไพเราะจริง   ท่านพระโคดม.

แต่ในพระสูตรนี้   ใช้ในความว่า   สิ้นไป.   ท่านอธิบายว่า   บทว่า

อภิกฺกนฺตาย   รตฺติยา    แปลว่า     เมื่อราตรีสิ้นไปแล้ว.

ในคำว่า   อภิกนฺตวณฺณา   นี้    อภิกกันตศัพท์ในความว่า    งาม.

วัณณศัพท์   ใช้ในความว่า    ผิว   สรรเสริญ    พวกตระกูล   เหตุ   ทรวดทรง

ขนาด   รูปายตนะ    เป็นต้น.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 158

ใช้ในความว่า  ผิว  ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า   สุวณฺณวณฺโณ

ภควา  พระผู้มีพระภาคเจ้ามี  พระฉวี   ดังทอง.

ใช้ในความว่า    สรรเสริญ    ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า    ดูก่อน

คฤหบดี   คำสรรเสริญพระสมณโคดมเหล่านั้น   ท่านรวบรวมไว้เมื่อไร.

ใช้ในความว่าพวกตระกูล  ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า  ท่านพระ-

โคดม  วรรณะ ๔ เหล่านั้น.

ใช้ในความว่าเหตุ  ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า  เกน  นะ  วณฺเณน

คนฺะเถโนติ   วุจฺจติ   เพราะเหตุอะไรเล่าหนอ   จึงมาว่าเราเป็นผู้ขโมยกลิ่น.

ใช้ในความว่า   ทรวดทรง    ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า    มหนฺต

หตฺถีราชวณฺณ    อภินิมฺมิตฺวา    เนรมิตวรวดทรงเป็นพระยาช้าง.

ใช้ในความว่า  ขนาด ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า   ตโย   ปตฺตสฺส

วณฺณา   ขนาดของบาตรสามขนาด.

ใช้ในความว่า  รูปายตนะ    ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า   วณฺโณ

คนฺโธ  รโส  โอชา  รูป   กลิ่น   รส   โอชา.

วัณณศัพท์นั้น  ในสูตรนี้    พึงเห็นว่าใช้ในความว่า   ผิว   ด้วยเหตุนั้น

ท่านจึงอธิบายว่า  บทว่า  อภิกฺกนฺตวณฺณา  แปลว่า  มีวรรณะน่ารัก.

 

แก้อรรถบท   เกวลกปฺป

เกวลศัพท์ในบทว่า  เกวลกปฺปนี้   มีความหมายเป็นอเนก  เช่น ไม่

มีส่วนเหลือ   โดยมาก    ไม่ปน   [ล้วน ๆ ]  ไม่มากเกิน  มั่นคง   ไม่เกาะ

เกี่ยว   จริงอย่างนั้น   เกวลศัพท์นั้นมีความว่าไม่มีส่วนเหลือ    ได้ในประโยค

เป็นต้นอย่างนี้ว่า   เกวลปริปุณฺณ   ปริสุทฺธ   พฺรหฺมจริย   พรหมจรรย์บริ-

สุทธิ์บริบูรณ์   ไม่มีส่วนเหลือ.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 159

มีความว่า   โดยมาก    ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า  เกวลกปฺปา

จ   องฺคมคธา   ปหูต   ขาทนีย    โภชนีย    อาทาย     อุปสงฺกมิสฺสนฺติ

ชาวอังคะและชาวมคธะ  ส่วนมาก   ถือของเคี้ยว   ของกิน   เข้าไปเฝ้า.

มีความว่าไม่ปน  [ล้วน ๆ]   ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า  เกวลสฺส

ทุกฺขกฺขนฺธสฺส   สมุทโย  โหติ  ความเกิดแห่งทุกขขันธ์   ล้วน ๆ  มีอยู่.

มีความว่า ไม่มากเกินได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า   เกวล   สุทฺธา-

มตฺตก  นูน  อยมายสฺมา   ท่านผู้นี้มีเพียงศรัทธาอย่างเดียว  แน่แท้.

มีความว่า   มั่นคง     ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า     อายสฺมโต

ภนฺเต     อนุรุทฺธสฺส     พาหิโย     นาม     สุทฺธิวิหาริโก     เกวลกปฺป

สงฺฆเภทาย  ิโต  ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัทธิวิหาริก ของท่านพระอนุรุทธะ

ชื่อว่าพาหิยะ   ตั้งอยู่ในสังฆเภท   การทำสงฆ์ให้แตกกัน  ตลอดกัป  มั่นคง.

มีความว่าไม่เกาะเกี่ยว ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า  เกวลี  วุสิตฺวา

อุตฺตมปุริโสติ    วุจฺจติ   ผู้ไม่เกาะเกี่ยวอยู่จบพรหมจรรย์แล้ว  ท่านเรียกว่า

บุรุษสูงสุด.

แต่ในสูตรนี้      เกวลศัพท์นั้น   ท่านประสงค์เอาความว่า  ไม่มีส่วน

เหลือ.

ส่วนกัปปศัพท์  มีความหมายมากเป็นต้นว่า  ความเชื่อมั่น   โวหาร

กาล   บัญญัติ   ตัดแต่ง   วิกัปป์   เลิศ  และโดยรอบ.

จริงอย่างนั้น กัปปศัพท์นั้น   มีความว่าเชื่อมั่น   ได้ในประโยคเป็นต้น

อย่างนี้ว่า       โอกปฺปนียเมต       โภโต      โคตมสฺส     ยถา     ต     อรหโต

สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส     นั้นเป็นความเชื่อมั่นต่อท่านพระโคดม    เหมือนอย่าง

เชื่อมั่น  ต่อพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า.

 

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 160

มีความว่า  โวหาร  ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า     อนุชานามิ

ภิกฺขเว   ปญฺจหิ   สมณกปฺเปหิ  ผล  ปริภุญฺชิตุ    ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเรา

อนุญาต ฉันผลไม้ด้วยสมณโวหาร  ๔ ประการ.

มีความว่า  กาล  ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า   เยน  สุท  นิจฺจ

กปฺป  วิหรามิ  ได้ยินว่า    เราจะอยู่ตลอดกาล  เป็นนิตย์   ด้วยธรรมใด.

มีความว่า   บัญญัติ   ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า    อิจฺจายสฺมา

กปฺโป   ท่าน  กัปปะ  อย่างนี้.

มีความว่า ตัดแต่ง ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า  อลงฺกโต   กปฺปิต-

เกสมสฺสุ  แต่งตัว    แต่งผมและหนวด.

มีความว่าควร ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า  กปฺปติ   ทฺวงฺคุลกปฺโป

ภิกษุไว้ผมสององคุลีย่อมควร.

มีความว่า เลศ   ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า   อตฺถิ  กปฺโป

นิปชฺชิตุ   ทำเลศเพื่อจะนอนมีอยู่.

มีความว่า  โดยรอบ    ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า    เกวลกปฺป

เวฬุวน  โอภาเสตฺวา  ส่องรัศมี  รอบ ๆ พระเวฬุวัน.

แต่ในสูตรนี้   กัปปศัพท์นั้น      ท่านประสงค์เอาความว่า   โดยรอบ

โดยประการที่ในคำว่า  เกวลกปฺป   เชตวกน  นี้   ควรจะทราบความอย่างนี้ว่า

ส่องรัศมีตลอดพระเชตวัน    โดยรอบไม่เหลือเลย.

บทว่า   โอภาเสตฺวา  ได้แก่  แผ่ด้วยรัศมี.  อธิบายว่า  ทำรัศมีเป็น

อันเดียวกัน  รุ่งโรจน์อย่างเดียวกัน   เหมือนพระจันทร์และเหมือนพระอาทิตย์

คำว่า  เยน   ภควา  เตนุปสงฺกมิ   เป็นตติยาวิภัตติลงในอรรถแห่ง

สัตตมีวิภัติ  โดยประการที่พึงเห็นความในคำนี้   อย่างนี้ว่า  พระผู้มีพระภาคเจ้า

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 161

ประทับ อยู่ ณ ที่ใด  เทพบุตรก็เข้าไปเฝ้า ณ ที่นั้น.   หรือพึงเห็นความในคำนี้

อย่างนี้ว่า   พระผู้มีพระภาคเจ้า   ขันเทวดาและมนุษย์พึงเข้าไปเฝ้า   โดยเหตุใด

เทพบุตรก็เข้าไปเฝ้าโดยเหตุนั้นนั่นแหละ.    ก็พระผู้มีพระภาคเจ้า    อันเทวดา

และมนุษย์พากันเข้าไปเฝ้า    ด้วยเหตุอะไร.    ด้วยประสงค์จะบรรลุคุณวิเศษมี

ประการต่าง  ๆ   เหมือนต้นไม้ใหญ่ที่ออกผลอยู่เป็นนิจ    อันฝูงนกพากันเข้าไป

ก็ด้วยประสงค์จะบริโภคผลไม้ซึ่งมีรสอร่อย  ฉะนั้น.    ท่านอธิบายว่า    บทว่า

อุปสงฺกมิ  แปลว่าไปแล้ว .   คำว่า อุปสงฺกมิตฺวา  เป็นคำกล่าวถึงสุดท้ายแห่ง

การเข้าไปเฝ้า.   อีกอย่างหนึ่ง   ท่านอธิบายว่า   เทวดาไปอย่างนั้นแล้ว  ต่อนั้น

ก็ไปยังสถานที่ต่อจากอาสนะ     กล่าวคือที่ใกล้พระผู้มีพระภาคเจ้า.       บทว่า

ภควนฺต  อภิวาเทตฺวา  ได้แก่  ถวายบังคม   น้อมนมัสการพระผู้มีพระภาค

เจ้า.

ศัพท์ว่า  เอกมนฺต  เป็นศัพท์นิเทศทำเป็น   ภาวนปุสกลิงค์.    ท่าน

อธิบายว่า  โอกาสหนึ่ง  ส่วนข้างหนึ่ง.  อีกนัยหนึ่ง   คำนี้เป็นทุติยาวิภัตติ   ลง

ในอรรถสัตตมีวิภัตติ.   ศัพท์ว่า   อฏฺาสิ   ปฎิเสธอิริยาบถนั่งเป็นต้น   อธิบาย

ว่า   สำเร็จการยืน   คือได้ยืนแล้ว.

ถามว่า   ก็เทวดานั้นยืนอย่างไร   จึงชื่อว่าได้เป็นผู้ยืนอยู่    ส่วนข้าง

หนึ่ง.

ตอบว่า  ท่านโปราณาจารย์กล่าวว่า

น  ปจฺฉโต  น  ปุรโต       นาปิ  อาสนฺนทูรโต

น   กจฺเฉ  โนปิ  ปฏิวาเต      น  จาปิ  โอณตุณฺณเต

อิเม  โทเส   วิวชฺเชตฺวา        เอกมนฺต   ิตา  อหุ.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 162

ไม่ยืนข้างหลัง  ไม่ยืนข้างหน้า    ไม่ยืนใกล้และ

ไกล  ไม่ยืนที่ชื้นแฉะ  ไม่ยืนเหนือลม ไม่ยืนที่ต่ำและ

ที่สูง   ยืนเว้นโทษเหล่านี้ ชื่อว่ายืน  ณ  ส่วนข้างหนึ่ง

ดังนี้.

ถามว่า   เพราะเหตุไร   เทวดาองค์นี้   จึงยืนอย่างเดียวไม่นั่ง.

ตอบว่า   เพราะเทวดาประสงค์จะกลับเร็ว.    จริงอยู่   เทวดาทั้งหลาย

อาศัยอำนาจประโยชน์บางอย่าง    จึงมาสู่มนุษยโลก   เหมือนบุรุษผู้สะอาด  มา

เข้าส้วม.   ก็โดยปกติ   มนุษยโลก    ย่อมเป็นของปฏิกูล   เพราะเป็นของเหม็น

สำหรับเทวดาเหล่านั้น   นับแต่ร้อยโยชน์   เทวดาทั้งหลาย ไม่อภิรมย์ในมนุษย-

โลกนั้นเลย   ด้วยเหตุนั้น   เทวดาองค์นั้น  จึงไม่นั่ง  เพราะประสงค์จะทำกิจที่มา

แล้วรีบกลับไป.   ก็มนุษย์ทั้งหลาย   ย่อมนั่งก็เพื่อบรรเทาความลำบากแห่งอิริยา-

บถมีเดินเป็นต้นอันใด    ความลำบากอันนั้นสำหรับเทวดาไม่มี    เพราะฉะนั้น

เทวดาจึงไม่นั่ง.

อนึ่ง   พระมหาสาวกเหล่าใด   ยืนแวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้า   พระ-

ผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงนับถือตอบพระมหาสาวกเหล่านั้น    [คือประทับยืน]  แม้

เพราะเหตุนั้น  เทวดาจึงไม่นั่ง.

อนึ่ง   เทวดาไม่นั่งก็เพราะเคารพในพระผู้มีพระภาคเจ้า.   จริงอยู่ที่นั่ง

ย่อมบังเกิดแก่เทวดาทั้งหลายผู้ประสงค์จะนั่ง  เทวดาองค์นี้ไม่ปรารถนาที่นั่งนั้น

ไม่คิดแม้แต่จะนั่ง  จึงได้ยืน ณ ส่วนข้างหนึ่ง.

บทว่า   เอกมนฺต   ิตา   โข    สา    เทวตา    ความว่า     เทวดาองค์

นั้น     ยืน ณ ส่วนข้างหนึ่ง   ด้วยเหตุเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว.     บทว่า  ภควนฺต

คาถาย  อขฺฌภาสิ   ความว่า    ได้ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้า   ด้วยคำร้อยกรอง

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 163

อันกำหนดด้วยอักขระบท.  ว่าอย่างไร.  ว่าอย่างนี้ว่า   พหู  เทวา  มนุสฺสา  จ

ฯปฯ   พฺรูหิ  มงฺคลมุตฺตม.

 

เรื่องมูลเหตุเกิดมงคลปัญหา

ในการพรรณนามงคลสูตรนั้น  เพราะเหตุที่ข้าพเจ้าตั้งมาติกาหัวข้อไว้

ว่า  เนื้อจะพรรณนาความแห่งปาฐะมีอาทิว่า   เอว  โดยประการต่างๆ จะกล่าว

ถึงสมุฏฐานมูลเหตุ  ดังนี้   นี้เป็นโอกาสที่จะกล่าวถึงสมุฏฐานมลเหตุนั้น ฉะนั้น

จะกล่าวถึงสมุฏฐานมูลเหตุเกิดมงคลปัญหาเสียก่อนแล้วภายหลัง จึงจักพรรณนา

ความแห่งบทคาถาเหล่านี้.

เล่ากันมาว่า ในชมพูทวีป มหาชนชุมนุมกันในที่นั้น ๆ เช่นใกล้ประตู

เมือง   สภาแห่งสถานราชการเป็นต้น     มอบทรัพย์สินเงินทอง   ให้เขาเล่าเรื่อง

ต่าง ๆ เช่น   เรื่องนำนางสีดามาเป็นต้น.   เรื่องหนึ่ง ๆ เล่าอยู่ถึง ๔ เดือนจึงจบ

ในสถานที่นั้น .   วันหนึ่ง    เรื่องมงคลปัญหาก็เกิดขึ้นว่า    อะไรเล่าหนอ  เป็น

มงคล.   สิ่งที่เห็นหรือเป็นมงคล  เรื่องที่ได้ยินหรือเป็นมงคล  หรือเรื่องที่ทราบ

เป็นมงคล  ใครหนอรู้จักมงคล  ดังนี้.

ครั้งนั้น   บุรุษผู้หนึ่ง  ชื่อทิฏฐมังคลิกะ   [นับถือสิ่งที่เห็นเป็นมงคล]

กล่าวว่า   ข้าพเจ้ารู้จักมงคล.    สิ่งที่เห็นเป็นมงคลในโลก     รูปที่สมมติกันว่า

เป็นมงคลยิ่ง  ชื่อว่าทิฏฐะ.   รูปอย่างไรเล่า.   คนบางคนในโลกนี้  ตื่นแต่เช้าเห็น

นกกระเต็นบ้าง    เห็นต้นมะตูมรุ่นบ้าง    เห็นหญิงมีครรภ์บ้าง     เห็นเด็กรุ่น

หนุ่ม   ตกแต่งประดับกาย   เทินหม้อเต็มน้ำบ้าง   ปลาตะเพียนแดงสดบ้าง  ม้า

อาชาไนยบ้าง  รถเทียมม้าบ้าง. โคผู้บ้าง โคเมียบ้าง  โคแดงบ้าง  ก็หรือว่าเห็น

รูปแม้อื่นใด   เห็นปานนั้น   ที่สมมตกันว่าเป็นมงคลยิ่ง  รูปที่เห็นนี้    เรียกว่า

ทิฏฐิมงคล.  คนบางพวกก็ยอมรับคำของเขา  บางพวกก็ไม่ยอมรับ    พวกที่ไม่

ยอมรับ   ก็ขัดแย้งกับเขา.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 164

ครั้งนั้น  บุรุษผู้หนึ่ง    ชื่อสุตมังคลิกะ   ก็กล่าวว่า  ท่านเอย  ขึ้นชื่อว่า

ตาย่อมเห็นของสะอาดบ้าง    ของไม่สะอาดบ้าง    ของดีบ้างของไม่ดีบ้าง   ของ

ชอบใจบ้าง ของไม่ชอบใจบ้าง  ผิว่า รูปที่ผู้นั้น เห็นพึงเป็นมงคลไซร้  ก็จะพึง

เป็นมงคลทั้งหมดนะสิ   เพราะฉะนั้น     รูปที่เห็นไม่เป็นมงคล.    ก็แต่ว่าเสียงที่

ได้ยินต่างหากเป็นมงคล.  เสียงที่สมมตว่าเป็นมงคลยิ่ง.  ชื่อว่าสุตะ  อย่างไรเล่า.

คนบางตนในโลกนี้    ลุกขึ้นแต่เช้า   ได้ยินเสียงเช่นนี้ว่า   เจริญแล้ว   เจริญอยู่

เต็ม  ขาว  ใจดี  สิริ  เจริญด้วยสิริ  วันนี้     ฤกษ์ดี   ยามดี   วันดี     มงคลดี

หรือเสียงที่สมมตว่ามงคลยิ่งอย่างใดอย่างหนึ่ง. เสียงที่ได้ยินนี้  เรียกว่าสุตมงคล.

บางพวกก็ยอมรับคำของเขา  บางพวกก็ไม่ยอมรับ  พวกที่ไม่ยอมรับ   ก็ขัดแย้ง

กับเขา.

ครั้งนั้น  บุรุษผู้หนึ่ง  ชื่อ  มุตมังคลิกะ   กล่าวว่า  ท่านเอย   แท้จริง

ขึ้นชื่อว่าหู    ย่อมได้ยินเสียงดีบ้างไม่ดีบ้าง   ชอบใจบ้าง  ไม่ชอบใจบ้าง   ผิว่า

เสียงที่ผู้นั้นได้ยิน พึงเป็นมงคลไซร้ ก็จะเป็นมงคลทั้งหมดนะสิ.  เพราะฉะนั้น

เสียงที่ได้ยินจึงไม่เป็นมงคล. ก็แต่ว่าสิ่งที่ทราบแล้วต่างหากเป็นมงคล. กลิ่นรส

และโผฏฐัพพะสิ่งที่พึงถูกต้อง   ชื่อว่ามุตะ.   อย่างไรเล่า.    คนบางคนลุกแต่เช้า

สูดกลิ่นดอกไม้มีกลิ่นดอกปทุมเป็นต้นบ้าง  เคี้ยวไม้สีฟันขาวบ้าง  จับต้องแผ่น

ดินบ้าง   จับต้องข้าวกล้าเขียวบ้าง    มูลโคสดบ้าง    เต่าบ้าง   งาบ้าง   ดอกไม้

บ้าง  ผลไม้บ้าง  ฉาบทาด้วยดินขาวโดยชอบบ้าง  นั่งผ้าขาวบ้าง  โพกผ้าโพกขาว

บ้าง  ก็หรือว่าสูดกลิ่น  ลิ้มรส  หรือถูกต้องโผฏฐัพพะ  ที่สมมติว่าเป็นมงคลยิ่ง

อย่างอื่นใด   เห็นปานนั้น     สิ่งดังกล่าวมานี้    เรียกว่ามุตมงคล.   บางพวกก็ยอม

รับคำแม้ของเขา  บางพวกก็ไม่ยอมรับ.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 165

ในสามพวกนั้น  ทิฏฐิมังคลิกบุรุษ  ก็ไม่อาจทำให้สุตมังคลิกบุรุษและ

มุตมังคลิกบุรุษยินยอมได้  ทั้งสามฝ่ายนั้น     ฝ่ายหนึ่ง  ก็ทำอีกสองฝ่ายให้ยินยอม

ไม่ได้ บรรดามนุษย์เหล่านั้น   พวกใดยอมรับคำของทิฏฐิมังคลิกบุรุษ  พวกนั้น

ก็ถือว่ารูปที่เห็นแล้ว เท่านั้นเป็นมงคล.  พวกใด  ยอมรับคำของสุตมังคลิกบุรุษ

และมุตมังคลิกบุรุษ    พวกนั้นก็ถือว่าเสียงที่ได้ยินเท่านั้นเป็นมงคล    สิ่งที่ได้

ทราบเท่านั้น     เป็นมงคล.  เรื่องมงคลปัญหานี้     ปรากฏไปทั่วชมพูทวีป  ด้วย

ประการฉะนี้.

ครั้งนั้น  มนุษย์ทั่วชมพูทวีปถือกันเป็นพวกๆ พากันคิดมงคลทั้งหลาย

ว่า  อะไรกันหนอเป็นมงคล.    อารักขเทวดาของมนุษย์พวกนั้น     ฟังเรื่องนั้น

แล้ว   ก็พากันคิดมงคลทั้งหลายเหมือนกัน.    เหล่าภุมมเทวดา    เป็นมิตรของ

เทวดาเหล่านั้น     ฟังเรื่องจากอารักขเทวดานั้นแล้ว  ก็พากันคิดมงคลอย่างนั้น

เหมือนกัน.  อากาสัฏฐกเทวดาเป็นมิตรของเทวดาเหล่านั้น จตุมหาราชิกเทวดา

เป็นมิตรของอากาสัฏฐกเทวดาเหล่านั้น   โดยอุบายนี้     ตราบถึงอกนิฏฐเทวดา

เป็นมิตรของสุทัสสีเทวดา  ฟังเรื่องจากสุทัสสีเทวดานั้นแล้ว  ก็ถือกันเป็นพวก ๆ

พากันคิดมงคลทั้งหลาย  ด้วยอุบายอย่างนี้   การคิดมงคลได้เกิดไปในที่ทุกแห่ง

จนถึงหมื่นจักรวาล.  ก็การคิดมงคลเกิดขึ้นแล้ว    แม้วินิจฉัยว่านี้เป็นมงคล  นี้

เป็นมงคลแต่ก็ยังไม่เด็ดขาด   จึงตั้งอยู่ถึง ๑๒ ปี.  ทั้งมนุษย์ทั้งเทวดาทั้งพรหม

หมดด้วยกันเว้น พระอริยสาวกแตกเป็น ๓ พวก  คือทิฏฐมังคสิกะ  สุตมังคลิกะ

และมุตมังคลิกะ  แม้แต่พวกหนึ่ง  ก็ตกลงตามเป็นจริงไม่ได้ว่า   นี้เท่านั้นเป็น

มงคล   มงคลโลกาหล   การแตกตื่นเรื่องมงคลเกิดขึ้นแล้วในโลก.

ขึ้นชื่อว่า   โกลาหลมี ๕   คือ   กัปปโลาหล     จักกวัตติโกลาหล

พุทธโกลาหล   มงคลโกลาหล   โมเนยยโกลาหล.   บรรดาโกลาหลทั้ง   ๕

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 166

นั้น    เหล่าเทวดาชันกามาวจร    ปล่อยศีรษะ  สยายผม   ร้องไห้   เอาหัตถ์เช็ด

น้ำตา  นุ่งผ้าสีแดง   ทรงเพศแปลก ๆ อย่างยิ่ง   เที่ยวไปในถิ่นมนุษย์ร้องบอก

กล่าวว่า   ล่วงไปแสนปี    กัปจักปรากฏ    โลกนี้จักพินาศ    มหาสมุทรจักแห้ง

มหาปฐพีนี้และขุนเขาสิเนรุ   จักถูกไฟไหม้จักพินาศ    โลกพินาศจักมีจนถึง

พรหมโลก.  ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์    ขอท่านทั้งหลายจงพากันเจริญเมตตาไว้เถิด

จงพากันเจริญกรุณา  มุทิตา  อุเบกขา  ไว้เถิด ท่านผู้นิรทุกข์จงบำรุงมารดาบิดา

จงยำเกรงท่านผู้เป็นผู้ใหญ่ในตระกูล   ตื่นกันเถิด    อย่าได้ประมาทกันเลย.  นี้

ชื่อว่า   กัปปโกลาหล.

เทวดาชั้นกามาวจรนั่นแล   เที่ยวไปในถิ่นมนุษย์บอกกล่าวว่า  ล่วงไป

ร้อยปี   พระเจ้าจักรพรรดิจักเกิดขึ้นในโลก.   นี้ชื่อว่า    จักกวัตติโกลาหล.

ส่วนเทวดาชั้นสุทธาวาส  ประดับองค์ด้วยอาภรณ์พรหม   โพกผ้าของ

พรหมที่พระเศียรเกิดปีติปราโมทย์   กล่าวพระพุทธคุณ   เที่ยวไปในถิ่นมนุษย์

บอกกล่าวว่าล่วงไปพันปี  พระพุทธเจ้าจักอุบัติในโลก.  มีชื่อว่า   พุทธโกลาหล.

เทวดาชั้นสุทธาวาสนั้นแหละ    รู้จิตของพวกมนุษย์    เที่ยวไปในถิ่น

มนุษย์บอกกล่าวว่า  ล่วงไปสิบสองปี  พระสัมมาสัมพุทธเจ้า   จักตรัสมงคล.  นี้

ชื่อว่า  มงคลโกลาหล.

เทวดาชั้นสุทธาวาสนั่นแหละ เที่ยวไปในถิ่นมนุษย์ บอกกล่าวว่า  ล่วง

ไปเจ็ดปี  ภิกษุรูปหนึ่งสมาคมกับพระผู้มีพระภาคเจ้า  จักทูลถามโมเนยยปฏิปทา

นี้ชื่อว่า โมเนยยโกลาหล.  บรรดาโกลาหลทั้ง  ๕ นี้    มงคลโกลาหลของเทวดา

และมนุษย์ทั้งหลายเกิดขึ้นแล้วในโลก.

ครั้งนั้น      เมื่อเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย    พากันเลือกเฟ้นก็ยังไม่ได้

มงคลทั้งหลาย  ล่วงไป ๑๒ ปี   เทวดาชั้นดาวดึงส์คบหาสมาคมกัน   ก็ช่วยกัน

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 167

คิดอย่างนี้ว่า   เจ้าของเรือนก็เป็นหัวหน้าของตนภายในเรือน    เจ้าของหมู่บ้าน

ก็เป็นหัวหน้าของชาวหมู่บ้าน  พระราชาก็เป็นหัวหน้าของมนุษย์ทั้งหลาย  ท้าว

สักกะจอมทวยเทพพระองค์นี้ ก็เป็นผู้เลิศประเสริฐสุดของพวกเรา       คือเป็น

อธิบดีของเทวโลกทั้งสอง [ชั้นจาตุมหาราชและดาวดึงส์]   ด้วยบุญ  เดช  อิสริยะ

ปัญญา.   ถ้ากระไร  เราจะพึงพากันไปทูลถามความข้อนี้กะท้าวสักกะ   จอมทวย

เทพเถิด.    เทวดาเหล่านั้น    ก็พากันไปยังสำนักท้าวสักกะ     ถวายบังคมจอม

ทวยเทพ   ซึ่งมีพระสรีระมีสิริด้วยอาภรณ์ประจำพระองค์  อันเหมาะแก่ขณะนั้น

มีหมู่อัปสร   ๒๕๐  โกฏิห้อมล้อม   ประทับนั่งเหนือบัณฑุกัมพลสิลาอาสน์อัน

ประเสริฐ   ภายใต้ต้นปาริฉัตตกะ   แล้วยืน  ณ  ที่ควรส่วนหนึ่ง  ทูลว่า    ขอ

ประทานพระวโรกาส  พระองค์ผู้นิรทุกข์  โปรดทรงทราบเถิด.    บัดนี้  มงคล

ปัญหาตั้งขึ้นแล้ว   พวกหนึ่งกล่าวว่า    รูปที่เห็นเป็นมงคล    พวกหนึ่งกล่าวว่า

เสียงที่ได้ยินเป็นมงคล  พวกหนึ่งกล่าวว่าสิ่งที่ทราบแล้วเป็นมงคล  บรรดาท่าน

เหล่านั้น   พวกข้าพระบาทและพวกอื่นยังไม่ได้ข้อยุติ   สาธุ   ขอพระองค์โปรด

ทรงพยากรณ์ตามเป็นจริง   แก่พวกข้าพระบาทด้วยเถิด.   ท้าวสักกะเทวราชแม้

โดยปกติ   ทรงมีปัญหา   จึงตรัสว่าเรื่องมงคลนี้เถิดขึ้นที่ไหนก่อนเล่า.   ทูลว่า

ข้าแต่เทวราช   พวกข้าพระบาทฟังคำของพวกเทวดาชั้นจาตุมมหาราช  ต่อจาก

นั้น  พวกเทวดาจาตุมมหาราชก็ฟังคำของพวกอากาสัฏฐเทวดา   พวกอากาสัฏฐ-

เทวดาฟังคำของพวกภุมมเทวดา  พวกภุมมเทวดาฟังคำของเทวดาผู้รักษามนุษย์

พวกเทวดาผู้รักษามนุษย์กล่าวว่า  เรื่องมงคลเกิดขึ้นในมนุษยโลก.

ลำดับนั้น       ท้าวสักกะจอมทวยเทพตรัสถามจอมเทวดาเหล่านั้นว่า

พระสัมมาสัมพุทธเจ้า   ประทับอยู่ที่ไหน.  เทวดาทั้งหลายทูลว่า   ประทับอยู่ใน

มนุษยโลก      พระเจ้าข้า.      ตรัสถามว่า     ใครได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้า

พระองค์นั้นแลหรือ.  ทูลว่า ไม่มีใคร  พระเจ้าข้า.  ตรัสว่า  ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 168

ทำไมหนอ  ท่านทั้งหลาย   จึงมาทิ้งดวงไฟเสียแล้วมาตามไฟต่อจากแสงหิ่งห้อย

ด้วยเหตุไร   ท่านทั้งหลายจึงมาล่วงเลยพระผู้มีพระภาคเจ้า  ผู้ทรงแสดงมงคลไว้

ไม่เหลือเสียเล่า  ยังเข้าใจว่าควรจะได้ถามเรา  มาเถิดท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย  เรา

จะทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น    พวกเราคงจักได้การพยากรณ์ปัญหา

อัน มีสิริแน่แท้ จึงมีเทวโองการใช้เทพบุตรองค์หนึ่งว่า   ท่านจงไปทูลถามพระ-

ผู้มีพระภาคเจ้าเถิด.    เทพบุตรองค์นั้นแต่งองค์ด้วยเครืองอลังการ   อันเหมาะ

แก่ขณะนั้น    รุ่งโรจน์ดุจสายฟ้าแลบ    มีหมู่เทพแวดล้อม    ไปยังพระเชตวัน

มหาวิหาร  ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วยืน ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง   เมื่อ

ทูลถามมงคลปัญหา   จึงกล่าวเป็นคาถาว่า  พหู  เทวา  มนุสฺสา  จ   เป็นต้น.

นี้เป็นมูลเหตุเกิดมงคลปัญหา

 

พรรณนาคาถาว่า  พหู เทวา

บัดนี้   จะพรรณนาความแห่งบทคาถา.  ศัพท์ว่า   พหู   แสดงจำนวน

ไม่แน่นอน  ด้วยเหตุนั้น    ท่านจึงอธิบายว่า  หลายร้อย  หลายพัน   หลายแสน

ชื่อว่า  เทวะ   เพราะเล่น  อธิบายว่า   เล่นกับ กามคุณ  ๕   หรือโชติช่วงด้วย

สิริของตน.   อีกนัยหนึ่ง   บทว่า  เทวา   ได้แก่  เทพทั้ง  ๓   คือสมมติเทพ

อุปปัตติเทพ   และวิสุทธิเทพ   เหมือนอย่างที่ท่านกล่าวไว้ว่า

บทว่า  เทวา  ได้แก่   เทพ   ๓   คือ   สมมติเทพ  อุป-

ปัตติเทพ   วิสุทธิเทพ   บรรดาเทพทั้ง   ๓  นั้น   พระราชา

พระราชเทวี     พระราชกุมาร    ชื่อว่าสมมติเทพ.    เทพ

ตั้งแต่ชั้นจาตุมมหาราชิกาและสูงขึ้นไปกว่านั้น      ชื่อว่า

อุปปัตติเทพ     ท่านที่เรียกกันว่าพระอรหันต์        ชื่อว่า

วิสุทธิเทพ.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 169

ในเทพทั้ง ๓ นั้น  ในสูตรนี้   ท่านประสงค์เอาอุปปัตติเทพ.   ชื่อว่า

มนุษย์    เพราะเป็นเหล่ากอของพระมนู.     แต่โบราณาจารย์กล่าวว่า    ชื่อว่า

มนุษย์   เพราะเป็นผู้มีใจสูง.   มนุษย์เหล่านั้น  มี ๔   คือชาวชมพูทวีป   ชาว

อปรโคยานทวีป  ชาวอุตตรกุรุทวีป ชาวปุพพวิเทหทวีป  ในสูตรนี้ท่านประสงค์

เอามนุษย์ชาวชมพูทวีป.   ชื่อว่ามงคล   เพราะสัตว์เจริญรุ่งเรืองด้วยคุณเหล่านั้น

อธิบายว่า      สัตว์ถึงความสำเร็จและความเจริญ.     บทว่า    อจินฺตยุ     แปลว่า

คิดกันแล้ว.   บทว่า  อากงฺขมานา  ได้แก่  ประสงค์   ปรารถนา   กระหยิ่ม.

บทว่า   โสตฺถาน   แปลว่า  ความสวัสดี  ท่านอธิบายว่า  ความที่ธรรมทั้งหลาย

อันเป็นไปในปัจจุบัน   และภายภาคหน้าทุกอย่าง   สวยดีงาม.   บทว่า   พฺรูหิ

ได้แก่แสดง   ประกาศ   บอก   เปิดเผย   จำแนก   ทำให้ง่าย.   บทว่า   มงฺคล

ได้แก่   เหตุแห่งความสำเร็จ    เหตุแห่งความเจริญ    เหตุแห่งสมบัติทุกอย่าง.

บทว่า   อุตฺตม    ได้แก่   วิเศษประเสริฐ    นำประโยชน์สุขมาให้โลกทั้งปวง

ดังกล่าวมานี้   เป็นการพรรณนาตามลำดับบทแห่งคาถาทั้งหลาย.

ส่วนความรวมมีดังนี้    เทพบุตรนั้นแลเห็นเทวดาในหมื่น  จักรวาล

ชุมนุมกันในจักรวาลนี้   เพราะอยากจะฟังมงคลปัญหา    พากันเนรมิตอัตภาพ

อันละเอียด  ๑๐ บ้าง  ๒๐  บ้าง  ๓๐ บ้าง  ๔๐ บ้าง  ๕๐ บ้าง  ๖๐ บ้าง  ๗๐

บ้าง  ๘๐ บ้าง  ขนาดโอกาสปลายขนทรายขนหนึ่ง   ยืนห้อมล้อมพระผู้มีพระ-

ภาคเจ้า    ซึ่งประทับนั่งเหนือพุทธอาสน์อันประเสริฐที่จัดไว้    เปล่งพระรัศมี

ครอบงำเทวดามารพรหมทั้งหมด   ด้วยพระสิริและพระเดช   และหยั่งรู้ปริวิตก

แห่งใจของเหล่ามนุษย์ชาวชมพู   ที่ไม่ได้มาประชุมในสมัยนั้น   ด้วยใจตนเอง

กล่าวคาถา  เพื่อถอนลูกศรคือความสงสัยของเทวดาและมนุษย์ทั้งปวงว่า

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 170

เทวดาและมนุษย์เป็นอันมาก      ปรารถนาความ

สวัสดี   จึงพากันคิดมงคลทั้งหลาย   ขอพระองค์โปรด

ตรัสบอกมงคลด้วยเถิด  พระเจ้าข้า.

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า      พระองค์เป็นผู้ซึ่งข้าพระองค์ทูลถามแล้ว

โดยอนุมัติของเทวดาเหล่านั้น    และโดยอนุเคราะห์มนุษย์ทั้งหลาย   มงคลอันใด

เป็นอุดมสูงสุด   เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขแก่ข้าพระองค์หมดด้วยกัน    โปรด

อาศัยพระกรุณาตรัสบอกมงคลอันนั้น แก่ข้าพระองค์ทั้งหลายแล.

 

พรรณนาคาถาว่า  อเสวนา  จ

พระผู้มีพระภาคเจ้า   ทรงสดับคำของเทพบุตรนั้น  อย่างนี้แล้ว   จึงตรัส

พระคาถาว่า   อเสวนา   จ   พาลาน   เป็นต้น.  ในพระคาถานั้น   บทว่า  อเสวนา

ได้แก่  การไม่คบ  ไม่เข้าไปใกล้.

บทว่า  พาลาน   ความว่า   ชื่อว่าพาล   เพราะเป็นอยู่    หายใจได้

อธิบายว่า   เป็นอยู่โดยเพียงหายใจเข้าหายใจออก   ไม่เป็นอยู่โดยความเป็นอยู่

ด้วยปัญญา.  ซึ่งพาลเหล่านั้น.

บทว่า  ปณฺฑิตาน  ความว่า ชื่อว่าบัณฑิต  เพราะดำเนินไป  อธิบาย

ว่า  ดำเนินไปด้วยคติ  คือความรู้ในประโยชน์ที่เป็นปัจจุบันและภายภาคหน้า

ซึ่งบัณฑิตเหล่านั้น.

บทว่า  เสวนา   ได้แก่  การคบ   การเข้าใกล้   ความมีบัณฑิตนั้น

เป็นสหาย  มีบัณฑิตนั้น  เป็นเพื่อน  ความพรักพร้อมด้วยบัณฑิตนั้น.

บทว่า  ปูชา  ได้แก่ การสักการะ  เคารพนับถือ  กราบไหว้.

บทว่า  ปูชเนยฺยาน   แปลว่า   ผู้ควรบูชา.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 171

บทว่า  เอตมฺมงฺคลมุตฺตม   ความว่า   พระผู้มีพระภาคเจ้า    ทรง

ประมวลการไม่คบพาล ๑  การคบบัณฑิต ๑  การบูชาผู้ที่ควรบูชา ๑ ทั้งหมด

จึงตรัสว่า    เอตมฺมงฺคลมุตฺตม.   ท่านอธิบายว่า   คำใดท่านถามว่า   โปรด

ตรัสบอกมงคลอันอุดมเถิด  ท่านจงถือคำนั้นว่า   มงคลอันอุดม  ในข้อนั้นก่อน

นี้เป็นการพรรณนาบทแห่งคาถานี้.

ส่วนการพรรณนาความแห่งบทนั้น    พึงทราบดังนี้   พระผู้มีพระภาค

เจ้า   ทรงสดับคำของเทพบุตรนั้นอย่างนี้แล้ว   จึงตรัสพระคาถานี้ว่า  อเสวนา

จ พาลาน  เป็นต้น.

ในคาถานั้น   คาถามี  ๔  คือ  ปุจฉิตคาถา  อปุจฉิตคาถา  สานุ-

สันธิกคาถา   อนนุสันธิกคาถา.

บรรดาคาถาทั้ง  ๔  นั้น  คาถาที่ทรงถูกผู้ถามถามแล้ว   จึงตรัสชื่อว่า

ปุจฉิตคาถา ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า    ปุจฺฉามิ  ต  โคตม   ภูริปญฺ

กถกโร   สาวโกสาธุ   โหติ    ท่านพระโคดม    ผู้มีปัญญากว้างขวางดังแผ่นดิน

ข้าพเจ้าขอถามท่าน  สาวกทำอย่างไรจึงเป็นคนดี  และประโยคว่า   กถ  นุ  ตฺว

มาริส  โอฆมตริ  ท่านผู้นิรทุกข์  ท่านข้ามโอฆะอย่างไรเล่าหนอ.

คาถาที่พระองค์ไม่ได้ถูกถามแต่ตรัสโดยพระอัธยาศัยของพระองค์เอง

ชื่อว่า   อปุจฉิตคาถา  ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า    ย  ปเร    สุขโต   อาหุ

ตทริยา   อาหุ  ทุกฺขโต   คนอื่น  ๆ  กล่าวสิ่งใดว่าเป็นสุข   พระอริยะทั้งหลาย

กล่าวสิ่งนั้นว่าเป็นทุกข์.    คาถาของพระพุทธะทั้งหลายแม้ทั้งหมด    ชื่อว่า

สานุสันธิกคาถา   เพราะบาลีว่า    สนิทานาห   ภิกฺขเว  ธมฺม  เทเสสฺสามิ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   เราจักแสดงธรรมมีนี้ท่านคือเหตุ   ดังนี้.  ที่ชื่อว่าอนสุ-

สินธิคาถา   คาถาไม่มีเหตุ ไม่มีในศาสนานี้   ก็บรรดาคาถาเหล่านี้ดังกล่าวมา

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 172

นี้    คาถามีชื่อว่า  ปุจฉุตคาถา    เพราะเป็นคาถาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าถูก

เทพบุตรทูลถามแล้วจึงตรัสตอบ.    ก็คาถานี้  บอกคนที่ไม่ควรคบ   ในคนที่

ควรคบและไม่ควรคบ    แล้วจึงบอกคนที่ควรคบ   เปรียบเหมือนบุรุษผู้ฉลาด

รู้จักทาง  รู้จักทั้งที่มิใช่ทาง   ถูกถามถึงทาง   จึงบอกทางที่ควรละเว้นเสียก่อน

แล้ว      ภายหลังจึงบอกทางที่ควรยึดถือไว้ว่า     ในที่ตรงโน้นมีทางสองแพร่ง.

ในทางสองแพร่งนั้น     พวกท่านจงละเว้นทางซ้ายเสียแล้ว     ยึดถือเอาทางขวา

ฉะนั้น.  ก็พระผู้มีพระภาคเจ้า   เป็นเสมือนบุรุษผู้ฉลาดในทางอย่างที่ตรัสไว้ว่า

ดูก่อนติสสะ   คำว่าบุรุษผู้ฉลาดในทางนี้เป็นชื่อ

ของตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า.  จริงอยู่ตถาคต

อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น   ฉลาดรู้โลกนี้  ฉลาดรู้

โลกอื่น ฉลาดรู้ถิ่นมัจจุ ฉลาดรู้ทั้งมิใช่ถิ่นมัจจุ ฉลาด

รู้บ่วงมาร  ฉลาดรู้ทั้งมิใช่บ่วงมาร.

เพราะฉะนั้น  พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อตรัสบอกถึงบุคคลที่ไม่ควรคบ

ก่อน   จึงตรัสว่า   การไม่คบพาล   การคบบัณฑิต   ความจริงคนพาลทั้งหลาย

ไม่ควรคบ  ไม่ควรเข้าใกล้เหมือนทางที่ควรละเว้น     แต่นั้น   ก็ควรคบ   ควร

เข้าใกล้แต่บัณฑิตเหมือนทางที่ควรยึดถือไว้.  ผู้ทักท้วงกล่าวว่า  ก็เพราะเหตุไร

พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อตรัสมงคล จึงตรัสการไม่คบพาลและการคบบัณฑิตก่อน

ขอชี้แจงดังนี้     เพราะเหตุที่พวกเทวดาและมนุษย์ยึดความเห็นว่ามงคลในสิ่งที่

เห็นแล้วเป็นต้นนี้  ด้วยการคบพาล  ทั้งการคบพาลนั้น ก็ไม่เป็นมงคล  ฉะนั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงติเตียนการสมคบกับคนที่มิใช่กัลยาณมิตร    ซึ่งหัก

รานประโยชน์ทั้งโลกนี้และโลกหน้าและทรงสรรเสริญการสมาคมกับกัลยาณมิตร

ซึ่งให้สำเร็จประโยชน์ในโลกทั้งสอง   จึงตรัสการไม่คบพาลและการคบบัณฑิต

ก่อน  แก่เทวดาและมนุษย์เหล่านั้น.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 173

สัตว์ทั้งหลายทุกประเภท   ผู้ประกอบด้วยอกุศลกรรมบถมีปาณาติบาต

เป็นต้น   ชื่อว่า   พาล   ในจำนวนพาลและบัณฑิตนั้น.   พาลเหล่านั้น     จะรู้

ได้ก็ด้วยอาการทั้งสาม   เหมือนอย่างที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้.   พระสูตรว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    พาลลักษณะของพาล ๓ เหล่านี้.   อนึ่ง   ครูทั้ง   ๖   มี

ปูรณกัสสปเป็นต้น  และสัตว์อื่น ๆ เห็นปานนั้นเหล่านั้น คือ เทวทัต   โกกาลิกะ

กฏโมทกะ       ติสสขัณฑาเทวีบุตร       สมุทททัตตะ       นางจิญจมาณวิกา

เป็นต้น   และพี่ชายของทีฆวิทะ  ครั้งอดีตพึงทราบว่า  พาล.

พาลเหล่านั้น   ย่อมยังตนเองและเหล่าคนที่ทำตามคำของตนให้พินาศ

ด้วยทิฏฐิคตะความเห็นที่คนถือไว้ไม่ดี    ดังเรือนที่ถูกไฟไหม้    เหมือนพี่ชาย

ของทีฆวิทะ  ล้มลงนอนหงาย  ด้วยอัตภาพประมาณ  ๖๐ โยชน์   หมกไหม้อยู่

ในมหานรก   อยู่ถึง   พุทธันดร   และเหมือนตระกูล  ๕๐๐   ตระกูล    ที่ชอบ

ใจทิฏฐิความเห็นของพี่ชายของทีฆวิทะนั้น   เข้าอยู่ร่วมเป็นสหายของพี่ชายของ

ทีฆวิทะนั่นแหละ  หมกไหม้อยู่ในมหานรกฉะนั้น.  สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาค

เจ้าตรัสไว้ดังนี้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ไฟลามจากเรือนไม้อ้อหรือ

เรือนหน้า   ย่อมไหม้แม้เรือนยอด    ซึ่งฉาบไว้ทั้งข้าง

นอกข้างใน  กันลมได้  ลงกลอนสนิท  ปิดหน้าต่างไว้

เปรียบฉันใด  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   ภัยทุกชนิด   ย่อม

เกิดเปรียบฉันนั้นเหมือนกัน  ภัยเหล่านั้น  ทั้งหมดเกิด

จากพาล    ไม่เกิดจากบัณฑิต.    อุปัทวะทุกอย่างย่อม

เกิด ฯลฯ  อุปสรรคทุกอย่างย่อมเกิด  ฯลฯ ไม่เกิดจาก

บัณฑิต.  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   ดังนั้นแลพาลเป็นภัย

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 174

บัณฑิตไม่เป็นภัย   พาลอุบาทว์   บัณฑิตไม่อุบาทว์

พาลเป็นอุปสรรค  บัณฑิตไม่เป็นอุปสรรค  ดังนี้.

อนึ่ง  พาลเสมือนปลาเน่า  ผู้คบพาลนั้น    ก็เสมือนห่อด้วยใบไม้ที่ห่อ

ปลาเน่า ย่อมประสบภาวะที่วิญญูชนทอดทิ้ง  และรังเกียจ. สมจริงดังที่พระผู้มี

พระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

ปูติมจฺฉ   กุสคฺเคน      โย  นโร  อุปนยฺติ

กุสาปิ  ปูตี   วายนฺติ          เอว  พาลูปเสวนา.

นรชนผู้ใดผูกปลาเน่าด้วยปลายหญ้าคา     แม้หญ้า

คาของของนรชนผู้นั้น  ก็มีกลิ่นเน่าฟุ้งไปด้วย  การคบ

พาลก็เป็นอย่างนั้น.

อนึ่งเล่า  เมื่อท้าวสักกะจอมทวยเทพประทานพร   แก่กิตติบัณฑิต    ก็

กล่าวอย่างนี้ว่า

พาล  น  ปสฺเส  น  สุเณ    น  จ  พาเลน   สวเส

พาเลนลฺลาปสลฺลาป              น  กเร  น จ  โรจเย.

ไม่ควรพบพาล ไม่ควรพึง ไม่ควรอยู่ร่วมกับพาล

ไม่พึงทำการเจรจาปราศรัยกับพาล และไม่ควรชอบใจ.

ท้าวสักกะ   ตรัสถามว่า

กินฺนุ   เต   อกร  พาโล     วท  กสฺสป   การณ

เกน   กสฺสป  พาลสฺส             ทสฺสน  นาภิกงฺขสิ.

ท่านกัสสปะ   ทำไมหนอ    พาลจึงไม่เชื่อท่าน

โปรดบอกเหตุมาสิ เพราะเหตุไร  ท่านจึงไม่อยากเห็น

พาลนะท่านกัสสปะ.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 175

อกัตติบัณฑิตตอบ

อนย  นยติ  ทุมฺเมโธ     อธุราย   นิยุญฺชติ

ทุนฺนโย  เสยฺยโส  โหติ          สมฺมา   วุตฺโต     ปกุปฺปติ

วินย  โส  น  ชานาติ              สาธุ  ตสฺส  อทสฺสน.

คนปัญญาทราม  ย่อมแนะนำข้อที่ไม่ควรแนะนำ

ย่อมประกอบคนไว้ในกิจที่มิใช่ธุระ   การแนะนำเขาก็

แสนยาก   เพราะเขาถูกว่ากล่าวโดยดี   ก็โกรธ   พาลนั้น

ไม่รู้จักวินัย   การไม่เห็นเขาเสียได้ก็เป็นการดี.

พระผู้มีพระภาคเจ้า  เมื่อทรงติเตียนการคบพาลโดยอาการทั้งปวงอย่าง

นี้  จึงตรัสว่าการไม่คบพาลเป็นมงคล  บัดนี้เมื่อทรงสรรเสริญการคบบัณฑิต

จึงตรัสว่า  การคบบัณฑิตเป็นมงคล.

สัตว์ทุกประเภท   ผู้ประกอบด้วยกุศลกรรมบถ  ๑๐

มีเจตนางดเว้นปาณาติบาตเป็นต้น  ชื่อว่า  บัณฑิต   ใน

จำพวกพาลและบัณฑิตนั้น.

บัณฑิตเหล่านั้น  จะพึงรู้ได้ก็ด้วยอาการทั้ง ๓  เหมือนอย่างที่พระผู้มี

พระภาคเจ้าตรัสไว้    พระสูตรว่า    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    บัณฑิตลักษณะของ

บัณฑิต    เหล่านั้น.  อนึ่ง  พระพุทธเจ้า    พระปัจเจกพุทธเจ้า   พระอสีติมหา-

สาวก พระสาวกอื่นของพระตถาคต  และบัณฑิตมีสุเนตตศาสดา  มหาโควินท-

ศาสดา    พระวิธูรบัณฑิต      สรภังคดาบส    พระมโหสธ     สุตโสมบัณฑิต

พระเจ้านิมิราช  อโยฆรกุมาร และ อกิตติบัณฑิต เป็นต้น   พึงทราบว่าบัณฑิต.

บัณฑิตเหล่านั้น     เป็นผู้สามารถกำจัดภัยอุปัทวะและอุปสรรคได้ทุก

อย่าง  แก่พวกที่ทำตามคำของตน  ประหนึ่งป้องกันได้ในเวลามีภัย  ประหนึ่ง

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 176

ดวงประทีปในเวลามืด  ประหนึ่งได้ข้าวน้ำเป็นต้น    ในเวลาถูกทุกข์มีหิวระหาย

เป็นต้นครอบงำ.   จริงอย่างนั้น    อาศัยพระตถาคต    พวกเทวดาและมนุษย์นับ

ไม่ถ้วน  ประมาณไม่ได้พากันบรรลุธรรมเป็นที่สิ้นอาสวะ  ดำรงอยู่ในพรหม.

โลก  ดำรงอยู่ในเทวโลก    เกิดในสุคติโลก    ตระกูลแปดหมื่นตระกูล    ทำจิต

ให้เลื่อมใสในพระสารีบุตรเถระ     และบำรุงพระเถระด้วยปัจจัย  ก็บังเกิดใน

สวรรค์.  ตระกูลทั้งหลายทำจิตให้เลื่อมใส   ในพระมหาสาวกทั้งปวง  นับตั้งแต่

พระมหาโมคคัลลานะ  พระมหากัสสปเป็นต้นไป  ก็อย่างนั้นเหมือนกัน   สาวก

ทั้งหลายของสุเนตตศาสดา    บางพวกก็เกิดในพรหมโลก   บางพวก   ก็เข้าเป็น

สหายของเหล่าเทพชน  ปรนิมมิตวสวัตดี ฯลฯ     บางพวกก็เข้าเป็นสหายของ

คฤหบดีมหาศาล.    แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสไว้ดังนี้ว่า    ดูก่อนภิกษุทั้ง

หลาย  ไม่มีภัยแต่บัณฑิต  ไม่มีอุปัททวะแต่บัณฑิต  ไม่มีอุปสรรคแต่บัณฑิต.

อนึ่ง  บัณฑิตเสมือนของหอมมีกฤษณา  และดอกไม้เป็นต้น   คนผ้คบ

บัณฑิตก็เสมือนห่อด้วยใบไม้ที่ห่อของหอมมีกฤษณาและดอกไม้เป็นต้น  ยังประ-

สบภาวะที่วิญญูชนชมเชยและพอใจ.   แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสไว้ดังนี้ว่า

ตครญฺจ   ปลาเสน       โย   นโร   อุปนยฺหติ

ปตฺตาปิ  สุรภี   วายนฺติ        เอว    ธีรูปเสวนา.

นรชนผู้ใดห่อกฤษณาไว้ด้วยใบไม้แม้ใบไม้ของ

นรชนผู้นั้นก็ส่งกลิ่นหอมฟุ้ง การคบบัณฑิต ก็เหมือน

อย่างนั้น.

อนึ่งเล่า   เมื่อท้าวสักกะจอมทวยเทพประทานพรแก่   อกิตติบัณฑิตก็

กล่าวว่า

ธีร  ปสฺเส  สุเณ   ธีร     ธีเรน    สห   สวเร

ธีเรนลฺลาปสลฺลาป               ตี  กเร   ตญฺจ   โรจเย.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 177

ควรพลบัณฑิต   ควรฟังบัณฑิต   ควรอยู่ร่วมกับ

บัณฑิต  ควรทำการเสทนาปราศรัยกับบัณฑิต     และ

ควรชอบใจบัณฑิตนั้น.

ท้าวสักกะจอมทวยเทพตรัสถามว่า

กินฺนุ  เต  อกร  ธีโร         วท   กสฺสป  การณ

เกน  กสฺสป  ธีรสฺส                 ทสฺสน    อภิกงฺขสิ.

ท่านกัสสปะ   ทำไมหนอ    บัณฑิตจึงไม่ทำต่อ

ท่าน  โปรดบอกเหตุมาสิ  เพราะเหตุไรหนอ   ท่านจึง

อยากพบบัณฑิต   นะท่านกัสสปะ.

อกิตติบัณฑิตตอบว่า

นย  นยติ  เมธาวี            อธุราย    น  ยุญชติ

สุนโย   เสยฺยโส   โหติ            สมฺมา   วุตฺโต  น  กุปฺปติ

วินย   โส   ปชานาติ               สาธุ   เตน   สมาคโม.

บัณฑิตย่อมแนะนำเรื่องที่ควรแนะนำ   ไม่จูงคน

ไปในกิจมิใช่ธุระ  แนะนำเขาก็ง่ายดี  เพราะเขาถูกว่า

กล่าวโดยดี   ก็ไม่โกรธ  บัณฑิตนั้นรู้วินัย  สมาคมกับ

บัณฑิตนั้นได้   เป็นการดี.

พระผู้มีพระภาคเจ้า   เมื่อทรงสรรเสริญการคบบัณฑิต  โดยธรรมทั้ง

ปวงอย่างนี้   จึงตรัสว่า  การคบบัณฑิตเป็นมงคล. บัดนี้   เมื่อจะทรงสรรเสริญ

การบูชาบุคคลผู้เข้าถึงความเป็นผู้ควรบูชาโดยลำดับ     ด้วยการไม่คบพาลและ

การคบบัณฑิตนั้น   จึงตรัสว่า    ปูชา   จ   ปูชเนยฺยาน    มงคล   การบูชาผู้ที่

ควรบูชาเป็นมงคล.  พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าข้า   ชื่อว่า  ปูชเนยยะ  เพราะทรง

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 178

เว้นจากโทษทุกอย่าง    และเพราะทรงประกอบด้วยคุณทุกอย่าง    และภายหลัง

จากนั้น  ก็พระปัจเจกพุทธเจ้า  พระอริยสาวกทั้งหลาย   ชื่อว่าปูชเนยยะ. จริงอยู่

การบูชาปูชเนยยบุคคลเหล่านั้น  แม้เล็กน้อย  ก็เป็นประโยชน์สุขตลอดกาลยาว

นาน.    ในข้อนี้    มีเรื่องนายสุมนมาลาการและนางมัลสิกาเป็นต้น เป็นตัวอย่าง.

ใน ๒   เรื่องนั้น    จะกล่าวแต่เรื่องเดียว   พอเป็นตัวอย่าง.

ความว่า  เช้าวันหนึ่ง   พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอันตรวาสกแล้วทรงถือ

บาตรจีวร  เสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงราชคฤห์  ขณะนั้น     นายช่างดอกไม้ชื่อ

สุมนมาลาการ กำลังเดินถือดอกไม้สำหรับพระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพมคธ ได้เห็น

พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จถึงประตูกรุงผ่องใสน่าเลื่อมใสประดับด้วยพระมหาปุริ-

สลักษณะ ๓๒ ประการและพระอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการรุ่งเรื่องด้วยพระพุทธสิริ

ครั้นเห็นแล้ว   เขาก็คิดว่า   พระราชาทรงรับดอกไม้แล้วก็จะพึงประทานทรัพย์

ร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่ง   ก็อันนั้นก็จะพึงเป็นความสุขเพียงโลกนี้เท่านั้น. แต่การ

บูชาพระผู้มีพระภาคเจ้า   ย่อมจะมีผลประมาณไม่ได้  นับไม่ถ้วนนำประโยชน์

สุขมาให้ตลอดกาลยาวนาน.  เอาเถิดจำเราจะบูชาพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยดอกไม้

เหล่านั้น      ดังนี้เขามีจิตเลื่อมใส    จับดอกไม้กำหนึ่งเหวี่ยงไปเฉพาะพระพักตร์

พระผู้มีพระภาคเจ้า.   ดอกไม้ทั้งหลายไปทางอากาศประดิษฐานเป็นเพดานดอก

ไม้อยู่เหนือพระผู้มีพระภาคเจ้า.  นายมาลาการเห็นอานุภาพนั้น  ก็มีจิตเลื่อมใส

ยิ่งขึ้น  จึงเหวี่ยงดอกไม้ไปอีกกำหนึ่ง   แม้ดอกไม้เหล่านั้น     ก็ไปประดิษฐาน

เป็นเกราะดอกไม้.  นายมาลาการเหวี่ยงดอกไม้ไป ๘ กำ  อย่างนี้   ดอกไม้เหล่า

นั้น   ก็ไปประดิษฐานเป็นเรือนยอดดอกไม้.

พระผู้มีพระภาคเจ้า    ประทับอยู่ในเรือนยอด     มหาชนก็ชุมนุมกัน.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทอดพระเนตรเห็นนายมาลาการ     ก็ทรงทำอาการแย้มให้

ปรากฏ   พระอานนทเถระก็ทูลถามถึงเหตุที่ทรงแย้มด้วยคิดว่า    พระพุทธเจ้า

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 179

ทั้งหลาย  ไม่มีเหตุ  ไม่มีปัจจัย  จะไม่ทรงแย้มให้ปรากฏ.  พระผู้มีพระภาคเจ้า

ตรัสว่า  อานนท์  นายมาลาการผู้นี้จักท่องเที่ยวไปในเทวดาและมนุษย์แสนกัป

ด้วยอานุภาพของการบูชานี้แล้วในที่สุดก็จักเป็นพระปัจเจกพระพุทธเจ้า นามว่า

สุมนิสสระ.   ตรัสจบก็ได้ตรัสพระคำถาม    เพื่อทรงแสดงธรรมว่า

ตญฺจ   กมฺม   กต   สาธุ    ย  กตฺวา    นานุตปฺปติ

ยสฺส  ปตีโต  สุมโน                วิปาก   ปฏิเสติ.

บุคคลทำธรรมใดแล้วไม่เดือดร้อนกายหลัง  บุค-

คลใจดีเอิบอิ่มแล้วเสวยผลของกรรมใด   กรรมนั้น  ทำ

แล้วดี.

จบคาถา  สัตว์   ๘๔,๐๐๐ ได้บรรลุธรรม  การบูชาปูชเนยยบุคคลเหล่า

นั้น    แม้เล็กน้อยพึงทราบว่า    มีประโยชน์สุขตลอดก็ยาวนาน  ด้วยประการ

ฉะนี้.

ก็การบูชานั้นเป็นอามิสบูชา  จะป่วยกล่าวไปไยในปฏิบัติบูชา   เพราะ

กุลบุตรเหล่าใด   บูชาพระผู้มีพระภาคเจ้า    ด้วยการรับสรณคมน์และสิกขาบท

ด้วยการสมาทานองค์อุโบสถ    และด้วยคุณทั้งหลายของตน    มีปาริสุทธิศีล ๔

เป็นต้น     ใครเล่าจักพรรณนาผลแห่งการบูชาของกุลบุตรเหล่านั้นได้.  ด้วยว่า

กุลบุตรเหล่านั้น      ท่านกล่าวว่า     บูชาพระตถาคตด้วยการบูชาอย่างยอดเยี่ยม

เหมือนอย่างที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

ดูก่อนอานนท์  ผู้ใดแล  ไม่ว่าเป็นภิกษุ  ภิกษุณี

อุบาสก    หรืออุบาสิกา   เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่

ธรรม  ปฏิบัติชอบยิ่ง  ประพฤติตามธรรม ผู้นั้น ชื่อว่า

สักการะเคารพนับถือ  บูชายำเกรงนอบน้อมตถาคต

ด้วยการบูชาอย่างยอดเยี่ยม.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 180

ความที่การบูชาแม้พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระอริยสาวกนำมาซึ่งประ-

โยชน์สุข   พึงทราบตามแนวนี้.

อนึ่ง   สำหรับ คฤหัสถ์   พึงทราบปูชเนยยบุคคลในข้อนี้อย่างนี้   คือ

ผู้เจริญที่สุด  ทั้งพี่ชาย  ทั้งพี่สาว   ชื่อว่าปูชเนยยบุคคลของน้อง   มารดาบิดา

เป็นปูชเนยยบุคคลของบุตร      สามีพ่อผัวแม่ผัวเป็นปูชเนยยบุคคลของกุลสตรี

ทั้งหลาย    ด้วยว่า    การบูชาปูชเนยยบุคคลแม้เหล่านั้น      เป็นมงคลทั้งนั้น

เพราะนับว่าเป็นกุศลธรรม   และเพราะเป็นเหตุเจริญอายุเป็นต้น. พระผู้มีพระ-

ภาคเจ้ามีพระพุทธดำรัสไว้ดังนี้ว่า  ชนเหล่านั้น   จักเป็นผู้เกื้อกูลมารดาเกื้อกูล

บิดา  เกื้อกูลสมณะ.   เกื้อกูลพราหมณ์   เป็นผู้นอบน้อมผู้ใหญ่ในสกุล   ยังจัก

ยึดถือกุศลธรรมนี้ปฏิบัติ   ก็จักเจริญทั้งอายุ    จักเจริญทั้งวรรณะ   เพราะเหตุ

สมาทานกุศลธรรมเหล่านั้นเป็นต้น.

บัดนี้   เพราะเหตุที่ข้าพเจ้าตั้งมาติกาหัวข้อไว้ว่า   กล่าวสมุฏฐานเป็นที่

เกิดมงคล    แล้วกำหนดมงคลนั้น จะชี้แจงความของมงคลนั้น     ฉะนั้น   จึงขอ

ชี้แจงดังนี้   พระผู้พระภาคเจ้าตรัสมงคลแห่งคาถานี้ไว้ ๓ มงคลคือ    การไม่

คนพาล, การคบบัณฑิต,   และการบูชาผู้ที่ควรบูชา, ด้วยประการฉะนี้.  ใน

มงคลทั้ง ๓ นั้น   พึงทราบว่าการไม่คบพาลชื่อว่าเป็นมงคล  เพราะเป็นเหตุแห่ง

ประโยชน์ของโลกทั้งสอง   เหตุป้องกัน ภัยมีภัยเกิดแต่คบพาลเป็นปัจจัยเป็นต้น

การคบบัณฑิตและการบูชาผู้ที่ควรบูชา   ชื่อว่าเป็นมงคล    เพราะเป็นเหตุแห่ง

นิพพานและสุคติ     โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในการพรรณนาความเพิ่มพูนแห่งผล

ของการคบบัณฑิตและการบูชาผู้ที่ควรบูชานั้นนั่นแล.        แต่ข้าพเจ้าจักยังไม่

แสดงหัวข้อต่อจากนี้ไป    จักกำหนดข้อที่เป็นมงคลอย่างนี้    จึงจักชี้แจงความที่

ข้อนั้น  เป็นมงคล.

จบพรรณนาความแห่งคาถานี้ว่า   อเสวนา  จ  พาลาน.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 181

พรรณนาคาถาว่า  ปฏิรูปเทสวาโส  จ

พระผู้มีพระภาคเจ้า     แม้ถูกเทพบุตรขอมงคลอย่างเดียวว่า     พฺรูหี

มงฺคลมุตฺตน   ขอได้โปรดตรัสบอกมงคลอันอุดม  แต่ก็ตรัสถึง ๓ มงคล  ด้วย

คาถาเดียว   เปรียบเหมือนบุรุษใจกว้าง   ถูกขอแต่น้อยแต่ก็ให้มาก   ยิ่งไปกว่า

นั้น    ยังทรงเริ่มที่จะตรัสมงคลอีกเป็นอันมาก   ด้วยคาถาทั้งหลายมีว่า  ปฏิรูป-

เทสวาโส  จ   เป็นต้น    ก็เพราะเทวดาทั้งหลายอยากฟัง   เพราะมงคลทั้งหลาย

มีอยู่    และเพราะมงคลใด ๆ อนุกูลแก่สัตว์ใด ๆ    ทรงมีพุทธประสงค์จะทรง

ประกอบสัตว์นั้น ๆ ไว้   ในมงคลนั้น ๆ.  บรรดาคาถาเหล่านั้น   จะกล่าวใน

คาถาแรกก่อน.   บทว่า   ปฏิรูโป   แปลว่า   สมควร.   โอกาสเป็นที่อยู่อาศัย

ของสัตว์ทั้งหลาย  ทุกแห่ง  ไม่ว่าเป็นตามก็ดี  นิคมก็ดี   นครก็ดี   ชนบทก็ดี

ชื่อว่า   เทสะ.   การอยู่อาศัยในเทสะนั้น    ชื่อว่า   วาสะ.   บทว่า  ปุพฺเพ

แปลว่า   แต่ก่อน   คือในชาติที่ล่วงมาแล้ว.    ความเป็นผู้มีกุศลอันสั่งสมแล้ว

ชื่อว่า  ความเป็นผู้มีบุญอันทำไว้แล้ว.  จิตหรืออัตภาพทั้งสิ้น   เรียกว่า   อัตตะ.

การประกอบไว้ คือการตั้งความปรารถนาของตนไว้ชอบ. ท่านอธิบายว่า การตั้ง

ตนโดยชอบ  ชื่อว่า  สมฺมาปณิธิ  การตั้งไว้ชอบ.  คำนอกนั้น    มีนัยที่กล่าวไว้

แล้วทั้งนั้น.   นี้เป็นการพรรณนาบทในคาถาแรกนั้น.

ส่วนการพรรณนาความ  พึงทราบดังนี้.   ในประเทศใดบริษัท ๔ ยัง

จาริกอยู่   ยังบำเพ็ญบุญกิริยาวัตถุมีทานเป็นต้นอยู่   นวังสัตถุศาสน์ยังรุ่งเรื่อง

อยู่.  ประเทศนั้น  ชื่อว่าปฏิรูปเทส   การอยู่อาศัยในปฏิรูปเทสนั้น    ตรัสว่าเป็น

มงคล  เพราะเป็นปัจจัยแก่การทำบุญของสัตว์ทั้งหลาย.   ในข้อนี้  มีชาวประมง

ที่เข้าไปยังเกาะสิงหลเป็นต้น เป็นตัวอยู่.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 182

อีกนัยหนึ่ง    ประเทศเป็นที่ตรัสรู้พระโพธิญาณ    [ที่ตรัสรู้เป็นพระ-

พุทธเจ้า เรียกโพธิมัณฑสถาน] ประเทศที่ทรงประกาศพระธรรมจักร. ประเทศ

คือโคนต้นมะม่วงของนายตัณฑะที่ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์ ทำลายความเมาของ

พวกเดียรถีย์ทั้งปวง   ท่ามกลางบริษัทประมาณ ๑๒ โยชน์  ประเทศที่เสด็จลง

จากเทวโลก   ก็หรือประเทศอื่นใดอันเป็นที่ประทับอยู่ของพระพุทธเจ้า   มีกรุง-

สาวัตถี   กรุงราชคฤห์เป็นต้น    ประเทศนั้น    ชื่อว่า  ปฏิรูปเทส   การอยู่อาศัย

ในปฏิรูปเทสนั้น     ตรัสว่าเป็นมงคล   เพราะเป็นปัจจัยแก่การได้อนุตตริยะ ๖

ของสัตว์ทั้งหลาย.

อีกนัยหนึ่ง  ทิศบูรพา  ตั้งแต่กชังคลนิคมลงมาถึงมหาสาลา  รอบนอก

เป็นปัจจันติมชนบท   รอบใน   เป็นมัชฌิมชนบท.  ทิศอาคเนย์   ตั้งแต่แม่น้ำ

สัลลวตีลงมา  รอบนอก   เป็นปัจจันติมชนบท   รอบใน  เป็นมัชฌิมชนบท.

ทิศทักษิณ     ตั้งแต่เสตกัณณิกนิคมลงมา    รอบนอก    เป็นปัจจันติมชนบท

รอบใน เป็นมัชฌิมชนบท.  ทิศตะวัน  ก็ตั้งแต่ถูณะตำบลบ้านพราหมณ์ลงมา

รอบนอก  เป็นปัจจันติมชนบท  รอบใน  เป็นมัชฌิมชนบท.  ทิศอุดร   ตั้งแต่

ภูเขาอุสีรธชะลงมา   รอบนอก   เป็นปัจจันติมชนบท   รอบใน   เป็นมัชฌิม-

ชนบท.  นี้เป็นมัชฌิมประเทศ  ยาว  ๓๐๐ โยชน์ กว้าง  ๒๕๐ โยชน์ โดยรอบ

๙๐๐ โยชน์.  มัชฌิมประเทศนี้  ชื่อว่าปฏิรูปเทส.

พระเจ้าจักรพรรดิทั้งหลาย    ผู้ครองอิสริยาธิปัตย์แห่งทวีปใหญ่ทั้ง  ๔

ทวีป ทวีปน้อย  ๒,๐๐๐ ทวีป ย่อมเกิดในปฏิรูปเทสนั้น  พระมหาสาวกทั้งหลาย

มีพระสารีบุตร     และพระโมคคัลลานะเป็นต้น     บำเพ็ญบารมีมาหนึ่งอสงไขย

กับแสนกัป    ก็เกิดในปฏิรูปเทสนั้น      พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย    บำเพ็ญ

บารมีมาสองอสงไขยกับแสนกัป    ก็เกิดในปฏิรูปเทสนั้น    พระสัมมาสัมพุทธเจ้า

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 183

ทั้งหลาย  บำเพ็ญบารมีมาสี่อสงไขยกับแสนกัปบ้าง  แปดอสงไขยกับแสนกัปบ้าง

สิบหกอสงไขยกับแสนกัปบ้าง  ก็เสด็จอุบัติในปฏิรูปเทสนั้น. บรรดาท่านเหล่านั้น

สัตว์ทั้งหลายรับโอวาทของพระเจ้าจักรพรรดิตั้งอยู่ในศีล  ๕  แล้วก็มีสวรรค์เป็น

เบื้องหน้า,  ตั้งอยู่ในโอวาทของพระปัจเจกพุทธเจ้า   ก็เหมือนกัน   ส่วนสัตว์ทั้ง-

หลายตั้งอยู่ในโอวาทของพระพุทธเจ้า  ของสาวกของพระพุทธเจ้า  ย่อมมีสวรรค์

เป็นเบื้องหน้า   มีพระนิพพานเป็นเบื้องหน้า  เพราะฉะนั้น   การอยู่ในปฏิรูปเทส

นั้น  จึงตรัสว่า   เป็นมงคล   เพราะเป็นปัจจัยแห่งสมบัติเหล่านั้น.

ความเป็นผู้ปรารภพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า  และพระขีณาสพ

สร้างสมกุศลไว้ในชาติที่ล่วงมาแล้ว    ชื่อว่า   ความเป็นผู้ทำบุญไว้ในก่อน.

แม้ความเป็นผู้ทำบุญไว้ในก่อนนั้นก็เป็นมงคล. เพราะเหตุไร  เพราะทำอธิบาย

ว่าความเป็นผู้ทำบุญไว้ในก่อน  ย่อมให้บรรลุพระอรหัต  เมื่อจบคาถาแม้ ๔ บท

ที่แสดงต่อพระพักตร์ของพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้า  หรือที่ฟังเฉพาะ

พระพักตร์ของพระพุทธเจ้า  หรือสาวกของพระพุทธเจ้า.   ก็มนุษย์ผู้ใด   สร้าง

บารมีไว้   มีกุศลมลอันแน่นหนามาก่อน  มนุษย์ผู้นั้น   ทำวิปัสสนาให้เกิดแล้ว

ย่อมบรรลุธรรมที่สิ้นอาสวะ  ด้วยกุศลมูลนั้นนั่นแล  เหมือนพระเจ้ามหากัปปินะ

และอัครมเหสี   ด้วยเหตุนั้น  พระผู้พระภาคเจ้าจึงตรัสว่า   ความเป็นผู้ทำบุญ

ไว้ในก่อนเป็นมงคล.

คนบางตนในโลกนี้    ย่อมทำตนที่ทุศีลให้ตั้งอยู่ในสุศีล     ตนที่ไม่มี

ศรัทธาให้ตั้งอยู่ในสัทธาสัมปทา  ตนที่ตระหนี่ให้ตั้งอยู่ในจาคสัมปทา    การตั้ง

ตนดังกล่าว  ชื่อว่า   ตั้งตนไว้ชอบ.    การตั้งตนไว้ชอบนี้   เรียกว่า  อัตต-

สัมนาปณิธิ.   อัตตสัมมาปณิธินี้แลเป็นมงคล.   เพราะเหตุไร.  เพราะเป็นเหตุ

ละเวรที่เป็นไปในปัจจุบันและภายภาคหน้าและประสบอานิสงส์ต่าง ๆ อย่าง.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 184

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสมงคลแห่งคาถานี้ไว้  ๓ มงคล   คือการอยู่ใน

ปฏิรูปเทส  ๑   ความเป็นผู้ทำบุญไว้ในก่อน  ๑    และการตั้งตนไว้ชอบ  ๑

ด้วยประการฉะนี้.    ก็ความที่มงคลเหล่านั้นเป็นมงคล    ก็ได้ชี้แจงไว้ในมงคล

นั้น ๆ แล้วทั้งนั้น.

จบพรรณนาความแห่งคาถานี้ว่า  ปฏิรูปเทสวาโส  จ

พรรณนาคาถาว่า  พาหุสจฺจญฺจ

บัดนี้  ความเป็นพหูสูต  ชื่อว่าพาหุสัจจะ ในบทนี้ว่า  พาหุสจฺจยฺจ.

ความฉลาดในงานฝีมือทุกอย่าง   ชื่อว่า   ศิลปะ.   การฝึกกายวาจาจิต   ชื่อว่า

วินัย.  บทว่า  สุสิกฺขิโต   แปลว่า  อันเขาศึกษาด้วยดีแล้ว.  บทว่า  สุภาสิตา

แปลว่า   อันเขากล่าวด้วยดีแล้ว.   ศัพท์ว่า   ยา    แสดงความไม่แน่นอน.   คำ

เปล่งทางคำพูด ชื่อว่า วาจา.  คำที่เหลือ  มีนัยที่กล่าวมาแล้วทั้งนั้นแล.   นี้เป็น

การพรรณนาบทในคาถาว่า   พาหุสจฺจญฺจ  นี้.

ส่วนการพรรณนาความ  พึงทราบดังนี้.   ความเป็นผู้ทรงไว้ซึ่งวัตถุ-

ศาสน์   ที่ทรงพรรณนาไว้   โดยนัยเป็นต้นอย่างนี้ว่า   เป็นผู้ทรงสุตตะ   สั่งสม

สุตตะ  และว่าภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้   มีสุตตะมาก  คือ   สุตตะ   เคยยะ

เวยยากรณะ   เป็นต้น    ชื่อว่าความเป็นพหูสูต.   ความเป็นพหูสูตนั้น   ตรัสว่า

เป็นมงคล  เพราะเป็นเหตุละอกุศลและประสบกุศลและเพราะเป็นเหตุทำให้แจ้ง

ปรมัตถสัจจะตามลำดับ  สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดังนี้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    อริยสาวก     ผู้สดับแล้ว

ย่อมละอกุศล  เจริญกุศล   ย่อมละสิ่งมีโทษ   เจริญสิ่ง

ที่ไม่มีโทษ  บริหารตนให้บริสุทธิ์  ดังนี้.

อีกพระดำรัสหนึ่งตรัสว่า

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 185

ย่อมพิจารณาความของธรรมทั้งหลาย  ที่ทรงจำไว้

ธรรมทั้งหลายย่อมทนการเพ่งพินิจของเธอ  ผู้พิจารณา

ความอยู่เมื่อธรรมทนการเพ่งพินิจอยู่    ฉันทะย่อมเกิด

เกิดฉันทะแล้ว   ก็อุตสาหะ    เมื่ออุตสาหะ    ดีใช้ดุลย-

พินิจ   เมื่อใช้ดุลยพินิจ    ก็ตั้งความเพียร   เมื่อตั้งความ

เพียร  ย่อมทำให้แจ้งปรมัตถสัจจะ  ด้วยกาย  [นามกาย]

และย่อมเห็นทะลุปรุโปร่ง  ด้วยปัญญา  ดังนี้.

อนึ่ง  แม้พาหุสัจจะความเป็นพหูสูตของคฤหัสถ์อันใดไม่มีโทษ อันนั้น

ก็พึงทราบว่าเป็นมงคล   เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขในโลกทั้งสอง.

ศิลปะของคฤหัสถ์   และศิลปะของบรรพชิต   ชื่อว่า  ศิลปะ.  บรรดา

ศิลปะทั้งสองนั้น    กิจกรรมมีงานของช่างมณี   ช่างทองเป็นต้น    ที่เว้นจากการ

ทำร้ายชีวิตสัตว์อื่น     เว้นจากอกุศล     ชื่อว่า  อคาริกสิปปะ    ศิลปะของ

คฤหัสถ์.    อคาริกสิปปะนั้น   ชื่อว่า เป็นมงคล    เพราะนำมาซึ่งประโยชน์ใน

โลกนี้.

การจัดทำสมณบริขารมีการก็และเย็บจีวรเป็นต้น        ซึ่งพระผู้มีพระ

ภาคเจ้าทรงสรรเสริญไว้ในที่นั้น  ๆ  โดยนัยเป็นต้นว่า   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  กิจ

ที่ควรทำไรๆ ของสพรหมจารี   ไม่ว่าสูงต่ำเหล่านั้นใด  ภิกษุเป็นผู้ขยันในกิจที่

ควรทำไร ๆ นั้น  และที่ตรัสว่า    เป็นนาถกรณธรรม   ธรรมทำที่พึ่ง    ชื่อว่า

อนาคาริกสิปปะ ศิลปะของบรรพชิต.   ศิลปะของบรรพชิตนั้น  พึงทราบว่า

เป็นมงคล  เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขในโลกทั้งสองแก่ตนเองและแก่คนอื่น ๆ.

วินัยของคฤหัสถ์และวินัยของบรรพชิต ชื่อว่าวินัย.   บรรดาวินัยทั้งสอง

นั้น   การงดเว้นอกุศลกรรมบถ  ๑๐  ชื่อว่าวินัยของคฤหัสถ์.  วินัยของคฤหัสถ์

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 186

นั้น   คฤหัสถ์ศึกษาดีแล้วในวินัยนั้น  ชื่อว่าเป็นมงคล   เพราะนำมาซึ่งประโยชน์

สุขในโลกทั้งสอง   ด้วยการไม่ต้องสังกิเลสความเศร้าหมอง  และด้วยการกำหนด

คุณ  คืออาจาระ.

การไม่ต้องอาบัติ  ๗ กอง    ชื่อว่าวินัยของบรรพชิต.     แม้วินัยของ

บรรพชิตนั้น   อันบรรพชิตศึกษาดีแล้ว   โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว.  หรือปาริสุทธิ.

ศีล  ๔  ชื่อว่าวินัยของบรรพชิต.  วินัยของบรรพชิตนั้น   อันบรรพชิตศึกษาดี

แล้ว      ด้วยการศึกษาโดยประการที่ตั้งอยู่ในปาริสุทธิศีล  ๔  นั้น  แล้วจะบรรลุ

พระอรหัตได้     พึงทราบว่าเป็นมงคลเพราะเป็นเหตุประสบสุขทั้งโลกิยะทั้ง

โลกุตระ.

วาจาที่เว้นจากโทษมีมุสาวาทเป็นต้น  ชื่อว่าวาจาสุภาษิต   เหมือนอย่าง

ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  วาจาประกอบด้วยองค์ ๔

เป็นวาจาสุภาษิต.  หรือว่า วาจาที่เจรจาไม่เพ้อเจ้อ  ก็ชื่อว่าวาจาสุภาษิต. เหมือน

อย่างที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า^๑

สุภาสิต   อุตฺตมมาหุ  สนฺโต

ธมฺม   ภเณ   นาธมฺม   ต  ทุติย

ปิย   ภเณ   นาปฺปิย    ล   ตติย

สจฺจ  ภเณ  นาลิก   จตุตถ.

สัตบุรุษทั้งหลายกล่าวว่า     วาจาสุภาษิตเป็นวาจา

สูงสุดเป็นข้อที่  ๑.   บุคคลพึงกล่าวแต่ธรรม  ไม่กล่าวไม่

เป็นธรรมเป็นข้อที่  ๒.  พึงกล่าวแต่คำนี้น่ารัก  ไม่กล่าว

คำไม่น่ารัก  เป็นข้อที่  ๓.   กล่าวแต่คำสัตย์      ไม่กล่าว

คำเหลาะแหละเป็นข้อที่  ๔.

๑.  ขุ.สุ.  ๒๕/ข้อ  ๓๕๖

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 187

แม้วาจาสุภาษิตนี้   ก็พึงทราบว่าเป็นมงคล    เพราะนำมาซึ่งประโยชน์

สุขในโลกทั้งสอง   แต่เพราะเหตุที่วาจาสุภาษิตนี้นับเนื่องในวินัย   ฉะนั้น.   ถึง

ไม่สงเคราะห์วาจาสุภาษิตนี้ไว้ด้วยวินัยศัพท์  ก็พึงทราบว่าเป็นวินัย.  เมื่อเป็น

เช่นนั้น       วาจามีการแสดงธรรมแก่คนเหล่าอื่นเป็นต้น      พึงทราบว่าเป็นวาจา

สุภาษิต ในที่นี้  ด้วยความกระอักกระอ่วนนี้หรือ.   ความจริงวาจาสุภาษิตตรัสว่า

เป็นมงคล    ก็เพราะเป็นเหตุประสบสุขในโลกทั้งสองและพระนิพพานของสัตว์

ทั้งหลาย   ก็เหมือนการอยู่ในปฏิรูปเทศ.   พระวังคีสเถระกล่าวไว้ว่า^๑

ย  พทฺโธ   ภาสตี    วาจ     เขม  นิพฺพานปตฺติยา

ทุกฺขสฺสนฺตกิริยาย                      สา  เว  วาจานมุตฺตมา.

พระพุทธเจ้าตรัสพระวาจาใด  อันเกษม  เพื่อบรรลุ

พระนิพพาน   เพื่อทำที่สุดทุกข์    พระวาจานั้นแลเป็น

ยอดของวาจาทั้งหลาย.

พระพุทธเจ้าตรัสมงคลแห่งคาถามไว้  ๔ มงคล  คือ  พาหุสัจจะ  ๑

สิปปะ ๑   วินัยที่ศึกษาดีแล้ว ๑ และ วาจาสุภาษิต ๑  ด้วยประการฉะนี้.

ก็ความที่มงคลนั้นเป็นมงคล   ก็ได้ชี้แจงไว้ในมงคลนั้น ๆ แล้วทั้งนั้นแล.

จบพรรณนาความแห่งคาถานี้ว่า  พาหุสฺจญฺจ  เป็นต้น

พรรณนาคาถาว่า  มาตาปิตุอุปฏฺาน

บัดนี้    จะพรรณนาในคาถานี้ว่า   มาตาปิตุอุปฏฺาน.    มารดาและ

บิดา  เหตุนั้น  ชื่อว่า  มารดาและบิดา.  บทว่า  อุปฏฺาน  แปลว่า การบำรุง.

บุตรทั้งหลายด้วย   ภรรยาทั้งหลายด้วย   ชื่อว่าบุตรและภรรยา   การสงเคราะห์

ชื่อว่า สังคหะ.  การงานคือกิจกรรมอากูลหามิได้  ชื่อว่าไม่อากูล.  คำที่เหลือ

มีนัยที่กล่าวมาแล้วทั้งนั้นแล.  นี่เป็นการพรรณนาบท.

๑.  ขฺ.สฺ.  ๒๔/ข้อ   ๓๕๗

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 188

ส่วนการพรรณนาความ   พึงทราบดังนี้ .    สตรีผู้ยังบุตรให้เกิด   เรียก

ชื่อว่า มารดา  บิดาก็เหมือนกัน.   การทำอุปการะด้วยการล้างเท้านวดฟั้นขัดสี

ให้อาบน้ำ  และด้วยการมอบให้ปัจจัย  ๔  ชื่อว่า  การบำรุง.   ในการบำรุงนั้น

เพราะเหตุที่มารดาบิดา  มีอุปการะมาก  หวังประโยชน์อนุเคราะห์บุตรทั้งหลาย

มารดาบิดาเหล่าใด  แลเห็นบุตรทั้งหลายเล่นอยู่ข้างนอก    เดินมามีเนื้อตัวเปื้อน

ฝุ่น   ก็เช็ดฝุ่นให้   จูบจอมถนอมเกล้า    เกิดความรักเอ็นดู    บุตรทั้งหลายใช้

ศีรษะทูนมารดาบิดาไว้ถึงร้อยปี   ก็ไม่สามารถจะทำปฏิการะสนองคุณของมารดา

บิดานั้นได้   และเพราะเหตุที่มารดาบิดานั้น    เป็นผู้ดูแลบำรุงเลี้ยง   แสดงโลก

นี้   สมมติว่าเป็นพรหม    สมมติว่าเป็นบุรพาจารย์    ฉะนั้น   การบำรุงมารดา

บิดานั้น   ย่อมนำมาซึ่งการสรรเสริญในโลกนี้และละโลกไปแล้วก็จะนำมาซึ่งสุข

ในสวรรค์    ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่าเป็นมงคล    สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ตรัสไว้ว่า^๑

มารดาบิดา  ท่านเรียกว่าพรหม ว่าบุรพาจารย์  เป็น

อาทุเนยยบุคคลของบุตร  เป็นผู้อนุเคราะห์ บุตรเพราะ

ฉะนั้น  บัณฑิตพึงนอบน้อม     และพึงสักการะมารดา

บิดานั้น    ด้วยข้าว   น้ำ   ผ้า   ที่นอน    การขัดสี    การ

ให้อาบน้ำและล้างเท้า.  เพราะการปรนนิบัติมารดาบิดา

นั้น  บัณฑิตทั้งหลายจึงสรรเสริญเขาในโลกนี้   เขาละ

โลกไปแล้ว   ยังบรรเทิงในสวรรค์.

อีกนัยหนึ่ง   กิจกรรม ๕ อย่าง   มีการเลี้ยงดูท่าน  ทำกิจของท่านและ

การดำรงวงศ์สกุลเป็นต้น    ชื่อว่า การบำรุง.   การบำรุงนั้น   พึงทราบว่าเป็น

มงคล   เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์สุขในปัจจุบัน ๕ อย่างมี   การห้ามมิให้ทำ

บาปเป็นต้น.  สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดังนี้ว่า^๒

๑.  ขุ.อิ.  ๒๕/ข้อ  ๒๘๖.    ๒.  ที.ปา.   ๑๑/ข้อ   ๑๙๙

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 189

ดูก่อนบุตรคฤหบดี  ทิศเบื้องหน้า  คือมารดาบิดา

อันบุตรพึงบำรุงด้วยสถาน   คือ  เราท่านเลี้ยงมาแล้ว

จักเลี้ยงดูท่าน   จักทำกิจของท่าน    จักดำรงวงศ์สกุล

จักปฏิบัติตัวเหมาะที่จะเป็นทายาท  เมื่อท่านล่วงลับดับ

ขันธ์แล้วจักทำบุญอุทิศไปให้ท่าน. ดูก่อนบุตรคฤหบดี

ทิศเบื้องหน้าคือมารดาบิดา  อันบุตรถึงบำรุงด้วยสถาน

๕  เหล่านี้แล้วย่อมอนุเคราะห์บุตร    ด้วยสถาน    คือ

ห้ามบุตรจากความชั่ว  ให้บุตรตั้งอยู่ในความดี  ให้ศึก

ษาศิลปะจัดหาภรรยาที่สมควรให้   มอบทรัพย์มรดกให้

ในเวลาสมควร.

อนึ่ง   ผู้ใดบำรุงมารดาบิดา  ด้วยให้เกิดความเลื่อมใสในวัตถุ[รัตนะ]

ทั้งสาม  ด้วยให้ถึงพร้อมด้วยศีลด้วยการบรรพชา ผู้นี้เป็นยอดของ ผู้บำรุงมารดา

บิดา.    การบำรุงมารดาบิดาของผู้นั้นเป็นการตอบแทนอุปการคุณที่มารดาบิดา

ทำมาแล้ว     ตรัสว่า    เป็นมงคล    เพราะเป็นปทัฏฐานแห่งประโยชน์ทั้งหลาย

ทั้งปัจจุบัน    ทั้งภายภาคหน้า   เป็นอันมาก.

ทั้งบุตรทั้งธิดา  ที่เกิดจากตน  ก็นับว่าบุตรทั้งนั้น    ในคำว่า  ปุตฺต-

ทารสฺสนี้.  บทว่า ทารา   ได้แก่ภรรยา  ๒๐ จำพวก   จำพวกใดจำพวกหนึ่ง.

บุตรและภรรยา ชื่อว่า ปุตตทาระ.   ซึ่งบุตรและภรรยานั้น .    บทว่า สงฺคโห

ได้แก่  การทำอุปการะตัวด้วยการยกย่องเป็นต้น.  การอุปการะนั้น   พึงทราบว่า

เป็นมงคล    เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์สุขในปัจจุบัน    มีความเป็นผู้จัดการ

งานดีเป็นต้น.   ความจริง   พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสงเคราะห์บุตรภรรยาที่ทรง

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 190

ยกขึ้นแสดงว่า   ทิศเบื้องหลัง     พึงทราบว่าคือบุตรภรรยาไว้ด้วย ภริยา ศัพท์

จึงตรัสไว้ดังนี้ว่า^๑

ดูก่อนบุตรคฤหบดี  ทิศเบื้องหลังคือภรรยา  อัน

สามีพึงบำรุงด้วยสถาน ๕ คือ   ด้วยการยกย่อง   ด้วย

การไม่ดูหมิ่น  ด้วยการไม่นอกใจ   ด้วยการมอบความ

เป็นใหญ่ให้   ด้วยการมอบเครื่องประดับให้.   ดูก่อน

บุตรคฤหบดี  ทิศเบื้องหลังคือภรรยา  อันสามบำรุงด้วย

สถาน  ๕   เหล่านี้แล้ว  ย่อมอนุเคราะห์ที่สามีด้วยสถาน ๕

คือ  จัดการงานดี  สงเคราะห์คนข้างเคียง  ไม่นอกใจ

รักษาทรัพย์ที่สามีทำมา    ขยันไม่เกียจคร้านในกิจทุก

อย่าง.

หรือ  มีอีกนัยหนึ่งดังนี้   บทว่า   สงฺคโห  ได้แก่ การสงเคราะห์ด้วย

ทานการให้  ปิยวาจาพูดน่ารัก   อรรถจริยาการบำเพ็ญประโยชน์อันเป็นธรรม.

คืออะไร.   การให้เสบียงอาหารในวันอุโบสถ   การให้ดูงานนักขัตฤกษ์   กระทำ

มงคลในวันมงคล  การโอวาทสั่งสอน  ในประโยชน์ทั้งหลายที่เป็นไปในปัจจุบัน

และเป็นไปภายหน้า  การสงเคราะห์นั้น    พึงทราบว่าเป็นมงคล   เพราะเป็นเหตุ

แห่งประโยชน์ในปัจจุบัน  เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์ในภายหน้า   และเพราะ

เป็นเหตุแห่งความเป็นผู้ที่แม้เทวดาทั้งหลายพึงนอบน้อม.    เหมือนอย่างที่ท้าว

สักกะจอมทวยเทพตรัสไว้ว่า

เย  คหฏฺา   ปุญฺกรา    สีลวนฺโต    อุปาสกา

ธมฺเมน  ทาร  โปเสนฺติ          เต   นมสฺสามิ  มาตลิ.

๑.  ที.ปา.  ๑๑/ข้อ  ๒๐,   ๒.  ส,  สคาก.  ๑๕/ข้อ  ๙๓๐

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 191

ดูก่อนมาตลี     คฤหสถ์เหล่าใด   ทำบุญ   มีศีล

เป็นอุบาสก  เลี้ยงดูภรรยาโดยธรรม  เราย่อมนอบน้อม

คฤหัสถ์เหล่านั้น.

การงานทั้งหลาย   มีกสิกรรมทำไร่นา   โครักขกรรมเลี้ยงโคและวณิช-

กรรม   ค้าขายเป็นต้น    เว้นจากภาวะอากูล  มีการล่วงเลยเวลา  การทำไม่เหมาะ

และการทำย่อหย่อนเป็นต้น   เพราะเป็นผู้รู้จักกาล  เพราะเป็นผู้ทำเหมาะ เพราะ

เป็นผู้ไม่เกียจคร้าน     และเพราะไม่ควรพินาศ    เหตุถึงพร้อมด้วยความขยัน

หมั่นเพียร  ชื่อว่าการงานไม่อากูล. การงานไม่อากูลเหล่านั้น  อันบุคคลประกอบ

ได้อย่างนี้    ก็เพราะตน    บุตรภรรยา    หรือทาสและกรรมกร    เป็นผู้ฉลาด

ตรัสว่าเป็นมงคล     เพราะเป็นเหตุให้ได้ทรัพย์   ข้าวเปลือกและความเจริญใน

ปัจจุบัน.  สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดังนี้ว่า

ผู้มีธุระ  ทำเหมาะ  หมั่น  ย่อมได้ทรัพย์.

แลว่า

ผู้ชอบนอนหลับกลางวัน     เกลียดการขยันกลาง

คืน เมาประจำ เป็นนักเลงครองเรือนไม่ได้. ประโยชน์

ทั้งหลายย่อมล่วงเลย    พวกคนหนุ่มที่ทอดทิ้งการงาน

ด้วยอ้างว่า  หนาวนัก   ร้อนนัก   เย็นแล้ว.  ผู้ใดไม่สำคัญ

ความเย็นและควานร้อนยิ่งไปกว่าหญ้า    ทำกิจของลูก

ชาย   ผู้นั้นย่อมไม่เสื่อมจากสุข.

และว่า

เมื่อคนรวบรวมโภคทรัพย์   เหมือนแมลงผึ้งรวบ

รวมน้ำหวาน   โภคทรัพย์ย่อมสะสมเป็นกอง  เหมือน

จอมปลวกที่ปลวกทั้งหลายก่อขึ้นฉะนั้น.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 192

อย่างนี้เป็นต้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสมงคลแห่งคาถานี้ไว้ ๔ มงคล     คือการบำรุง

มารดา ๑     การบำรุงบิดา  ๑     การสงเคราะห์บุตรภรรยา  ๑     และการงาน

ไม่อากูล ๑   หรือ ๕ มงคล    เพราะแยกการสงเคราะห์บุตรและภรรยาออกเป็น

๒  หรือ  ๓ มงคล    เพราะรวมการบำรุงมารดาและบิดาเป็นข้อเดียวกัน .    ก็

ความที่มงคลเหล่านั้น  เป็นมงคล  ได้ชี้แจงไว้ในมงคลนั้น  ๆ แล้ว ทั้งนั้นแล.

จบพรรณนาความแห่งคาถานี้ว่า   มาตาปิตุอุปฏฺาน

พรรณนาคาถาว่า  ทานญฺจ

บัดนี้   จะพรรณนาในคาถานี้ว่า ทานญฺจ.  ชื่อว่า  ทาน  เพราะเขาให้

ด้วยวัตถุนี้  ท่านอธิบายว่า เขามอบทรัพย์ที่มีอยู่ของตนให้แก่ผู้อื่น. การประพฤติ

ธรรมหรือความประพฤติที่ไม่ปราศจากธรรม  ชื่อว่า  ธรรนจริยา.  ชื่อว่า  ญาติ

เพราะใคร  ๆ  ก็รู้ว่า   ผู้นี้พวกของเรา.   ไม่มีโทษ   ชื่อว่า   อนวัชชะ   ท่าน

อธิบายว่า    ใคร ๆ นินทาไม่ได้  ติเตียนไม่ได้.  คำที่เหลือมีนัยที่กล่าวมาแล้ว

ทั้งนั้นแล.  นี้เป็นการพรรณนาบท .

ส่วนการพรรณนาความ   พึงทราบดังนี้.  เจตนาเป็นเหตุบริจาคทาน.

วัตถุ  ๑๐  มีข้าวเป็นต้น     ซึ่งมีความรู้ดีเป็นหัวหน้า   เฉพาะผู้อื่น   หรือความ

ไม่โลภ  ที่ประกอบด้วยจาคเจตนานั้น   ชื่อว่า ทาน.  จริงอยู่  บุคคลย่อมมอบ

ให้วัตถุนั้น  แก่ผู้อื่น  ด้วยความไม่โลภ.  ด้วยเหตุนั้น    ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า  ชื่อว่า

ทาน เพราะเขาให้ทานด้วยวัตถุนี้  ตรัสว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุประสบผลวิ-

เศษที่เป็นไปในปัจจุบัน และเป็นไปภายหน้า    มีความเป็นผู้ที่ชนเป็นอันมากรัก

และพอใจเป็นต้น.  ในเรื่องทานนี้    พึงระลึกถึงสูตรทั้งหลาย  เป็นต้น อย่างนี้ว่า

ดูก่อนสีหะ  ทานบดีผู้ทายกย่อมเป็นที่รักที่พอใจของชนเป็นอันมาก.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 193

อีกนัยหนึ่ง  ชื่อว่า ทานมี  ๒  คือ อามิสทานและธรรมทาน  ในทาน

ทั้งสองนั้น  อามิสทาน  ได้กล่าวมาแล้วทั้งนั้น .   ส่วนการแสดงธรรม   ที่พระ-

สัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศแล้ว      อันนำมาซึ่งความสิ้นทุกข์และสุขในโลกนี้และ

โลกหน้า    เพราะหมายจะให้เป็นประโยชน์แก่คนอื่น ๆ   ชื่อว่า    ธรรมทาน.

อนึ่ง    บรรดาทานทั้งสองนี้     ธรรมทานนี้อย่างเดียวเป็นเลิศ    เหมือนอย่างที่

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า^๑

สพฺพทาน  ธมฺมทาน  ชินาติ

สพฺพรส  ธมฺมรโส ชินาติ

สพฺพรตึ   ธมฺมรติ  ชินาติ

ตณฺหกฺขโย  สพฺพทุกฺข  ชินาติ.

การให้ธรรมชนะการให้ทั้งปวง     รสแห่งธรรม

ชนะรสทั้งปวง   ความยินดีในธรรมชนะความยินดีทั้ง

ปวง  ความสิ้นตัณหาชนะทุกข์ทั้งปวง.

ในพระสูตรและคาถานั้นก็ตรัสความที่อามิสทานเป็นมงคลเท่านั้น  ส่วน

ธรรมทานตรัสว่า    เป็นมงคล   เพราะเป็นปทัฏฐานแห่งคุณทั้งหลาย   มีความ

เป็นผู้ซาบซึ้งอรรถเป็นต้น    สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดังนี้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    ภิกษุแสดงธรรม   ตามที่

ฟังมา    ตามที่เรียนมา โดยพิศดารแก่คนอื่น ๆ   โดย

ประการใด ๆ   ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้ซาบซึ้งอรรถ  และ

ซาบซึ่งธรรม  ในธรรมนั้น    โดยประการนั้น ๆ อย่างนี้

เป็นต้น.

การประพฤติกุศลกรรมบถ  ๑๐   ชื่อว่า  ธรรมจริยา  เหมือนอย่างที่

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้เป็นต้นอย่างนี้ว่า     ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย    การ

๑.  ขุ.  ธ.   ๒๕/ข้อ  ๓๔

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 194

ประพฤติธรรม  การประพฤติสม่ำเสมอ  มี ๓ อย่าง.  ก็การประพฤติธรรมนั้น

พึงทราบว่าเป็นมงคล   เพราะเป็นเหตุเข้าถึงโลกสวรรค์.   สมจริงดังที่พระผู้มี-

พระภาคเจ้าตรัสไว้ดังนี้ว่า    ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย   เพราะเหตุที่ประพฤติ

ธรรม     ประพฤติสม่ำเสมอ     สัตว์บางเหล่าในโลกนี้     เบื้องหน้าแต่

ตายเพราะกายแตก  ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์  ดังนี้.

ชนผู้เกี่ยวข้องข้างมารดาหรือข้างบิดา  จนถึง ๗ ชั่วปู่ย่า  ชื่อว่า  ญาติ.

การสงเคราะห์ญาติเหล่านั้น   ผู้ถูกความเสื่อมโภคะถูกความเสื่อมเพราะเจ็บป่วย

ครอบงำแล้วมาหาตน     ด้วยอาหารเครื่องนุ่งห่มและข้าวเปลือกเป็นต้น     ตาม

กำลัง   ตรัสว่าเป็นมงคล   เพราะเป็นเหตุประสบผลวิเศษ   ที่เป็นปัจจุบันมีการ

สรรเสริญเป็นต้น     และที่เป็นภายหน้ามีไปสุคติเป็นต้น.   กิจกรรมที่เป็นสุจริต

ทางกายวาจาใจมีการสมาทานองค์อุโบสถ  การทำความขวนขวาย  การปลูกสวน

และป่า   และสร้างสะพานเป็นต้น    ชื่อว่า   การงานไม่มีโทษ.   การงานไม่มี

โทษเหล่านั้น     ตรัสว่าเป็นมงคล    เพราะเป็นเหตุให้ประสบประโยชน์สุขนานา

ประการ. พึงระลึกถึงพระสูตรทั้งหลายมีเป็นต้น  อย่างนี้ว่า   ดูก่อนวิสาขา  สตรี

หรือบุรุษบางตนในศาสนานี้   ถืออุโบสถประกอบด้วยองค์  ๘  ประการ

เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก     พึงเข้าถึงความเป็นสหายของทวย-

เทพ   ชั้นจาตุมหาราชิกาอันใด   อันนั้นก็เป็นฐานะเป็นไปได้.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสมงคลแห่งคาถานี้ไว้ ๔   มงคล   คือ  ทาน  ๑

ธรรมจริยา  ๑  การสงเคราะห์ญาติ  ๑   การงานไม่มีโทษ ๑    ด้วยประการ

ฉะนี้.    ก็ความที่มงคลเหล่านั้น  เป็นมงคล    ก็ได้ชี้แจงไว้ในมงคลนั้น  ๆ แล้ว

ทั้งนั้นแล.

จบพรรณนาความแห่งคาถานี้ว่า   ทานญฺจ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 195

พรรณนาคาถาว่า  อารตี

บัดนี้  จะพรรณนาในคาถาว่า  อารตี  วิรตี   นี้.  ชื่อว่า  อารมณะ

เพราะงด.   ชื่อว่า  วิรมณะ   เพราะเว้น.   อีกนัยหนึ่ง   เจตนาชื่อว่า   วิรติ

เพราะเป็นเครื่องที่สัตว์งดเว้น.  บทว่า ปาปา  ได้แก่จากอกุศล. ชื่อว่า มัชชะ

เพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่งความเมา.     การดื่มมัชชะ    ชื่อว่า    มัชชปานะ.

สำรวมจากมัชชปานะนั้น.   ความระวังชื่อว่า   สยมะ.   ความไม่ประมาทชื่อว่า

อัปปมาทะ.   บทว่า   ธมฺเมสุ  ได้แก่   ในกุศลทั้งหลาย.   คำที่เหลือมีนัยที่

กล่าวมาแล้วทั้งนั้นแล   นี้เป็นการพรรณนาบท.

ส่วนการพรรณาความ    พึงทราบดังนี้.    ความไม่ยินดียิ่งทางใจอย่าง

เดียวของบุคคลผู้เห็นโทษในบาป   ชื่อว่า  อารติ.  ความเว้นทางกายวาจา  โดย

กรรมและทวาร   ชื่อว่า   วิรัติ.

ก็ธรรมดาวิรตินั่นนั้นมี  ๓  คือ  สัมปัตตวิรัติ   ๑   สมาทานวิรัติ   ๑

สมุจเฉทวิรัติ  ๑.  บรรดาวิรัติทั้ง  ๓ นั้น    วิรติเจตนางดเว้นจากวัตถุที่ประสบ

เข้าอันใดของกุลบุตร   โดยนัยเป็นต้นอย่างนี้ว่า   ข้อที่เราจะฆ่าสัตว์นี้    จะลัก-

ทรัพย์เป็นต้น   เมื่อนึกถึงชาติตระกูล   หรือโคตรของตน   ก็ไม่สมควรแก่เรา

เลย วิรติเจตนางดเว้นอันนี้ชื่อว่า   สัมปัตตวิรัติ.   กุลบุตรไม่ทำบาปมีปาณาติบาต

เป็นต้น   ตั้งแต่ประพฤติวิรัตอันใด  วิรติอันนั้น  เป็นไปโดยสมาทานสิกขาบท

ชื่อว่า  สมาทานวิรัติ.   ภัยเวร ๕  ของพระอริยสาวกระงับไป  ตั้งแต่ประพฤติ

วิรัติใด   วิรตินั้นประกอบด้วยอริยมรรค   ชื่อว่า  สมุจเฉทวิรติ.   บาปอกุศล

นั้นใด   มี ๔ อย่าง   กล่าวคือกรรมกิเลส   ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้พิษดาร

อย่างนี้ว่า  ดูก่อนบุตรคฤหบดี   กรรมกิเลส  คือ  ปาณาติบาต   กรรมกิเลสคือ

อทินนาทาน ฯลฯ   กรรมกิเลส  คือ  มุสาวาส  ดังนี้แล้วทรงสังเขปไว้ด้วยคาถา

อย่างนี้ว่า

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 196

ปาณาติปาโต   อทินฺนาทาน      มุสาวาโท  จ  วุจฺจติ

ปรทารคมนญฺเจว                          นปฺปสสนฺติ  ปณฺฑิตา

ท่านกล่าวกรรมกิเลส    ๔    คือ    ปาณาติบาต,

อทินนาทาน,   มุสาวาท   และการละเมิดภรรยาของผู้

อื่น.  บัณฑิตทั้งหลายไม่สรรเสริญเลย.

การงดเว้นจากบาปอกุศลนั้น      การงดการเว้นแม้ทั้งหมดนั้น     ตรัสว่า

เป็นมงคล   เพราะเป็นเหตุประสบผลวิเศษนานาประการ   มีการละภัยเวรที่เป็น

ปัจจุบันและเป็นไปภายหน้าเป็นต้น .   ก็ในข้อนี้     พึงระลึกถึงพระสูตรทั้งหลาย

โดยนัยเป็นต้นว่า  ดูก่อนบุตรคฤหบดี  อริยสาวกเว้นขาดจากปาณาติบาตแล.

จะกล่าวพรรณนาการสำรวมจากการดื่มของเมา.   คำนี้เป็นชื่อของเจตนา

งดเว้นจากที่ตั้งแห่งความประมาท    คือการดื่มของเมา    คือสุราและเมรัย     ที่

กล่าวไว้ก่อนแล้ว.  ก็เพราะเหตุที่ผู้ดื่มของเมาย่อมไม่รู้อรรถ  ไม่รู้ธรรม   ย่อม

ทำอันตรายแก่มารดา    ทำอันตรายแก่บิดา    แม้แก่พระพุทธเจ้า  พระปัจเจก-

พระพุทธเจ้า     และพระสาวกของพระตถาคต     ย่อมประสบการติเตียนในภพ

ปัจจุบัน  ประสบทุคติในภพเบื้องหน้า  และประสพความเป็นบ้าในภพต่อ ๆ ไป.

ส่วนการสำรวมจากการดื่มของเมา   ย่อมบรรลุการระงับโทษเหล่านั้น    และการ

ถึงพร้อมด้วยคุณตรงกันข้ามกับโทษนั้น.    ฉะนั้น     การสำรวมจากการดื่มของ

เมานี้  พึงทราบว่าเป็นมงคล.

ความอยู่ไม่ปราศจากสติในกุศลธรรมทั้งหลาย       โดยอรรถพึงทราบ

โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อความประมาท  ที่ท่านกล่าวไว้ในบาลีนี้   ความกระทำโดย

ไม่เคารพ  ความการทำโดยไม่ต่อเนื่อง   ความกระทำไม่มั่นคง  ความประพฤติ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 197

ย่อหย่อน  ความทอดฉันทะ  ความทอดธุระ.   การไม่เสพ   การไม่เจริญ   การ

ไม่ทำให้มาก   การไม่ตั้งใจ  การไม่ประกอบเนือง ๆ ความเลินเล่อในการอบรม

กุศลธรรมทั้งหลาย   ความประมาท   ความเลินเล่อ   ความเป็นผู้เลินเล่อ   เห็น

ปานนี้ใด   อันนี้เรียกว่า   ประมาท.   ชื่อว่าความไม่ประมาทในกุศลธรรมทั้ง

หลาย.   ความไม่ประมาทในกุศลธรรมนั้น   ตรัสว่าเป็นมงคล   เพราะเป็นเหตุ

ประสบกุศลนานาประการ     และเพราะเป็นเหตุบรรลุอมตธรรม.     ในข้อนั้น

พึงระลึกถึงคำสั่งสอนของพระศาสดา    เป็นต้นอย่างนี้ว่า    ผู้ไม่ประมาท   ผู้มี

ความเพียร   และว่า  ความไม่ประมาทเป็นอมตบท   ดังนี้.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสมงคลแห่งคาถานี้ไว้  ๓  มงคล  คือ   การงด-

เว้นจากบาป  ๑   การสำรวมจากการดื่มของเมา  ๑   ความไม่ประมาท

ในกุศลธรรมทั้งหลาย  ๑   ด้วยประการฉะนี้.   ก็ความที่มงคลเหล่านั้นเป็น

มงคล  ก็ได้ชี้แจงไว้ในมงคลนั้น  ๆ  แล้วทั้งนั้นแล.

จบพรรณนาความแห่งคาถาว่า   อารตี

พรรณนาคาถาว่า  คารโว  จ

บัดนี้  จะพรรณนาในคาถาว่า  คารโว  จ   นี้.  บทว่า  คารโว  ได้แก่

ความเป็นผู้หนัก [การณ์].  บทว่า  นิวาโต   ได้แก่   ความประพฤติถ่อมตน.

บทว่า   สนฺตุฏฺิ   แปลว่า   ความสันโดษ.   ความรู้อุปการะคุณที่ท่านทำไว้

ชื่อว่า    กตัุตา.     บทว่า    กาเลน     แปลว่า    ขณะสมัย.    การฟังธรรม

ชื่อว่า    ธัมมัสสวนะ.     คำที่เหลือมีนัยที่กล่าวมาแล้วทั้งนั้นแล    นี้เป็นการ

พรรณนาบท.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 198

ส่วนการพรรณนาความ   พึงทราบดังนี้.    ความเคารพ   การทำความ

เคารพความเป็นผู้มีความเคารพตามสมควรในพระพุทธเข้าพระปัจเจกพุทธเจ้า

พระสาวกของพระตถาคต   อาจารย์   อุปัชฌาย์   มารดาบิดา   พี่ชาย   พี่สาว

เป็นต้น     เป็นผู้ควรประกอบความเคารพ    ชื่อว่า    คารวะ.    คารวะนี้นั้น

เพราะเหตุที่เป็นเหตุแห่งการไปสุคติเป็นต้น    เหมือนอย่างที่ตรัสไว้ว่า

บุคคลกระทำความเคารพผู้ที่ควรเคารพ  สักการะ

ผู้ที่ควรสักการะ   นับถือผู้ที่ควรนับถือ   บูชาผู้ที่ควร

บูชา.    เพราะธรรมนั้น      ที่ยึดถือไว้บริบูรณ์อย่างนี้

เบื้องหน้าแต่ตาย   เพราะกายแตก    เขาย่อมเข้าลงสุคติ

โลกสวรรค .  ถ้าเขาไม่เข้าถึงสุคติโลกสวรรค   หากเขา

มาเกิดเป็นมนุษย์   ก็จะเป็นผู้มีตระกุลสูงในประเทศที่

กลับมาเกิด  ดังนี้.

และเหมือนอย่างที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย      ธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความ

ไม่เสื่อม  ๗  ประการเหล่านี้.  ๗ ประการเป็นไฉน   ๗

ประการมี  ความเป็นผู้มีความเคารพในพระศาสดา  ดังนี้เป็น

ต้นฉะนั้น   จึงตรัสว่าเป็นมงคล.

ความเป็นผู้มีใจลดต่ำ    ความเป็นผู้มีความประพฤติไม่ลำพอง   ชื่อว่า

ความถ่อมตน.   บุคคลประกอบด้วยความเป็นผู้ถ่อมตนอันใด  กำจัดมานะได้

กำจัด ความกระด้างได้  เป็นเสมือนผ้าเช้ดเท้า เสมอด้วยโคอุสุภะเขาขาด และเสมอ

ด้วยงูที่ถูกถอนเขี้ยวแล้ว   ย่อมเป็นผู้ละเอียดอ่อนละมุนละไม   ผ่องแผ้วด้วยสุข

ความเป็นผู้ถ่อมตนอันนี้   เป็นนิวาตะ  นิวาตะนี้นั้น    ตรัสว่าเป็นมงคล  เพราะ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 199

เป็นเหตุได้คุณ   มียศเป็นต้น.   อนึ่ง   ตรัสไว้ว่า   ผู้มีความถ่อมตน   ไม่

กระด้าง  คนเช่นนั้น    ย่อมได้ยศ  ดังนี้  เป็นต้น.

ความสันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้  ชื่อว่า     สันตุฏฐี.    สันโดษนั้น

มี  ๑๒  อย่าง  คือ  ในจีวร ๓ อย่าง   คือยถาลาภสันโดษ   สันโดษตามที่ได้.

ยถาพลสันโดษ   สันโดษตามกำลัง    ยถาสารุปปสันโดษ   สันโดษตามสมควร.

ในบิณฑบาตเป็นต้นก็อย่างนี้.

จะพรรณนาประเภทแห่งสันโดษนั้น  ดังนี้.  ภิกษุในธรรมวินัยนี้  ได้

จีวรดีหรือไม่ดี  ภิกษุนั้น ก็ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรนั้นเท่านั้น  ไม่ประสงค์

จีวรอื่น  เมื่อได้ก็ไม่รับ  นี้ชื่อว่า   ยถาลาภสันโดษในจีวรของภิกษุนั้น.

อนึ่งเล่า ภิกษุอาพาธเมื่อห่มจีวรหนักย่อมต้องค้อมตัวลง หรือลำบาก

เธอจึงเปลี่ยนจีวรนั้นกับภิกษุที่ชอบกัน    ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรนั้น   ก็

ยังเป็นผู้สันโดษอยู่   นี้ชื่อว่า  ยถาพลสันโดษในจีวรของภิกษุนั้น.

ภิกษุอีกรูปหนึ่ง   เป็นผู้ได้ปัจจัยอันประณีต   เธอได้จีวรบรรดาจีวร

ชั้นดีเป็นต้น    อย่างใดอย่างหนึ่ง   ซึ่งมีค่ามาก   คิดว่าจีวรนี้ เหมาะแก่พระเถระ

พระผู้บวชมานานและพระพหูสูตจึงถวายแก่พระภิกษุเหล่านั้น      ตนเองก็เลือก

เอาเศษผ้าจากกองขยะ  หรือจากที่ไร ๆ อื่น  ทำสังฆาฎิครอง  ก็ยังเป็นผู้สันโดษ

อยู่นั่นเอง  นี้ชื่อว่า  ยถาสารุปปสันโดษในจีวรของภิกษุนั้น.

อนึ่ง  ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ได้บิณฑบาต  ปอนหรือประณีตยังอัตภาพ

ให้เป็นไปด้วยบิณฑบาตนั้น      ไม่ประสงค์บิณฑบาตอื่น.     แม้เมื่อได้ก็ไม่รับ

นี้ชือว่า  ยถาลาภสันโดษในบิณบาตของภิกษุนั้น.

อนึ่งเล่า ภิกษุอาพาธฉันบิณฑบาตเศร้าหมองโรคจะกำเริบหนัก เธอจึง

ถวายบิณฑบาตนั้น แก่ภิกษุที่ชอบกัน     ฉันเนยใส   น้ำผึ้ง   และนนสดเป็นต้น

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 200

จากมือของภิกษุนั้น   แม้ทำสมณธรรมอยู่  ก็ยังเป็นผู้สันโดษ  นี้เป็น ยถาพล-

สันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น.

ภิกษุอีกรูปหนึ่ง   ได้บิณฑบาตอันประณีต    เธอคิดว่า   บิณฑบาตนี้

เหมาะแก่พระเถระ  พระผู้บวชมานาน  และแม้เเก่สพรหมจารีอื่น  ผู้เว้น บิณฑ-

บาตอันประณีตเสีย   ก็ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้   จึงได้ถวายแก่ภิกษุเหล่านั้น

ตนเองเทียวบิณฑบาต      แม้ฉันอาหารที่ปนกันก็ยังเป็นผู้สันโดษอยู่     นี้ชื่อว่า

ยถาสารุปปสันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น.

อนึ่ง  เสนาสนะมาถึงภิกษุในธรรมวินัยนี้   เธอก็สันโดษด้วยเสนาสนะ

นั้นนั่นแหละ   ไม่ยอมรับเสนาสนะอื่น    แม้ดีกว่าที่มาถึงอีก   นี้ชื่อว่า   ยถา-

ลาภสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น.

อนึ่งเล่า  ภิกษุอาพาธอยู่ในเสนาสนะที่อับลม   ย่อมจะทุรนทุรายอย่าง

เหลือเกิน  ด้วยโรคดีเป็นต้น    เธอจึงถวายเสนาสนะแก่ภิกษุที่ชอบกัน   แล้วอยู่

เสียในเสนาสนะอันเย็น  มีลม   ที่ถึงแก่ภิกษุนั้น    แม้กระทำสมณธรรม   ก็ยัง

เป็นผู้สันโดษอยู่  นี้ชื่อว่า  ยถาพลสัน โดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น.

ภิกษุอีกรูปหนึ่ง    ไม่ยอมรับเสนาสนะที่ดีแม้มาถึง   คิดว่าเสนาสนะดี

เป็นที่ตั้งแห่งความประมาท   เมื่อภิกษุนั่งในเสนาสนะนั้น     ถีนมิทธะย่อมครอบ

งำ   เมือหลับแล้วตื่นขึ้นมาอีก    กามวิตกย่อมฟุ้งขึ้น    เธอจึงปฏิเสธเสนาสนะ

นั้นเสีย     อยู่แต่ในที่แจ้ง     โคนไม้และกุฏิมุงบังด้วยใบไม้     แห่งใดแห่งหนึ่ง

ก็ยิ่งเป็นผู้สันโดษอยู่   นี้ชื่อว่า   ยถาสารุปปสันโดษในเสนาสนะของภิกษุ

อนึ่ง  ภิกษุในธรรมวินัยนี้  ได้เภสัชไม่ว่าผลสมอหรือมะขามป้อม  เธอ

ก็ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยเภสัชนั้น.   ไม่ประสงค์เภสัชอย่างอื่น  มีเนยใส  น้ำผึ้ง