พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 101

อถ  วา  ทุเขน  ทุกฺขฺ  โทมนสฺส  ปฏิสเวเทติ   ฉันใด  บางแห่งก็ว่า   เอก

บางแห่งก็ว่า  เอกก   ก็ฉันนั้น .   แต่ในที่นี้มีปาฐะนี้อย่างเดียวว่า  เอก  นาม.

 

พรรณนาปัญหาว่า  อะไรเอ่ย  ชื่อว่า ๒

พระศาสดา  ผู้มีจิตอันพระเถระทำให้ทรงยินดีด้วยการพยากรณ์นี้อย่าง

นี้แล้ว    จึงตรัสถาม  หายิ่งในรูป   เหมือนนัยแรกว่า   อะไรเอ่ย   ชื่อว่า  ๒

พระเถระกล่าวซ้ำว่า  เทฺว ๒ ทูลตอบด้วยเทศนาเป็นบุคลาธิษฐานว่า  คือนาม

และรูป. บรรดานามและรูปนั้น  เรื่องที่มิใช่รูปทั้งหมด ท่านเรียกว่านาม เพราะ

น้อมมุ่งหน้าสู่อารมณ์อย่างหนึ่ง  เพราะเป็นเหตุน้อมจิตไปอย่างหนึ่ง.  แต่ในที่นี้

ท่านประสงค์เอาธรรมที่มีอาสวะเท่านั้น  เพราะเป็นเหตุแห่งนิพพิทาความหน่าย

ส่วนมหาภูตรูป ๔   และรูปทั้งหมดที่อาศัยมหาภูตรูปนั้นเป็นไป   ท่านเรียกว่า

รูป   เพราะอรรถว่า    แตกสลาย.    รูปนั้นในที่นี้     ท่านประสงค์เอาทั้งหมด.

แต่พระเถระกล่าวในที่นี้ว่า   ชื่อว่า  ๒   คือนามและรูป   ก็โดยความประสงค์นี้

แล   มิใช่กล่าวเพราะไม่มีธรรม  ๒  อย่างอื่น   เหมือนอย่างที่ตรัสไว้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   ในธรรม  ๒  อย่าง   ภิกษุ

เมื่อหน่ายโดยชอบ ฯลฯ   ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ใน

ธรรม ๒ อย่าง   คือนานและรูป     ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

ในธรรม  ๒  อย่างนี้แล    ภิกษุเมื่อหน่ายโดยชอบ ฯลฯ

ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้    คำนั้นใดว่า    ปัญหา   ๒

อุทเทส  ๒   ไวยากรณ์  ๒  ดังนี้   คำนี้  เราอาศัยอันนี้

กล่าวแล้ว.

ก็ในปัญหาข้อนี้     พึงทราบว่า    ภิกษุละอัตตทิฏฐิความเห็นว่าเป็นตน

ได้   ด้วยการเห็นเพียงนามรูปแล้ว  เมื่อหน่ายโดยมุขคือการพิจารณาเห็นอนัตตา

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 102

ย่อมจะเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้   ย่อมบรรลุปรมัตถวิสุทธิได้    เหมือนอย่างที่ตรัส

ไว้ว่า

สพฺเพ   ธมฺมา   อนตฺตาติ      ยทา    ปญฺาย   ปสฺสติ

อถ  นิพฺพินฺทติ     ทุกฺเข               เอส   มคฺโค    วิสุทฺธิยา.

เมื่อใด   เห็นด้วยปัญญาว่า         ธรรมทั้งปวงเป็น

อนัตตา  เมื่อนั้น     ย่อมหน่ายในทุกข์    นี้เป็นทางแห่ง

วิสุทธิ   ดังนี้.

 

พรรณนาปัญหาว่า  อะไรเอ่ย  ชื่อว่า ๓

บัดนี้  พระศาสดาผู้มีจิตอันพระเถระทำให้ทรงยินดีด้วยการพยากรณ์

ปัญหาแม้นี้แล้ว     จึงตรัสถามปัญหายิ่งขึ้นไปเหมือนนัยก่อน ๆ ว่า    อะไรเอ่ย

ชื่อว่า ๓.  พระเถระกล่าวซ้ำว่า  ตีณิ  ๓  เมื่อแสดงสังขยาจำนวนที่เหมาะแก่ลิงค์

เพศศัพท์   แห่งความที่พึงพยากรณ์อีก  จึงทูลตอบว่า   ติสฺโส   เวทนา   คือ

เวทนา ๓.   อีกนัยหนึ่ง  พระเถระคิดว่า   จำเราจะกลับคำว่า  ตีณิ  ความของ

เวทนาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า  ติสฺโส  เวทนา  เมื่อแสดงจึงทูลตอบ.

บัณฑิตพึงทราบความในข้อนี้   ดังกล่าวมาฉะนี้.   ด้วยว่าเทศนาของเหล่าท่าน

ผู้บรรลุเทศนาอันวิลาศ   เพราะความแตกฉานแห่งปฏิสัมภิทา   มีกถามุขเป็นอัน

มาก  แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า บทว่า   ตีณิ    นี้    เป็นบทเกิน.   แต่พระเถระ

กล่าวในที่นี้ว่า    ติสฺโส   เวทนา    คือ    เวทนา  ๓   ก็ตามนัยก่อน  ๆ   นั่นแล

มิใช่กล่าวเพราะไม่มีธรรม  ๓  อย่างอื่น   เหมือนอย่างที่ตรัสไว้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    ในธรรม  ๓  เหล่านี้  ภิกษุ

เมื่อหน่ายโดยชอบ  ฯลฯ     ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้

ในธรรม ๓ คือเวทนา ๓ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรม

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 103

๓  เหล่านี้แล  ภิกษุเมื่อหน่ายโดยชอบ  ฯลฯ  ย่อมเป็น

ผู้ทำที่สุดทุกข์ได้   คำนี้ใดว่า    ปัญหา  ๓    อุทเทส ๓

ไวยากรณ์ ๓ ดังนี้  คำนี้เราอาศัยข้อนั้นกล่าวแล้ว  ดังนี้.

ในปัญหาข้อนี้     พึงทราบว่า    ภิกษุละสุขสัญญา     ความสำคัญว่าสุข

ด้วยการเห็นเวทนาทั้งสามเป็นทุกข์  แล้วหน่ายโดยมุขคือการพิจารณาเห็นทุกข์

ตามแนวพระสูตรที่ตรัสไว้ว่า  เวทนาความเสวยอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง   ทั่ง

หมดนั้นเรากล่าวว่าเป็นทุกข์  หรือตามแนวความเป็นทุกข์  เพราะทุกข์เป็นทุกข์

เพราะแปรปรวนและเป็นทุกข์เพราะปัจจัยปรุงแต่งอย่างนี้ว่า

โย   สุข   ทุกฺขโต   อทฺท      ทุกฺขมทฺทกฺขี   สลฺลโต

อทุกฺขมสุข    สนฺต                    อทฺทกฺขิ   น    อนิจฺจโต.

ผู้ใดเห็นสุขเป็นทุกข์          เห็นทุกข์เป็นดังลูกศร

เห็นอทุกขมสุขมีอยู่   ผู้นั้น     ชื่อว่าเห็นเวทนานั้นเป็น

ของไม่เที่ยง   ดังนี้.

ย่อมจะเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้  ย่อมบรรลุปรมัตถวิสุทธิได้เหมือนอย่างที่ตรัสไว้ว่า

สพฺเพ   สงฺขารา  ทุกฺขาติ     ยทา   ปญฺาย    ปสฺสติ

อถ  นิพฺพินฺทติ   ทุกฺเย               เอส   มคฺโค   วิสุทฺธิยา.

เมื่อใดเห็นด้วยปัญญาว่า    สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง

เมื่อนั้น   ย่อมหน่ายในทุกข์        นั่นเป็นทางแห่งวิสุทธิ

ดังนี้.

 

พรรณนาปัญหาว่า  อะไรเอ่ย ชื่อว่า ๔

พระศาสดา   ผู้มีจิตอันพระเถระทำให้ทรงยินดีด้วยการพยากรณ์ปัญหา

แม้นี้อย่างนี้แล้ว       จึงตรัสถามปัญหายิ่งขึ้นไป    เหมือนนัยก่อน ๆ ว่า  อะไร

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 104

เอ่ย  ชื่อว่า ๔  ในปัญหาข้อนี้   ในฝ่ายพยากรณ์ปัญหานี้   บางแห่ง  ท่านประ-

สงค์เอาอาหาร  ๔   ตามนัยก่อน ๆ  เหมือนอย่างตรัสไว้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    ในธรรม  ๔   ภิกษุเมื่อหน่าย

ฯลฯ  เป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้  ในธรรม  ๔  คือ  อาหาร ๔.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย      ในธรรมเท่านี้แลภิกษุเมื่อหน่าย

โดยชอบ    ฯลฯ     เป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้.    คำนั้นใดว่า

ปัญหา  ๔  อุทเทส  ๔   ไวยากรณ์  ๔   ดังนี้    คำนี้เรา

อาศัยข้อนั้นกล่าวแล้ว  ดังนี้.

บางแห่ง  ภิกษุผู้มีจิตอบรมดีแล้วในคุณธรรมเหล่าใด   ย่อมเป็นผู้ทำ

ที่สุดทุกข์ได้โดยลำดับ    คุณธรรมเหล่านั้น     ก็คือสติปัฏฐานสี่   เหมือนอย่าง

พระกชังคลาภิกษุณีกล่าวไว้ว่า

ผู้มีอายุ   ในธรรม  ๔   ภิกษุมีจิตอบรมดีแล้วโดย

ชอบ   เห็นที่สุดโดยชอบ   ตรัสรู้ความเป็นธรรมโดยชอบ

ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน   ในธรรม    ๔   คือ

สติปัฏฐาน   ๔  ผู้มีอายุ   ในธรรม   ๔   เหล่านี้แล   ภิกษุ

มีจิตอบรมดีแล้วโดยชอบ  ฯลฯ   ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์

ได้  คำนั้นใด  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า     ปัญหา  ๔

อุทเทส    ๔   ไวยากรณ์    ๔    คำนี้     ดีฉันอาศัยข้อนั้น

กล่าวแล้ว  ดังนี้.

แต่ในที่นี้     การตัดภวตัณหามีได้     เพราะตรัสรู้ตามและแทงตลอด

อริยสัจ  ๔ เหล่าใด  เพราะเหตุที่อริยสัจ   ๔   เหล่านั้น    ท่านประสงค์เอาแล้ว

หรือเพราะเหตุที่ปัญหากรรมที่ท่านพยากรณ์ด้วยปริยายนี้  เป็นอันพยากรณ์ดี

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 105

แล้วทั้งนั้น ฉะนั้น พระเถระกล่าวซ้ำว่า  จตฺตาริ  ๔  จึงทูลตอบว่า  อริสจฺจานิ

อริยสัจทั้งหลาย.  ในคำนั้นศัพท์ว่า  จตฺตาริ  ๔  เป็นการกำหนดด้วยจำนวน.

บทว่า    อริยสจฺจานิ   ได้แก่   สัจจะที่เป็นอริยะ   อธิบายว่า   ไม่ผิดไม่คลาด

เคลื่อน   เหมือนอย่างที่ตรัสไว้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  อริยสัจ  ๔  เหล่านี้แล   เป็น

ของแท้  ไม่ผิด  ไม่แปรเป็นอื่น   เพราะฉะนั้น   ท่าน

จึงเรียกว่า   อริยสัจ.

อีกอย่างหนึ่ง   เพราะเหตุใดท่านอธิบายไว้ว่า  เพราะเป็นสัจจะอันโลก

ทั้งเทวโลกพึงดำเนิน    พึงบรรลุ.    เพราะดำเนินไปในทางเจริญที่เข้าใจกันว่า

ฐานที่ควรพยายามบ้าง   เพราะไม่ดำเนินไปในทางไม่เจริญบ้าง   พระพุทธเจ้า

พรูปัจเจกพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกทั้งหลาย     ที่รับรู้กันว่าเป็นพระอริยะ

เพราะประกอบพร้อมด้วยอริยธรรม   คือโพธิปักขิยธรรม  ๓๗  ประการ  ย่อม

แทงตลอดอริยสัจเหล่านี้   แม้เพราะเหตุนั้น    ท่านจึงเรียกว่า   อริยสัจ  เหมือน

อย่างที่ตรัสไว้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    อริยสัจ  ๔   เหล่านี้   ฯลฯ

อริยสัจ ๔ เหล่านี้แล พระอริยะทั้งหลาอยู่อมแทงตลอด

อริยสัจ ๔ เหล่านี้  เพราะฉะนั้น  จึงเรียกว่าอริยสัจ.

อีกนัยหนึ่ง    ชื่อว่าอริยสัจ    เพราะเป็นสัจจะของพระผู้มีพระภาคเจ้า

ผู้เป็นอริยะ  เหมือนอย่างที่ตรัสไว้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   ตถาคตเป็นอริยะในโลกทั้ง

เทวโลก ฯลฯ  ทั้งเทวดาและมนุษย์   เพราะฉะนั้น  จึง

เรียกว่าอริยสัจ.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 106

อีกนัยหนึ่ง    ชื่อว่าอริยสัจ    แม้เพราะทำให้สำเร็จความเป็นอริยะ

เพราะอริยสัจเหล่านั้น     ทรงรู้ยิ่งด้วยพระองค์เองแล้ว   เหมือนอย่างที่ตรัสไว้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  เพราะอริยสัจ  ๔  เหล่านี้แล

ตถาคตตรัสรู้ยิ่งเองตามเป็นจริง   ตถาคตจึงถูกเรียกว่า

พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า.

ความแห่งบทของอริยสัจเหล่านั้นมีดังนี้   ความตัดขาดภวตัณหา    ย่อม

มีได้   เพราะความตรัสรู้ตามและแทงตลอดอริยสัจเหล่านั้น   เหลือนอย่างที่ตรัส

ไว้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    ทุกขอริยสัจนี้นั้น    อันเรา

ตถาคตตรัสรู้แล้ว   แทงตลอดแล้ว ฯลฯ   ทุกขนิโรธ

คามินีปฏิปทาอริยสัจ  อันเราตถาคตตรัสรู้แล้ว  แทง

ตลอดแล้ว  ภวตัณหาเราตถาคตก็ถอนได้แล้ว  ตัณหา

ที่นำไปในภพ  ก็สิ้นแล้ว  บัดนี้  การเกิดอีกไม่มีกันละ

ดังนี้.

 

พรรณนาปัญหาว่า  อะไรเอ่ย  ชื่อว่า ๕

พระศาสดา    มีจิตอันพระเถระทำให้ทรงยินดีด้วยการพยากรณ์ปัญหา

แม้นี้แล้ว   จึงตรัสถามปัญหายิ่งขึ้นไปตามนัยก่อน ๆ ว่า  อะไรเอ่ย  ชื่อว่า   ๕.

พระเถระกล่าวซ้ำว่า  ปญฺจ ๕   จึงทูลตอบว่า  อุปาทานขันธ์   ในคำเหล่านั้น

คำว่า   ปญฺจ ๕   เป็นการกำหนดจำนวน.    ขันธ์ทั้งหลาย   ที่ถูกอุปาทานให้

เกิดมา  หรือที่ทำอุปาทานให้เกิด   ชื่อว่าอุปาทานขันธ์.  รูป    เวทนา  สัญญา

สังขาร  และวิญญาณ  อย่างใดอย่างหนึ่ง   มีอาสวะ   อันบุคคลพึงยึดถือ  คำนี้

เป็นชื่อของอุปาทานขันธ์เหล่านั้น   ก็ในที่นี้  พระเถระกล่าวว่า  อุปาทานขันธ์ ๕

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 107

ตามนัยก่อนนั่นแล   มิใช่กล่าวเพราะไม่มีธรรม  ๕  อย่างอื่น.    เหมือนอย่างที่

ตรัสไว้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   ในธรรม  ๕  ภิกษุเมื่อหน่าย

โดยชอบ ฯลฯ  ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้.  ในธรรม  ๕

คืออุปาทานขันธ์  ๕   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ในธรรม ๕

เหล่านี้แล    ภิกษุเมื่อหน่ายโดยชอบ   ฯลฯ     ย่อเป็นผู้

ทำที่สุดทุกข์ได้    คำนี้ใดว่า    ปัญหา   ๕   อุทเทส   ๕

ไวยากรณ์   ๕  คำนี้เราอาศัยข้อนั้นกล่าวแล้ว   ดังนี้.

ก็ในปัญหาข้อนี้  ภิกษุเมื่อพิจารณาโดยความเกิดความดับเป็นอารมณ์

ได้อมตะด้วยวิปัสสนาแล้ว     ย่อมทำให้แจ้งอมตะคือพระนิพพาน    โดยลำดับ.

เหมือนอย่างที่ตรัสไว้ว่า

ยโต  ยโต  สมฺมสติ          ขนฺธาน   อุทยพฺพย

ลภตี   ปิติปาโมชฺช                 อมต   ต   วิชานต

พิจารณาความเกิดความดับแห่งขันธ์ทั้งหลาย

โดยประการใด ๆ ปีติและปราโมชอันเป็นอมตะ  ย่อม

ได้แก่ท่านผู้เห็นความเกิดความดับนั้น โดยประการนั้น ๆ

ดังนี้.

 

พรรณนาปัญหาว่า  อะไรเอ่ย  ชื่อว่า ๖

พระศาสดา    ผู้มีจิตอันพระเถระทำให้ทรงยินดีด้วยการพยากรณ์แม้นี้

อย่างนี้แล้ว  จึงตรัสถามปัญหายิ่งขึ้นไปตามนัยก่อน ๆ ว่า  อะไรเอ่ย  ชื่อว่า ๖

พระเถระกล่าวซ้ำว่า   ฉ หก   จึงทูลตอบว่า  อายตนะภายใน.   ในคำเหล่านั้น

คำว่า  ฉ ๖    เป็นการกำหนดจำนวน.    อายตนะทั้งหลายที่ประกอบในภายใน

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 108

หรือกระทำตนให้เป็นที่อาศัยเป็นไป  ชื่อว่า  อัชฌัตติก.   ชื่อว่า    อายตนะ

เพราะต่อหรือเพราะก่อความเจริญ  หรือเพราะนำสังสารทุกข์มายืดยาว คำนี้เป็น

ชื่อของจักษุ  ตา, โสตะ หู,  ฆานะ  จมูก,  ชิวหา  ลิ้น,  กายะ  กาย,  มนะ  ใจ.

ก็ในที่นี้   พระเถระกล่าวว่า  อาตนะภายใน ๖   ตามนัยก่อน   มิใช่กล่าวเพราะ

ไม่มีธรรม  หก  อย่างอื่น.  เหมือนอย่างที่ตรัสไว้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรม ๖ ภิกษุเมื่อหน่าย

โดยชอบ     ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้. ในธรรม  ๖

คืออายตนะภายใน ๖  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ในธรรม ๖

เหล่านี้แล  ภิกษุเมื่อหน่ายโดยชอบ ฯลฯ  ย่อมเป็นผู้

ทำที่สุดทุกข์ได้   คำนี้ใดว่า    ปัญหา  ๖    อุทเทศ  ๖

ไวยากรณ์  ๖  คำนี้เราอาศัยข้อนั้นกล่าวแล้ว.

ก็ในปัญหาข้อนี้  ภิกษุพิจารณาอายตนะภายใน ๖ โดยความเป็นของ

ว่างตามพระบาลี  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  คำว่า    สุญฺโ   คาโม    บ้าน

ว่าง   นี้เป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖  ดังนี้  โดยความเป็นของเปล่าและ

โดยความเป็นของลวง  เพราะตั้งอยู่ได้ไม่นานเหมือนฟองน้ำและพยับแดดฉะนั้น

ก็หน่าย.   ทำที่สุดทุกข์โดยลำดับ  ย่อมเข้าถึงที่ซึ่งมัจจุราชมองไม่เห็น   เหมือน

อย่างที่ตรัสไว้ว่า

ยถา  ปุพฺพุฬก  ปสฺเส         ยถา  ปสฺเส    มรีจิก

เอว   โลก   อเวกฺขนฺต                 มจฺจราชา  น   ปสฺสติ.

มัจจุราชย่อมมองไม่เห็นผู้ที่มองเห็นโลกเหมือน

เห็นฟองน้ำ   เหมือนเห็นพยับแดดฉะนั้น.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 109

พรรณนาปัญหาว่า  อะไรเอ่ย  ชื่อว่า ๗

พระศาสดาผู้มีจิตอันพระเถระทำให้ทรงยินดีด้วยการพยากรณ์ปัญหานี้

แล้ว    จึงตรัสถามปัญหายิ่งขึ้นไป    ตามนัยก่อน ๆ ว่า    อะไรเอ่ย      ชื่อว่า ๗.

วิญญาณฐิติ  ๗    พระเถระกล่าวในการพยากรณ์ปัญหาใหญ่ก็จริง   ถึงอย่างนั้น

ภิกษุผู้มีจิตอบรมดีแล้วในธรรมเหล่าใด  ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้  พระเถระ-

เมื่อแสดงธรรมเหล่านั้น     จึงทูลตอบว่า  โพชฌงค์ ๗.     อนึ่งเล่าความข้อนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงอนุมัติแล้ว   เหมือนอย่างที่ตรัสไว้ว่า

ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย      กชังคลาภิกษุณีเป็น

บัณฑิต   ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย   กชังคลาภิกษุณี  มี

ปัญญามาก  พวกท่านเข้าไปหาคฤหบดีแม้ที่เตียง สอบ

ถามข้อความนี้   แม้เราก็พึงพยากรณ์ความข้อนั้นเหมือน

อย่างที่  กชังคลาภิกษุณี   พยากรณ์ฉะนั้น.

กชังคลาภิกษุณี  นั้นพยากรณ์ไว้อย่างนี้ว่า

ผู้มีอายุ   ในธรรม ๗  ภิกษุมีจิตอบรมดีแล้ว  โดย

ชอบ ฯลฯ  ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้.    ในธรรม   ๗

คือโพชฌงค์ ๗  ผู้มีอายุ  ในธรรม  ๗  เหล่านี้แล ภิกษุ

ผู้มีจิตอบรมดีแล้ว  โดยชอบ ฯลฯ  ย่อมเป็นผู้ทำที่สุด

ทุกข์ได้.  คำนั้นใดว่าปัญหา ๗  อุทเทส ๗ ไวยากรณ์

๗  คำนี้เราอาศัยข้อนั้นกล่าวแล้ว.  ดังนี้.

ความข้อนี้   พึงทราบว่า   พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุมัติแล้วด้วยประ-

การฉะนี้.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 110

ในคำเหล่านั้น    คำว่า  สตฺต ๗  เป็นการกำหนดจำนวนเด็ดขาดไม่

ขาดไม่เกิน.  คำว่า โพชฌงค์  นี้เป็นชื่อของธรรมมีสติเป็นต้น.  ความของบท

ในโพชฌงค์ ๗ นี้มีดังนี้  ชื่อว่า โพธิ  เพราะวิเคราะห์ว่า   พระอริยสาวกย่อม

ตรัสรู้  ด้วยธรรมสามัคคี    กล่าวคือ   สติ  ธัมมวิจยะ  วีริยะ  ปีติ    ปัสสัทธิ

สมาธิและอุเบกขา   อันเป็นปฏิปักษ์ต่ออุปัทวะเป็นอันมาก    มีความหดหู่ความ

ฟุ้งซ่าน  ความหยุดเพียร  ความพยายาม  กามสุขัลลิกานุโยค  อัตตกิลมถามุโยค

และความยึดถือด้วยอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิเป็นต้น    อันเกิดขึ้นในขณะแห่ง

มรรคจิต   ส่วนโลกิยะและโลกุตระนั้น    ท่านอธิบายว่า   ลุกขึ้นจากความหลับ

คือสันดานที่มีกิเลส   หรือแทงตลอดอริยสัจ  ๔  หรือทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน

นั่นแล   เหมือนอย่างที่ท่านกล่าวไว้ว่า  ทรงเจริญโพชฌงค์ ๗   ตรัสรู้ยิ่งเองซึ่ง

พระอนุตรสัมมาสัมโพธิ.

อีกอย่างหนึ่งแม้พระอริยสาวก  ชื่อว่าโพธิ  เพราะวิเคราะห์ว่า  ตรัสรู้

ด้วยธรรมสามัคคีนั้น    มีประการตามที่กล่าวมาแล้ว.    ดังนั้น    ชื่อว่าโพชฌงค์

เพราะเป็นองค์คือส่วนแห่งโพธิ กล่าวคือธรรมสามัคคีนั้น  เหมือนอย่างองค์แห่ง     .

ฌานเเละองค์แห่งมรรค  อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าโพชฌงค์    แม้เพราะเป็นองค์ของ

พระอริยสาวกที่ได้โวหารว่าโพธินั้น     เหมือนอย่างองค์คือส่วนของกองทัพและ

องค์คือส่วนของรถเป็นต้นฉะนั้น.

อีกประการหนึ่ง     พึงทราบอรรถว่าโพชฌงค์แห่งโพชฌงค์ทั้งหลาย

โดยวิธีที่ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทาอย่างนี้ว่า   ในบทว่า   โพชฌงค์ ชื่อว่า

โพชฌงค์  เพราะอรรถว่าอะไร  ชื่อว่า   โพชฌงค์  เพราะเป็นไปเพื่อความตรัสรู้

ชื่อว่าโพชฌงค์   เพราะตรัสรู้   ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะตรัสรู้ตาม   ชื่อว่าโพชฌงค์

เพราะแทงตลอด   ชื่อว่า   โพชฌงค์   เพราะตรัสรู้พร้อม.   พระโยคาวจร   เมื่อ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 111

เจริญทำให้มากซึ่งโพชฌงค์ ๗  เหล่านี้อย่างนี้ไม่นานนัก   ก็จะเป็นผู้ได้คุณมี

ความหน่ายโดยส่วนเดียวเป็นต้น  ด้วยเหตุนั้น   จึงตรัสว่า   ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์

ได้ในปัจจุบัน   สมดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   โพชฌงค์ ๗ เหล่านี้   อัน

บุคคลเจริญแล้ว  ทำให้มากแล้ว  ย่อมเป็นไป  เพื่อความ

หน่ายโดยส่วนเดียว     เพื่อความคลายกำหนด     เพื่อ

ความดับ     เพื่อควานระงับ    เพื่อความรู้ยิ่ง    เพื่อความ

รู้พร้อม   เพื่อความดับ  ดังนี้.

 

พรรณนาปัญหาว่าอะไรเอ่ย  ชื่อว่า  ๘

พระศาสดา   ผู้มีจิตอันพระเถระทำให้ทรงยินดีด้วยการพยากรณ์ปัญหา

แม้นี้อย่างนี้แล้ว   จึงตรัสถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่าอะไรเอ่ยชื่อว่า   ๘.   พระเถระ

กล่าวโลกธรรม ๘ ไว้ในการพยากรณ์มากปัญหา  ก็จริงอยู่   ถึงอย่างนั้น   ภิกษุ

ผู้มีจิตอบรมดีแล้วในธรรมเหล่าใด   ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้    พระเถระเนื้อ

แสดงธรรมเหล่านั้น    ไม่กล่าวว่า  องค์อริยะแห่งมรรค ๗ เพราะเหตุที่  ธรรมดา

มรรคอันพ้นจากองค์  ๘  หามีไม่   แต่ว่ามรรคมีเพียงองค์   ๘   เท่านั้น    ฉะนั้น

เมื่อจะให้สำเร็จความข้อนั้นจึงทูลตอบ  โดยวิลาสแห่งเทศนาว่า   อริยมรรคมี

องค์  ๘  ความและเทศนานัยข้อนี้  แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงอนุมัติแล้วทั้งนั้น

เหมือนอย่างที่ตรัสไว้ว่า

ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย     กชังคลาภิกษุณี    เป็น

บัณฑิต  ฯลฯ   แม้เราก็พึงพยากรณ์เหมือนกชังคลาภิกษุณี

พยากรณ์   นั่นแล.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 112

ก็พระกชังคลาภิกษุณีนั้น  พยากรณ์ไว้อย่างนี้ว่า

ผู้มีอายุ  ในธรรม ๘  ภิกษุผู้มีจิตอบรมดีแล้วโดย

ชอบ    ฯลฯ    ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้     คำนั้นใด

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า     ปัญหา ๘   อุทเทส  ๘

ไวยากรณ์  ๘   คำนี้  ดิฉันอาศัยข้อนั้นกล่าวแล้ว  ดังนี้.

ความและเทศนานั้น  พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุมัติแล้ว

ด้วยประการฉะนี้.

บรรดาบทเหล่านั้น   บทว่า อริโย แปลว่า  อันผู้ต้องการพระนิพพาน

พึงบรรลุ.  อนึ่งมรรคพึงทราบว่า  อริยะ    เพราะเป็นไปห่างไกลจากกิเลสทั้ง-

หลาย.    เพราะกระทำให้เป็นพระอริยะ    และแม้เพราะได้อริยผล.  องค์ของ

มรรคนั้นมี ๘ เพราะเหตุนั้น   มรรคนั้น  จึงชื่อว่าที่องค์ ๘.  มรรคนี้นั้นพึงทราบ

ว่าเป็นเพียงองค์เท่านั้น      เพราะมรรคมีสภาพที่บุคคลจะไม่พึงได้    โดยแยก

ออกจากองค์  เหมือนกองทัพมีองค์ ๔ และดนตรีมีองค์ ๕.  บุคคลย่อมค้นหา

พระนิพพานด้วยทางนี้หรือแสวงหาเอง หรือฆ่ากิเลสไป เหตุนั้น  ทางนี้จึงชื่อว่า

มรรค.

ภิกษุเมื่อเจริญมรรคมีประเภท ๘ และมีองค์ ๘ นี้อย่างนี้    ย่อมทำลาย

อวิชชา  ทำวิชชาให้เกิด  ทำให้แจ้งพระนิพพานด้วยเหตุนั้น    ทำนี้จึงกล่าวว่า

เป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน  สมดังตรัสไว้อย่างนี้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   หางเมล็ดข้าวสาลี  หรือหาง

เมล็ดข้าวเหนียว     ที่เขาตั้งไว้ชอบ      เอามือหรือเท้า

เหยียบ  จักตำเอามือหรือเท้าได้  หรือจักทำให้ห้อเลือด

ได้   ข้อนี้เป็นไปได้.   เพราะอะไร.  เพราะหางเมล็ด

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 113

เขาตั้งไว้ชอบ  ฉันใด.   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   ภิกษุนั้น

หนอก็ฉันนั้นเหมือนกัน  จักทำลายอวิชชา   ทำวิชชาให้

เกิด  จักทำให้แจ้งพระนิพพานได้   ก็ด้วยทิฏฐิที่ตั้งไว้

ชอบ   ด้วยมรรคภาวนาที่ตั้งไว้ชอบ  ข้อนี้เป็นไปได้

ดังนี้.

พรรณนาปัญหาว่า  อะไรเอ่ยชื่อว่า ๙

พระศาสดา  ผู้มีจิตอันพระเกระทำให้ทรงยินดีด้วยการพยากรณ์ปัญหา

นี้   จึงตรัสถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า  อะไรเอ่ยชื่อว่า  ๙.    พระเถระกล่าวซ้ำว่า

นว  ๙  จึงทูลตอบว่า  สัตตาวาส.

ในคำนั้น   คำว่า นว  ๙  เป็นการกำหนดจำนวน.   คำว่า สัตว์  ได้แก่

สัตว์มีชีวิต   ที่ท่านบัญญัติที่อาศัยขันธ์อันนับเนืองในชีวิตินทรีย์. คำว่า อาวาส

ได้แก่ชื่อว่าอาวาส   เพราะเป็นที่อยู่อาศัย.    ที่อยู่อาศัยของสัตว์ทั้งหลาย  ชื่อว่า

สัตตาวาส   นับเป็นทางแห่งเทศนา.   แต่เมื่อว่าโดยอรรถใจความ   คำนี้เป็นชื่อ

ของสัตว์  ๙  ประเภท   เหมือนอย่างที่ท่าน^๑  กล่าวไว้ว่า

ผู้มีอายุ   เหล่าสัตว์มีกายต่างกันมีสัญญาต่างกัน

มีอยู่  เหมือนมนุษย์บางพวก   เทพบางพวก  และวินิ-

ปาติกะทางพวก นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๑. เหล่าสัตว์มีกาย

ต่างกัน  มีสัญญาอย่างเดียวกัน  มีอยู่  เหมือนทวยเทพ

ที่อยู่ในหมู่พรหมผู้เกิดเป็นพวกแรก  นี้เป็นสัตตาวาสที่

๒.  เหล่าสัตว์ผู้มีกายอย่างเดียวกัน   มีสัญญาต่างกัน

มีอยู่  เหมือนทวยเทพเหล่าอาภัสสระ   นี้เป็นสัตตาวาส

๓.    เหล่าสัตว์ผู้มีกายอย่างเดียวกัน  มีสัญญาอย่าง

เดียวกัน  มีอยู่  เหมือนทวยเทพเหล่าสุภกิณหะ  นี้เป็น

 

๑.  ที.ปาฏิ.  ๓/ข้อ  ๔๕๗.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 114

สัตตาวาสที่  ๔.  เหล่าสัตว์ที่ไม่มีสัญญา   ไม่เสวยอารมณ์

มีอยู่   เหมือนทวยเทพเหล่าอสัญญสัตว์นี้เป็นสัตตาวาส

ที่  ๕.  เหล่าสัตว์ ฯลฯ  ที่เข้าถึงอากาสานัญจายตนะ   นี้

เป็นสัตตวาสที่  ๖.  เหล่าสัตว์ ฯลฯ  ที่เข้าถึงวัญญาณัญ-

จายตนะ  นี้เป็นสัตตาวาสที่  ๗.  เหล่าสัตว์ ฯลฯ  ที่เข้าถึง

อากิญจัญญายตนะ  นี้เป็นสัตตาวาสที่  ๘.  เหล่าสัตว์ ฯลฯ

ที่เขาถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ  นี้เป็นสัตตาวาสนี้  ๙.

ก็ในที่นี้    พระเถระ  กล่าวว่า   สัตตาวาส  ๙  ก็ตามนัยก่อน ๆ  นั่น-

แหละ  มิใช่กล่าวเพราะไม่มีธรรม ๙   อย่างอื่น  เหมือนอย่างที่ตรัสไว้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ในธรรม  ๙   ภิกษุเมื่อหน่าย

โดยชอบ   ฯลฯ   ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้  ในธรรม  ๙

คือ   สัตตาวาส.   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย     ในธรรม   ๙

เหล่านี้แล ภิกษุเมื่อหน่ายโดยชอบ  ฯลฯ  ย่อมเป็นผู้ทำ

ที่สุดทุกข์ได้  คำนั้นใด  เรากล่าวว่า  ปัญหา ๙ อุทเทส ๙

ไวยากรณ์  ๙  คำนี้เราอาศัยข้อนั้นกล่าวแล้ว.

ก็ในปัญหานี้  ภิกษุละความเห็นว่ายั่งยืนงามความเป็นคนสุขเสียด้วยญาต

ปริญญา ในสัตตาวาส  เพราะบาลีว่า   ธรรม  ๙  ความกำหนดรู้  คือ  สัตตวาส

๙. หน่ายด้วยการเห็นเป็นเพียงกองสังขารล้วน ๆ   คลายกำหนัดด้วยการเห็น

อนิจจลักษณะด้วยตีรณปริญญา หลุดพ้นด้วยการเห็นทุกขลักษณะ เห็นที่สุดโดย

ชอบด้วยการเห็นอนัตตลักษณะ   ตรัสรู้ความเป็นธรรมชอบด้วยปหานปริญญา

ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้  ด้วยเหตุนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงมีพุทธดำรัสว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ในธรรม  ๙   ภิกษุเมื่อหน่าย

โดยชอบ      ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้.  ในธรรม  ๙

คือ  สัตตาวาส  ๙  ดังนี้.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 115

พรรณนาปัญหาว่า  อะไรเอ่ยชื่อว่า ๑๐

พระศาสดา    ผู้มีจิตอันพระเถระทำให้ทรงยินดีด้วยการพยากรณ์แม้นี้

อย่างนี้  จึงตรัสถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า   อะไรเอ่ยชื่อว่า  ๑๐    ในปัญหานั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอกุศลกรรมบถ  ๑๐   ไว้ในการพยากรณ์ทั้งหลาย  นอก

จากการพยากรณ์ปัญหานี้  เหมือนอย่างที่ตรัสไว้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ในธรรม  ๑๐  ภิกษุเมื่อหน่าย

โดยชอบ  ฯลฯ  ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้.    ในธรรม

๑๐  คือ  อกุศลกรรมบถ  ๑๐  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   ใน

ธรรม ๑๐  ภิกษุเมื่อหน่าย   โดยชอบ ฯลฯ  ย่อมเป็นผู้

ทำที่สุดทุกข์ได้      คำนั้นใดเรากล่าวว่า       ปัญหา  ๑๐

อุทเทส   ๑๐  ไวยากรณ์  ๑๐   คำนี้เราอาศัยข้อนั้นกล่าว

แล้ว  ดังนี้.

ก็จริงอยู่   ถึงอย่างนั้น     ในที่นี้   เพราะเหตุที่พระเถระไม่นำตัวเองเข้าไป  ประ-

สงค์แต่จะพยากรณ์พระอรหัต   หรือเพราะเหตุที่ปัญหากรรม   ที่พระเถระพยา-

กรณ์โดยปริยายนี้    เป็นอันพยากรณ์ดีแล้ว   ฉะนั้น     ท่านที่ประกอบองค์ ๑๐

เหล่าใดท่านเรียกว่าพระอรหันต์  พระเถระเมื่อแสดงการบรรลุองค์ ๑๐ เหล่านั้น

จึงทูลตอบด้วยเทศนาเป็นบุคลาธิษฐานว่า   ท่านผู้ประกอบพร้อมด้วยองค์  ๑๐

ท่านเรียกว่า  พระอรหันต์.  เพราะในข้อนี้  ท่านผู้ประกอบพร้อมด้วยองค์  ๑๐

เหล่าใด  ท่านเรียกว่า  พระอรหันต์   พึงทราบว่าองค์  ๑๐. เหล่านั้น      พระเถระ

ถูกตรัสถามว่า   อะไรเอ่ยชื่อว่า ๑๐   จึงทูลชี้แจง.   ก็องค์  ๑๐  เหล่านั้น   พึง

ทราบโดยนัยที่ตรัสไว้ในพระสูตรทั้งหลายเป็นต้น  อย่างนี้ว่า

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 116

ภิกษุทูลถามว่า  ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ   เรียกกัน

ว่า  อเสขะ  อเสขะ  ภิกษุเป็นอเสขะ  ด้วยเหตุเท่าไร

พระเจ้าข้า.  ตรัสตอบว่า   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ภิกษุ

ในธรรมวินัยนี้  ประกอบด้วยสัมมาทิฏฐิ   เป็นอเสขะ

สัมมาสังกัปปะ  เป็นอเสขะ  สัมมาวาจา   เป็นอเสขะ

สัมมากัมมันตะ  เป็นอเสขะ  สัมมาอาชีวะ  เป็นอเสขะ

สัมมาวายามะเป็นอเสขะ  สัมมาสติเป็นอเสขะ  สัมมา

สมาธิเป็นอเสขะ  สัมมาญาณะเป็นอเสขะ   และสัมมา

วิมุตติเป็นอเสขะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  อย่างนี้แล ภิกษุ

ชื่อว่า เป็นอเสขะแล.

จบพรรณนากุมารปัญหา

แห่ง

อรรถกถาขุททกปาฐะ  ปรมัตถโชติกา

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 117

มงคลสูตรในขุททกปาฐะ

[๕]  ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้.    สมัยหนึ่ง

พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่  ณ  พระเชตวันวิหาร

อารามของท่านอนาถปิณฑิกะ กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น

เมื่อล่วงปฐมยามไปแล้ว   เทวดาองค์หนึ่งมีวรรณะงด

งามเปล่งรัศมีสว่างตัวพระเชตวัน    เข้าไปเฝ้าพระผู้มี

พระภาคเจ้า   ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว  ยืน

ณ  ที่สมควรส่วนหนึ่ง   ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้า

ด้วยพระคาถาว่า

[๖]  เทวดาและมนุษย์เป็นอันมาก  ปรารถนาความ

สวัสดี  พากันคิดมงคลทั้งหลาย  ขอพระองค์โปรดตรัส

บอกมงคลอันอุดมด้วยเถิด   พระเจ้าข้า.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบด้วยคาถาเหล่านั้นว่า

การไม่คบพาล  การคบแต่บัณฑิต   และการบูชา

ผู้ที่ควรบูชา   นี้ก็เป็นมงคลอุดม

การอยู่ในประเทศอันเหมาะ  ความเป็นผู้ทำบุญ

ไว้แต่ก่อน  การตั้งตนไว้ชอบ  นี่ก็เป็นมงคลอุดม.

ความเป็นพหูสูต   ความเป็นผู้มีศิลปะ  มีวินัยที่

ศึกษามาดี  มีวาจาเป็นสุภาษิต  นี่ก็เป็นมงคลอุดม.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 118

การบำรุงมารดาบิดา     การสงเคราะห์บุตรภริยา

การงานอันไม่อากูล  นี่ก็เป็นมงคลอุดม.

ทาน   ธรรมจริยา   การสงเคราะห์ญาติ   การงาน

อันไม่มีโทษ   นี่ก็เป็นมงคลอุดม.

การงดเว้นจากบาป  งดเว้นการดื่มน้ำเมา   ความ

ไม่ประมาทในธรรมทั้งหลาย  นี่ก็เป็นมงคลอุดม.

ความเคารพ   ความย่อมตน  ความสันโดษความ

กตัญญู   การฟังธรรมตามกาล  นี่ก็เป็นมงคลอุดม.

ความอดทน  ความว่าง่าย   การเห็นสมณะ   การ

สนทนาธรรมตามกาล  นี่ก็เป็นมงคลอุดม.

ตบะ  พรหมจรรย์  การเห็นอริยสัจ    การทำพระ-

นิพพานให้แจ้ง  นี่ก็เป็นมงคลอุดม.

จิตของผู้ที่ถูกโลกธรรมกระทบแล้ว  ไม่หวั่นไหว

ไม่เศร้าโศก   ไม่เศร้าหมองด้วยละอองกิเลส     เกษม

ปลอดโปร่ง  นี่ก็เป็นมงคลอุดม.

เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย      ทำมงคลดังนี้แล้ว

ไม่พ่ายแพ้ในข้าศึกทั้งปวง   ย่อมถึงความสวัสดีในที่ทุก

สถาน  นี่แลมงคลอุดม  ของเทวดาและมนุษย์เหล่านั้น.

จบมงคลสูตร

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 119

๕.  อรรถกถามงคลสูตร

ประโยชน์แห่งบทตั้ง

บัดนี้   ถึงลำดับการพรรณนาความแห่งมงคลสูตรที่ยกเป็นบทตั้ง  ต่อ

ลำดับจากกุมารปัญหา.     ในที่นี้ข้าพเจ้าจะกล่าวประโยชน์แห่งบทตั้งแล้วจึงจัก

พรรณนาความแห่งมงคลสูตรนั้น.   อย่างไรเล่า.  ความจริง  พระสูตรนี้   พระ-

ผู้มีพระภาคเจ้าแม้มิได้ตรัสถามลำดับนี้     แต่ข้าพเจ้ากล่าวเพื่อแสดงว่าการนับ

ถือพระศาสนาด้วยการถึงสรณะ  และนัยตามประเภทศีลสมาธิปัญญา  ทรงแสดง

ไว้ด้วยสิกขาบท  ทวัตติงสาการและกุมารปัญหา  นี้ใด   แม้ทั้งหมดนั้น   ก็เป็น

มงคลอย่างยิ่ง   เพราะผู้ต้องการมงคล    จำต้องทำพากเพียรอย่างยิ่งในมงคลนั้น

นั่นแล.    ส่วนความที่การนับถือพระศาสนาเป็นต้นนั้น  เป็นมงคลนั้นบัณฑิตพึง

ทราบตามแนวพระสูตรนี้.

นี้เป็นประโยชน์แห่งบทตั้งในมงคลสูตรนั้น   ในที่นี้

 

กถาพรรณนาปฐมมหาสังคายนา

ก็เพื่อพรรณนาความแห่งมงคลสูตรนั้น    ซึ่งยกเป็นบทตั้งไว้อย่างนี้  มี

มาติกาหัวข้อ   ดังนี้.

ข้าพเจ้าจะกล่าววิธีนี้อย่างนี้ว่า     คำนี้ผู้ใดกล่าว

กล่าวเมื่อใด    กล่าวเพราะเหตุไร  เนื้อจะพรรณนาความ

แห่งปาฐะมี   เอว   เป็นต้น     ก็จะกล่าวสมุฏฐานที่เกิด

มงคลกำหนดมงคลนั้นแล้ว   จะชี้แจงความมงคลแห่ง

มงคลสูตรนั้น.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 120

ในมาติกานั้น   ก่อนอื่น  กึ่งคาถานี้ว่า    วุตฺต   เยน   ยทา   ยสฺมา

เจต  วตฺวา  อิม  วิธึ.  ท่านกล่าวหมายถึงคำคือ  เอวมฺเม  สุต  ฯปฯ ภควนฺต

คาถาย  อชฺฌภาสิ.   จริงอยู่.   พระสูตรนี้   ท่านกล่าวโดยฟังต่อ ๆ  กันมา

ก็พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น   เป็นสยัมภูคือเป็นพระพุทธเจ้าเองไม่มีอาจารย์  เพราะ

ฉะนั้น    คำนี้  [นิทานวจนะ]   จึงไม่ใช่พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคอรหันต-

สัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.     เพราะเหตุที่มีคำกล่าวว่า  คำนี้  ใครกล่าว

กล่าวเมื่อใด   และกล่าวเพราะเหตุใด.   ฉะนั้น  จึงขอกล่าวชี้แจง.   ดังนี้

คำนี้ท่านพระอานนท์กล่าว  และกล่าวในเวลาทำมหาสังคายนาครั้งแรก

ความจริง    การทำมหาสังคายนาครั้งแรกนี้     ควรทราบมาตั้งแต่ต้น

เพื่อความฉลาดในนิทานวจนะคำต้นของสูตรทั้งปวง  ดังต่อไปนี้.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้า   ผู้เป็นนาถะที่พึ่งของโลก   ทรงบำเพ็ญพุทธ-

กิจ   เริ่มต้นแต่ทรงประกาศพระธรรมจักรจนถึงทรงโปรดสุภัททปริพาชก  แล้ว

เสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ  เวลาใกล้รุ่งวันวิสาขบูรณมีระหว่าง

ต้นสาละคู่   ในสาลวโนทยานอันเป็นที่แวะพักของมัลลกษัตริย์ใกล้กรุงกุสินารา

ท่านพระมหากสัสปะผู้เป็นสังฆเถระของภิกษุประมาณเจ็ดแสนรูปที่ประชุมกันใน

วันแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้ามาระลึกถึงคำของ    ขรัวตา

สุภัตทะ  กล่าวเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จปรินิพพานได้ ๗ วันว่า   "พอที่

เถิด  ผู้มีอายะ  ท่านทั้งหลาย  อย่างเศร้าโศกไปเลย   อย่าร่ำไรไปเลย

พวกเราพ้นดีแล้วจากพระมหาสมณะนั้น    แต่ก่อนพวกเราถูกพระ-

มหาสมณะผู้นั้น     บังคับจู้จี้ว่า 'สิ่งนี้ควรแก่พวกเธอบ้างละ  สิ่งนี้ไม่

ควรแก่พวกเธอบ้างละ'  มาบัดนี้  พวกเราปรารถนาสิ่งใด  ก็จักทำสิ่ง

นั้น  ไม่ปรารถนาสิ่งใด  ก็จักไม่ทำสิ่งนั้น"  ท่านดำริว่า  "พวกภิกษุชั่ว

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 121

เข้าใจว่า"   ปาพจน์  คือ  ธรรมวินัย  มีศาสดาล่วงไปแล้ว  ได้สมัครพรรคพวก

ก็จะพากันย่ำยีพระสัทธรรมให้อันตรธานไปไม่นานเลย   ข้อนี้ย่อมเป็นไปได้.

ตราบใด  ธรรมวินัยยังดำรงอยู่  ตราบนั้น   ปาพจน์  คือ  ธรรมวินัยก็หาชื่อว่า

มีศาสดาล่วงไปแล้วไม่   สมจริง ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัส^๑ไว้ว่า

ดูก่อนอานนท์  ธรรมเเละวินัยอันใด   อันเราตถา-

คตแสดงแล้ว   บัญญัติแล้วแก่เธอทั้งหลาย   ธรรมและ

วินัยอันนั้น      จักเป็นศาสดาของเธอทั้งหลาย   เมื่อเรา

ล่วงลับไป  ดังนี้.

อย่ากระนั้นเลย   จำเราจะช่วยกันสังคายนาธรรมและวินัย    โดยวิธีที่พระศาสนา

นี้จะพึงดำรงอยู่ยั่งยืนยาวนาน.

อนึ่งเล่า   เรากัสสปะอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุเคราะห์ด้วยสาธารณ-

บริโภคในจีวร  ตรัสว่า

ดูก่อนกัสสปะเธอจักครองผ้าป่านบังสุกุลที่ใช้แล้ว

ของเราไหวหรือ  และทรงอนุเคราะห์ด้วยทรงสถาปนา

เราไว้เสมอ ๆ  กับพระองค์ในอุตตริมนุสสธรรม  ธรรม

อัน  ยิ่งยวดของมนุษย์    ต่างโดยอนุปุพพวิหาร ๙  และ

อภิญญา  ๖   โดยนัยเป็นต้นอย่างนี้ว่า   ดูก่อนภิกษุทั้ง

หลาย   เราตถาคตต้องการสงัดจากกามทั้งหลาย   สงัด

จากอกุศลธรรมทั้งหลาย    เข้าถึงปฐมฌานอยู่เพียงใด

แม้กัสสปะก็ต้องการสงัดจากกามทั้งหลาย    สงัดจาก

อกุศลธรรมทั้งหลาย ฯลฯ  เข้าถึงปฐมฌานอยู่เพียงนั้น.

ดังนี้.

 

๑. ที. มหา. ๑๐/ข้อ  ๑๔๑.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 122

เรานั้นจะมีหนี้อื่นอะไรเล่า   พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่า  กัสสปะผู้นี้จักเป็น

ผู้ดำรงวงศ์พระสัทธรรมของเรา    จึงทรงอนุเคราะห์เรา   ด้วยการอนุเคราะห์ที่

ไม่ทั่วไปนี้   เหมือนพระราชาทรงอนุเคราะห์พระราชโอรส   ผู้ดำรงวงศ์ตระกูล

ด้วยทรงมอบเกราะและพระราชอิสริยยศ  มิใช่หรือ   จึงทำความอุตสาหะให้เกิด

แก่ภิกษุทั้งหลาย     เพื่อช่วยกันสังคายนาธรรมและวินัย     เหมือนอย่างที่ท่าน

พระอานนท์กล่าวไว้ว่า

ครั้งนั้นแล   ท่านพระมหากัสสปเล่ากะภิกษุทั้ง

หลายว่า  ผู้มีอายุทั้งหลาย  ครั้งหนึ่ง   เราเดินทางไกล

จากนครปาวามาสู่นครกุสินารา      พร้อมกับภิกษุหมู่

ใหญ่ประมาณ  ๕๐๐ รูป  ดังนี้.

สุภัททกัณฑ์  ควรกล่าวให้พิศดารทั้งหมด.   ต่อจากนั้น    ท่านพระมหากัสสป

กล่าวว่า

ผู้มีอายุทั้งหลายเอาเถิด  เรามาช่วยกันสงัคายนา

ธรรมและวินัย   ต่อไปเมื่อหน้าอธรรมรุ่งเรื่อง    ธรรมก็

จะร่วงโรย.  อวินัยรุ่งเรือง  วินัยก็จะร่วงโรย  เมื่อหน้า

อธรรมวาทีมีกำลัง   ธรรมวาทีก็จะอ่อนกำลัง  อวินัยวาที

มีกำลัง   วินัยวาทีก็จะอ่อนกำลัง.

ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า   ข้าแต่ท่านผู้เจริญ   ถ้าอย่างนั้น     ขอพระเถระ

โปรดเลือกภิกษุทั้งหลายเถิด. พระเถระละเว้น ภิกษุที่เป็นปุถุชน โสดาบัน  สกทา-

คามี  อนาคามีและพระขีณาสพสุกขวิปัสสก ผู้ทรงพระปริยัติคือนวังคสัตถุศาสน์

ทรงสิ้น เป็นจำนวนหลายร้อยหลายพันรูป เลือกเอาเฉพาะภิกษุผู้เป็นพระอรหันต์

ประเภทเตวิชชาเป็นต้น   ผู้ทรงปริยัติคือพระไตรปิฎกทั้งหมด  บรรลุปฏิสัมภิ-

ทา  มีอานุภาพยิ่งใหญ่โดยมาก   พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยกย่องเป็นเอตทัคคะที่

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 123

พระสังคีติกาจารย์มุ่งหมายกล่าวไว้ว่า     ครั้งนั้นแล    ท่านพระมหากัสสป

คัดเลือกพระอรหันต์  ๕๐๐  รูปหย่อนอยู่รูปหนึ่ง  ดังนี้.

ถามว่า  ทำไม  พระเถระจึงทำให้หย่อนอยู่รูปหนึ่ง.  ตอบว่า  เพื่อไว้

ช่องโอกาสแก่ท่านพระอานนท์เถระเพราะว่า   ทั้งร่วมกับท่านพระอานนท์  ทั้ง

เว้นท่านพระอานนท์เสียไม่อาจทำสังคายนาธรรมได้ ด้วยว่าพระอานนท์นั้น เป็น

พระเสขะยังมีกิจที่ต้องทำอยู่  ฉะนั้น จึงไม่อาจร่วมได้  แต่เพราะเหตุที่นวังคสัตถุ-

ศาสน์มีสุตตะและเคยยะเป็นต้น       ข้อใดข้อหนึ่ง     ซึ่งพระทศพลทรงแสดง

แล้ว   ที่ชื่อว่า   ท่านพระอานนท์ไม่ได้รับต้อพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า

ไม่มีฉะนั้น    จึงไม่อาจเว้นเสียได้.   ผิว่า ท่านพระอานนท์แม้เป็นเสขะอยู่   ก็น่า

ที่พระเถระจะพึงเลือก    เพราะเป็นผู้มีอุปการะมาก    ต่อการทำสังคายนาธรรม

แต่เพราะเหตุไร  พระเถระจึงไม่เลือกเล่า.    เพราะจะหลีกเลี่ยงการตำหนิติเตียน

เสีย. ความจริง  พระเถระมีความสนิทสนมอย่างเหลือเกินในท่านพระอานนท์.

จริงอย่างนั้น    ถึงท่านพระอานนที่จะมีศีรษะหงอกแล้ว.  พระเถระก็ยังสั่งสอน

ท่านด้วยวาทะว่า   เด็ก    ว่า   "เด็กคนนี้   ไม่รู้จักประมาณเสียเลย".  อนึ่ง

ท่านพระอานนท์นี้เกิดในตระกูลศากยะ   เป็นพระอนุชาของพระตถาคต   เป็น

โอรสของพระเจ้าอา.  ในการคัดเลือกท่านพระอานนท์   ภิกษุทั้งหลายจะสำคัญ

ประหนึ่งท่านลำเอียงเพราะรัก   จะพึงตำหนิติเตียนว่าพระเถระละเว้นเหล่าภิกษุ

ผู้บรรลุอเสขปฏิสัมภิทาเสียไปเลือกพระอานนท์  ผู้บรรลุเสขปฏิสัมภิทา.  พระ-

เถระเมื่อจะหลีกเลี่ยงตำหนิติเตียนนั้น    คิดว่า    "เว้นพระอานนท์เสีย   ก็ไม่

อาจทำสังคายนากันได้   เราจะเลือก  ก็ต่อเมื่อภิกษุทั้งหลายอนุมัติเท่านั้น"  ดังนี้

จึงไม่เลือกเอง.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 124

ครั้งนั้น      ภิกษุทั้งหลายพากันร้องขอพระเถระ    เพื่อเลือกท่านพระ-

อานนท์เสียเองเลย   เหมือนอย่างที่พระอานนท์กล่าวไว้ว่า

ภิกษุทั้งหลาย  ได้กรายเรียนท่านพระมหากัสสป

อย่างนี้ว่า  ข้าแต่ท่านผู้เจริญ    ท่านพระอานนท์นี้  ถึง

แม้จะเป็นพระเสขะ     แต่ก็ไม่ควรจะลำเอียงเพราะรัก

เพราะเกลียด   เพราะหลง   เพราะกลัว    ก็ท่านพระ-

อานนท์นี้   ได้ร่ำเรียนธรรมและวินัยมาในสำนักพระ-

มีพระภาคเจ้าเป็นอันมา    ถ้าอย่างนั้น     ขอพระเถระ

โปรดเลือกท่านพระอานนท์ด้วยเถิดเจ้าข้า. ครั้งนั้นแล

ท่านพระมหากัสสป   จึงได้เลือกท่านพระอานนท์ด้วย

ดังนี้.

พระเถระจึงได้มีจำนวนครบ ๕๐๐ รูป    รวมทั้งท่านพระอานนท์   ที่

พระเถระเลือกโดยอนุมัติของภิกษุทั้งหลาย  ด้วยประการฉะนี้.

ลำดับนั้น  ภิกษุผู้เถระทั้งหลายปรึกษากันว่า   เราจะช่วยกันสังคายนา

ธรรมและวินัย ที่ไหนเล่าหนอ. ได้ตกลงกันว่า กรุงราชคฤห์ มีโคจรที่หาอาหาร

มาก  มีเสนาสนะมาก   ถ้ากระไร  เราจะอยู่จำพรรษา  ช่วยกันทำสังคายนา  ณ

กรุงราชคฤห์    ภิกษุเหล่าอื่น   [ที่ไม่ได้รับคัดเลือก]    ไม่พึงเข้าจำพรรษา

กรุงราชคฤห์.  ก็เหตุไร  ภิกษุผู้เถระเหล่านั้น  จึงได้ตกลงกันดังนั้น.  เพราะท่าน

ดำริว่า  การทำสังคายนานี้    เป็นถาวรกรรมของเรา   บุคคลผู้เป็นวิสภาคไม่ถูก

กัน     จะพึงเข้ามาท่ามกลางสงฆ์   แล้วรื้อถาวรกรรมนั้นเสีย.  ครั้งนั้น     ท่าน

พระมหากัสสปจึงประกาศด้วยญัตติทุติยกรรม.   คำประกาศนั้น     พึงทราบตาม

นัยที่ท่านกล่าวไว้แล้วในสังคีติขันธกะนั้นแล.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 125

ครั้งนั้น    นับแต่พระตถาคตเสด็จปรินิพพาน    เมื่อการเล่นสาธุกีฬา

ล่วงไป ๗ วัน    การบูชาพระธาตุล่วงไปอีก ๗ วัน    พระมหากัสสปเถระรู้ว่า

เวลาล่วงไปครั้งเดือนแล้ว  ยังเหลือเวลาเดือนครึ่ง  ก็กระชั้นชิดดิถีเข้าจำพรรษา

จึงกล่าวว่า   ผู้มีอายุทั้งหลาย   เราจะพากันไปกรุงราชคฤห์    ก็พาหมู่ภิกษุครึ่ง

หนึ่งเดินทางแยกไปทางหนึ่ง   แม้พระอนุรุทธเถระ   ก็พาหมู่ภิกษุครึ่งหนึ่งแยก

ไปอีกทางหนึ่ง. ส่วนพระอานนทเถระถือบาตรจีวรของพระผู้มีพระภาคเจ้า  อัน

หมู่ภิกษุแวดล้อม ประสงค์จะไปกรุงสาวัตถี  [ก่อน] แล้ว  จึงจะไปกรุงราชคฤห์

ก็แยกทางจาริกไปทางกรุงสาวัตถี.   ในสถานที่พระอานนท์เถระไปถึง ๆ ก็ได้มี

เสียงครวญคร่ำรำพันขนานใหญ่ว่า      ท่านอานนท์เจ้า  ท่านอานนท์เก็บ

พระศาสดาไว้เสียที่ไหนมาแล้ว.    เมื่อพระเถระถึงกรุงสาวัตถีตามลำดับ

ได้มีเสียงครวญคร่ำรำพันขนานใหญ่  เหมือนในสมัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จ

ปรินิพพาน.

ข่าวว่า   สมัยนั้น    ท่านพระอานนท์   ต้องปลอบมหาชนนั้น     ด้วย

ธรรมีกถาที่ประกอบด้วยอนิจจตาความไม่เที่ยงเป็นต้น      แล้วจึงเข้าไปยังพระ-

เชตวันวิหาร    เปิดพระทวารแห่งพระคันธกุฎีที่พระทศพลประทับแล้วนำเตียง

ตั่งออกเคาะปัดกวาดพระคันธกุฎี   ทิ้งขยะคือดอกไม้แห้ง    นำเตียงตั่งเข้าไปตั้ง

ไว้ตามเดิมอีก  ได้กระทำวัตรปฏิบัติทุกอย่างที่ควรทำ   เหมือนในครั้งพระผู้มี-

พระภาคเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่.

พระเถระแข็งใจดื่มยาระบายเจือน้ำนมในวันที่ ๒    เพื่อทำกายที่มีธาตุ

หนักให้เบา   เพราะตั้งแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จปรินิพพาน ท่านต้องยืนมาก.

นั่งมาก  จึงนั่งอยู่แต่ในวิหารเท่านั้น   ซึ่งท่านอ้างถึง   จึงกล่าวกะเด็กหนุ่ม   ที่

สุภมาณพใช้ไปดังนี้ว่า

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 126

ดูก่อนพ่อหนุ่ม  วันนี้ยังไม่เหมาะ  เพราะเราดื่ม

ยาถ่าย   ต่อพรุ่งนี้เราจึงจะเข้าไป.

วันที่ ๒   พระเถระ   มีพระเจตกเถระ    เป็นปัจฉาสมณะผู้ติดตาม

จึงเข้าไป  ถูกสุภมาณพถามปัญหาแล้วได้กล่าวสูตรที่  ๑๐  ชื่อ  สุภสูตร^๑  ใน

ทีฆนิกาย.  คราวนั้นพระเถระขอให้สุภมาณพ  ช่วยปฎิสังขรณ์สิ่งสลักหักพังใน

พระเชตวันวิหาร  ครั้นจวนจะเข้าพรรษาจึงไปยังกรุงราชคฤห์.  พระมหากัสสป-

เถระและพระอนุรุทธเถระก็อย่างนั้น       พาหมู่ภิกษุทั้งหมดไปยังกรุงราชคฤห์

เหมือนกัน.

สมัยนั้น    ในกรุงราชคฤห์มีวัดใหญ่อยู่  ๑๘ วัด  ทุกวัดมีหยากเยื่อที่เขา

ทิ้งตกเรี่ยราดไปทั้งนั้น.     เพราะในเวลาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จปรินิพพาน

ภิกษุทั้งหลายถือบาตรจีวรของตนทอดทิ้งวัดและบริเวณไปกันหมด      ครั้งนั้น

พระเถระทั้งหลาย   คิดกันว่า   เราจะช่วยกันปฏิสังขรณ์วิหารที่ชำรุดทรุดโทรม

ตลอดเดือนแรกแห่งพรรษา    เพื่อบูชาพระพุทธดำรัสและปลดเปลื้องคำตำหนิ

ติเตียนของพวกเดียรถีย์.    ด้วยว่า    พวกเดียรถีย์พากันติเตียนว่า   พวกสาวก

ของพระสมณโคดม  เมื่อศาสดายังมีชีวิตอยู่   ก็ช่วยกันทะนุบำรุง   ครั้นศาสดา

ปรินิพพานแล้ว   ก็พากันทอดทิ้งไป.  ท่านอธิบายว่า  พระเถระทั้งหลายคิดกัน

ดังนั้น  ก็เพื่อปลดเปลื้องคำตำหนิติเตียนของเดียรถีย์พวกนั้น.  สมจริงดังที่ท่าน

กล่าวไว้ว่า

ภิกษุผู้เป็นเถระทั้งหลาย  ปรึกษากันดังนี้ว่า  ผู้มี

อายุทั้งหลาย    การปฏิสังขรณ์วิหารที่ชำรุดทรุดโทรม

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรรเสริญไว้    เอาเถิดผู้มีอายุ

ทั้งหลาย  จำเราจะช่วยกันปฏิสังขรณ์วิหารที่ชำรุดทรุด-

 

๑.  ที.สี.  ๙/ข้อ   ๓๑๔  เป็นต้น

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 127

โทรม   ตลอดเดือนแรก   เดือนกลางเราจึงจักประชุม

ช่วยกันสังคายนาธรรมและวินัย.

วันที่สอง พระเถระเหล่านั้น   พากันไปยืนอยู่ใกล้ประตูพระราชนิเวศน์

พระเจ้าอชาตศัตรูเสด็จมาทรงไหว้แล้วปวารณาว่า  ท่านเจ้าข้า   โยมจะช่วยอะไร

ได้บ้าง   พระคุณเจ้าต้องการอะไร.   พระเถระทั้งหลาย   ถวายพระพรขอหัตถ-

กรรมงานฝีมือ  เพื่อต้องการปฏิสังขรณ์วัดใหญ่ ๑๘ วัด.   พระราชาทรงรับว่า

สาธุ  ดีละ เจ้าข้า    แล้วพระราชทานผู้คนที่เป็นช่างฝีมือ.    พระเถระทั้งหลาย

ให้ปฏิสังขรณ์วิหารทั้งหมด   ตลอดเดือนแรก.  ต่อมา  จึงกราบทูลพระราชาว่า

ขอถวายพระพร   งานปฏิสังขรณ์วิหารเสร็จแล้ว    บัดนี้    อาตมาภาพทั้งหลาย

จะช่วยกันสังคายนาธรรมและวินัย.  พระราชามีพระดำรัสว่า  ดีละ  เจ้าข้า   ขอ

พระคุณเจ้าโปรดทำอย่างสบายใจเถิด การอาณาจักรไว้เป็นพระของโยม ฝ่ายการ

ธรรมจักรเป็นธุระของพระคุณเจ้า   โปรดสั่งมาเถิดเจ้าข้า    จะให้โยมช่วยอะไร.

พระเถระทั้งหลาย  ถวายพระพรทูลว่า  ถวายพระพร  โปรดให้สร้างสถานที่นั่ง

ประชุมสำหรับภิกษุทั้งหลาย   ผู้จะช่วยกันทำสังคายนาธรรม.  ตรัสถามว่า  จะ

ทำที่ตรงไหนเล่า    เจ้าข้า.   ทูลว่า  ถวายพระพร  ทำใกล้ประตูถ้าสัตตบรรณ

ข้างภูเขาเวภาระน่าจะเหมาะมหาบพิตร.  พระเจ้าอชาตศัตรูรับสั่งว่า  ดีละ เจ้าข้า

แต่โปรดให้สร้างมณฑปใหญ่   มีฝา  เสาและบันไดอันจัดไว้อย่างดี  วิจิตรด้วย

ลายดอกไม้และลายเครือเถานานาชนิด      เสมือนวิสสุกรรมเทพบุตรเนรมิตไว้

แต่มณฑปใหญ่นั้น       ให้มีเพดานทองกลมกลืนกับพวงดอกไม้ชนิดต่าง ๆ  อัน

ห้อยย้อยอยู่   งานภาคพื้นดินก็ปรับเสร็จเป็นอันดี  งดงามด้วยดอกไม้บูชานานา

พันธุ์   ประหนึ่งพื้นทางเดินอันปรับด้วยลูกรังดังมณีรัตนวิจิตร   เสมือนวิมาน

พรหม  โปรดให้ปูลาดอาสนะอันเป็นกัปปิยะ  ๕๐๐ ที่  มีค่านับมิได้  ในมณฑป

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 128

ให้นั้น   สำหรับภิกษุ  ๕๐๐ รูป   ให้ปูลาดอาสนะพระเถระ    หันหน้าทางทิศ

เหนือ  หันหลังทางทิศให้  ให้ปูลาดธรรมาสน์  ที่นั่งแสดงธรรม   อันควรเป็น

อาสนะสำหรับ พระผู้มีพระภาคเจ้า  หันหน้าทางทิศตะวันออก  ท่ามกลางมณฑป

วางพัดทำด้วยงาช้างไว้บนธรรมาสน์นั้น     แล้วมีรับสั่งให้เผดียงแจ้งแก่ภิกษุสงฆ์

ว่า   กิจกรรมเสร็จแล้ว   เจ้าข้า.

ภิกษุทั้งหลายกล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า   ท่านอานนท์   พรุ่งนี้เป็น

วันประชุมสงฆ์  ส่วนตัวท่านเป็นเสขะ  ยังมีกิจที่จะต้องทำ  ด้วยเหตุนั้น  ท่าน

จึงไม่ควรไปประชุม    ขอท่านจงอย่าประมาทนะ.   ครั้งนั้น    ท่านพระอานนท์

ดำริว่า  พรุ่งนี้เป็นวันประชุม   การที่เรายังเป็นเสขะไปประชุม  ไม่สมควรเลย

ดังนี้.  จึงยับยั้งอยู่ด้วยกายคตาสติ     ตลอดราตรีเป็นอันมาก    เวลาใกล้รุ่งจึงลง

จากที่จงกรมเข้าไปยังวิหาร  นึกถึงกาย   หมายจะนอนพัก.   เท้าทั้งสองพ้นพื้น

และศีรษะยังไม่ทันถึงหนอน    ในระหว่างนั้น     จิตไม่ยึดมั่น     ก็หลุดพ้นจาก

อาสวะทั้งหลาย.

ความจริง    ท่านพระอานนท์นี้    ยับยั้งอยู่ภายนอก    ด้วยการจงกรม

ไม่อาจทำคุณวิเศษให้เกิดได้    จึงดำริว่า    พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะเราไว้

มิใช่หรือว่า    อานนท์   เธอมีบุญที่ทำไว้แล้ว    จงประกอบความเพียรเนือง ๆ

ก็จักเป็นผู้ไม่มีอาสวะได้ฉับพลัน    ก็ธรรมดาว่า   พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสไว้

ไม่ผิด   เราคงปรารภความเพียรเกินไป  ด้วยเหตุนั้น    จิตของเราจึงเป็นไปทาง

ฟุ้งซ่าน    เอาเถิด    จำเราจะประกอบความเพียรแต่พอดี    จึงลงจากที่จงกรม

ยืน ณ ที่ข้างเท้า  ล้างเท้าแล้วก็เข้าวิหาร   นั่งบนเตียง   คิดจะพักเสียหน่อยหนึ่ง

ก็เอนกายลงบนเตียง    เท้าทั้งสองพ้นพื้น   และศีรษะยังไม่ทัน ถึงหมอน    ใน

ระหว่างนั้น   จิตไม่ยึดมั่น   ก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลาย.  พระอรหัตของพระ-      ่

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 129

เถระ.    เว้นจากอิริยาบถ ๔  ด้วยเหตุนั้น    เมื่อถามกันว่า    ในพระศาสนานี้

ภิกษุรูปไร   ไม่นั่ง   ไม่นอน   ไม่ยืน   ไม่เดิน   บรรลุพระอรหัต    ก็ควรจะ

ตอบว่า  พระอานนทเถระ.

ในวันที่สอง   พระภิกษุเถระทั้งหลาย  ฉันภัตตาหาร เก็บงำบาตรจีวร

แล้ว    ก็ประชุมกัน  ณ  ธรรมสภา.   ส่วนพระอานนท์เถระประสงค์จะให้สงฆ์รู้

การบรรลุพระอรหัตของตน    จึงไม่ไปพร้อมกับภิกษุทั้งหลาย.   ภิกษุทั้งหลาย

เมื่อนั่งเหนืออาสนะที่ถึงแก่ตน ๆ  ตามอาวุโส  ก็นั่งเว้น อาสนะของพระอานนท-

เถระไว้.   ในที่นั้น   เมื่อมีพระเถระบางเหล่าถามว่า   นั่นอาสนะของใคร   ก็มี

เสียงตอบว่า  ของพระอานนท์.  ถามว่า   ก็พระอานนท์ไปไหนเสียเล่า.   สมัย

นั้น     พระเถระดำริว่า   บัดนี้    เป็นเวลาที่เราไปได้ละ   ดังนั้น     เมื่อสำแดง

อานุภาพของตน    จึงดำดินไปแสดงตัวเหนืออาสนะของคนเลย.   อาจารย์บาง

พวกกล่าวว่า   เหาะมานั่งก็มี.

เมื่อพระอานนท์นั่งเรียบร้อยแล้ว    ท่านพระมหากัสสปเถระจึงปรึกษา

ก็ภิกษุทั้งหลายว่า   ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย   เราจะสังคายนาอะไรก่อน   ธรรม

หรือวินัย

ภิกษุทั้งหลายจึงเรียนว่า  ข้าแต่ท่านมหากัสสปะ   ธรรมดาว่าวินัยเป็น

อายุของพระพุทธศาสนา   เมื่อวินัยยังดำรงอยู่    พระศาสนาก็ชื่อว่าดำรงอยู่ด้วย

เพราะฉะนั้น    เราจะสังคายนาวินัยก่อน. พระเถระถามว่า จะมอบให้ใครเป็น

สังคายนาวินัยเล่า.  ภิกษุทั้งหลายเรียนว่า   ท่านพระอุบาลี   เจ้าข้า.   พระเถระ

ถามแย้งว่า    พระอานนท์ไม่สามารถหรือ.    ภิกษุทั้งหลายเรียนว่า    ไม่ใช่ไม่

สามารถดอกเจ้าข้า    แต่ทว่า   พระสัมมาสัมพุทธเจ้า   เมื่อยังดำรงพระชนม์อยู่

ทรงอาศัยการเล่าเรียนพระปริยัติ   [ของท่าน]    จึงทรงสถาปนาท่านพระอุบาลีไว้

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 130

ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    อุบาลีเป็นเลิศกว่าภิกษุ

สาวกของเราผู้ทรงพระวินัย  ดังนี้  เพราะฉะนั้น     เราจะถามพระอุบาลีเถระ

ช่วยกันสังคายนาวินัย.   แต่นั้น  พระเถระจึงสมมติตนด้วยตนเอง   เพื่อถามวินัย

ฝ่ายพระอุบาลีเถระก็สมมติคน  เพื่อตอบวินัย.  ในข้อนั้น   มีบาลีดังนี้

ครั้งนั้น  ท่านพระมหากัสสปะ   เผดียงสงฆ์ว่า

สุณาตุ  เม  อาวุโส  สงฺโฆ,   ยทิ  สงฺฆสฺส  ปตฺตกลฺล

อห  อุปาลึ   วินย   ปุจฺเฉยฺย.

ดูก่อนท่านทั้งหลาย   ขอสงฆ์โปรดฟังข้าพเจ้า  ผิว่า   สงฆ์พรัก-

พร้อมแล้ว  ข้าพเจ้าจะถามวินัยกะท่านอุบาลี.

แม้ท่านพระอุบาลี   ก็เผดียงสงฆ์ว่า

สุณาตุ  เม  ภนฺเต  สงฺโฆ,   ยทิ  สงฺฆสฺส   ปตฺตกลฺล

อห  อายสฺมตา  มหากสฺสเปน   วินย  ปุฏฺโฐ  วิสฺสชฺเชยฺย.

ข้าแต่ท่านทั้งหลาย  ขอสงฆ์โปรดฟังข้าพเจ้า  ผิว่า   สงฆฺพรัก-

พร้อมแล้ว  ข้าพเจ้าอันท่านพระมหากัสสปะ  ถามแล้ว  จะตอบวินัย.

ท่านพระอุบาลี  ครั้นสมมติตนด้วยตนเองอย่างนี้แล้ว  ก็ลุกจากอาสนะ

หุ่มจีวรเฉวียงบ่า  ไหว้พระภิกษุชั้นเถระแล้ว  นั่งเหนือธรรมาสน์จับพัดทำด้วย

งา   ต่อนั้น    ท่านพระมหากัสสปเถระจึงถามวินัยทั้งหมดตั้งแต่ปฐมปาราชิกเป็น

ต้นไป  กะท่านพระอุบาลีเถระ.  ท่านพระอุบาลีเถระก็ตอบ   พระภิกษุหมดทั้ง

๕๐๐ รูป  ก็สวดเป็นหมู่พร้อม ๆ กัน   ตั้งแต่ปฐมปาราชิกสิกขาบท  พร้อมทั้ง

นิทานไป   แม้สิกขาบทนอกนั้น  ก็สวดอย่างนั้น   เพราะเหตุนั้น    พึงถือเรื่อง

ทั้งหมดตามอรรถกถาวินัย.    ท่านพระอุบาลีเถระครั้น สังคายนาวินัยปิฎกทั้งสิ้น

พร้อมทั้งวิภังค์ทั้งสอง    [ภิกขุวิภังค์   ภิกขุนีวิภังค์]   พร้อมด้วยคัมภีร์ขันธกะ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 131

และปริวารโดยนัยนี้แล้ว    ก็วางพัดงา    ลงจากธรรมาสน์   ไหว้ภิกษุผู้เฒ่าแล้ว

ก็นั่งเหนืออาสนะที่ถึงแก่ตน.

ท่านพระมหากัสสปเถระ   ครั้นสังคายนาวินัยแล้วประสงค์จะสังคายนา

ธรรม   จึงถามภิกษุทั้งหลายว่า     ท่านทั้งหลายเมื่อจะสังคายนาธรรม    จะมอบ

บุคคลไรเป็นธุระสังคายนาธรรม.  ภิกษุทั้งหลาย  จึงเรียนว่า    มอบท่านพระ-

อานนท์เถระให้เป็นธุระ.

ครั้งนั้น    ท่านพระมหากัสสป.  จึงเผดียงสงฆ์ว่า

สุณาตุ  เม  อาวุโส  สงฺโฆ,  ยทิ   สงฺฆสฺส  ปตฺตกลฺล   อห

อานนฺท    ธมฺม   ปุจฺเฉยฺย.

ดูก่อนท่านทั้งหลาย   ขอสงฆ์โปรดฟังข้าพเจ้า   ผิว่า   สงฆ์

พรักพร้อมแล้ว   ข้าพเจ้าจะถามธรรมกะท่านอานนท์.

ครั้งนั้น    ท่านพระอานนท์  ก็เผดียงสงฆ์ว่า

สุณาตุ  เม  ภนฺเต   สงฺโฆ,  ยทิ  สงฺฆสฺส   ปตฺตกลฺล   อห

อายสฺมตา  มหากสฺสเปน   ธมฺน  ปุฏฺโ   วิสฺสชฺเชยฺย.

ข้าแต่ท่านทั้งหลาย   ขอสงฆ์โปรดฟังข้าพเจ้า  ผิว่า   สงฆ์

พรักพร้อมแล้ว  ข้าพเจ้าอันท่านพระมหากัสสปะถามแล้ว  จะตอบ

ธรรม  ดังนี้.

ครั้งนั้น   ท่านพระอานนท์ลุกจากอาสนะ.   ห่มจีวร   เฉวียงบ่า  ไหว้

พระภิกษุชั้นเถระแล้ว  ก็นั่งเหนือธรรมาสน์ถือพัดงา. ลำดับนั้น    ท่านพระมหา-

กัสสปเถระ   ถามธรรมกะท่านพระอานนท์ว่า   ท่านอานนท์   พรหมชาลสูตร

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัส ณ ที่ไหน.    ตอบว่า   ตรัสที่พระตำหนักในพระราช-

อุทยานชื่ออัมพลัฏฐิกา    ซึ่งอยู่ระหว่างกรุงราชคฤห์กับเมืองนาลันทา.   ถามว่า

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 132

ทรงปรารภใคร.     ตอบว่า    ทรงปรารภสุปปิยปริพาชกกับ พรหมทัตตมาณพ.

ลำดับนั้น  ท่านพระมหากัสสปถามท่านพระอานนท์ถึงนิทานแห่งพรหมชาลสูตร

ถามทั้งบุคคล.  ถามว่า ท่านอานนท์  ก็สามัญญผลสูตรเล่าตรัสที่ไหน.  ตอบว่า

ที่สวนมะม่วงของหมอชีวก  กรุงราชคฤห์  เจ้าข้า.  ถามว่า   ตรัสกับใคร.  ตอบ

ว่า  กับพระเจ้าอชาตศัตรู  เวเทหิบุตร  โอรสพระนางเวเทหิ  เจ้าข้า.  ลำดับนั้น

ท่านพระมหากัสสปะจึงถามท่านพระอานนท์ ถึงนิทานแห่งสามัญญผลสูตร ถาม

ทั้งบุคคล.  ท่านพระมหากัสสปถามแม้ทั้ง ๕ นิกาย  โดยอุบายนี้นี่แลท่านพระ-

อานนท์  ถูกถามแล้วถามเล่าก็ตอบได้หมด.   ปฐมมหาสังคีติสังคายนาใหญ่ครั้ง

แรกนี้   พระเถระ.  ๕๐๐ รูปช่วยกันทำ

สเตหิ  ปญฺจหิ   กตา         เตน    ปญฺจสตาติ  จ

เถเรเหว  กตตฺตา  ๗             เกริกาติ  ปวุจฺจติ.

ปฐมมหาสังคีติ  การทำสังคายนาใหญ่ครั้งแรก   อันพระเถระ

๕๐๐  รูป  ช่วยกันทำ   ด้วยเหตุนั้น   ท่านจึงเรียกว่า   ปัญจสตา   และ

เพราะภิกษุเหล่านั้นล้วนเป็นพระเถระทั้งนั้น  จึงเรียกว่า   เถริกา  ลัทธิ-

เถระวาท.

เมื่อปฐมมหาสังคีตินี้   กำลังดำเนินไป  เมื่อท่านพระอานนท์  อันท่าน

พระมหากัสสปะ     ครั้นถามคัมภีร์ทีฆนิกายและคัมภีร์มัชฌิมนิกายเป็นต้นหมด

แล้ว    เมื่อจะถามคัมภีร์ขุททกนิกาย    ตามลำดับ    ในท้ายคำที่ท่านถามเป็นต้น

อย่างนี้ว่า  ท่านอานนท์  มงคลสูตร  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัส ณ  ที่ไหน  ดังนี้

จึงถามถึงนิทานในคำนี้ว่า   ถามทั้งนิทาน    ถามทั้งบุคคล.    ท่านพระอานนท์

ประสงค์จะกล่าวนิทานนั้นให้พิศดารว่า     ตรัสอย่างใด   ผู้ใดฟังมา   ฟังเมื่อใด

และผู้ใดกล่าว    กล่าวที่ใด  กล่าวแก่ผู้โด  จะกล่าวข้อความนั้นให้หมด  เมื่อ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 133

จะแสดงความนั้นว่า   ตรัสไว้อย่างนี้,    ข้าพเจ้าฟังมา,   ฟังมาสมัยหนึ่ง,   พระ-

ผู้มีพระภาคเจ้าตรัส,    ตรัสที่กรุงสาวัตถี,     ตรัสแก่เทวดา     ดังนี้จึงกล่าวว่า

เอวมฺเม  สต   เอก   สมย   ภควา   สาวตฺถิย   วิหรติ  เชตวเน  อนาถ-

ปิณฺฑิกสฺส   อาราเม  ฯปฯ  ภควนฺต  คาถาย   อชฺฌภาสิ.   คำนี้     ท่าน

พระอานนท์กล่าวไว้อย่างนี้.  ก็แลคำนั้นพึงทราบว่า    ท่านกล่าวไว้ในเวลาทำ

ปฐมมหาสังคีติ.

บัดนี้   จะอธิบายในข้อนี้ว่า    ตรัสเพราะเหตุไร.    เพราะเหตุที่ท่าน

พระมหากัสสปะถามถึงนิทาน  ฉะนั้น   ท่านจึงกล่าวนิทานนั้นไว้พิศดารตั้งแต่

ต้น  อีกอย่างหนึ่ง    เพราะเหตุที่เทวดาบางเหล่าเห็นท่านพระอานนท์นั่งเหนือ

ธรรมาสน์  ห้อมล้อด้วยคณะผู้เชี่ยวชาญ  จึงเกิดจิตคิดว่า  "ท่านพระอานนท์

นี้เป็นเวเทหมุนี   แม้โดยปกตินับเพียงอยู่ในศากยตระกูล  เป็นทายาทของพระ-

ผู้มีพระภาคเจ้า        แม้แต่พระผู้มีพระภาคเจ้า        ก็ทรงยกย่องไว้ในตำแหน่ง

เอตทัคคะถึง  ๕  สถาน เป็นผู้ประกอบด้วยอัจฉริยอัพภูตธรรม ๔ ประการ เป็น

ที่รักที่ต้องใจของบริษัท ๔ บัดนี้  เห็นทีจะเป็นรัชทายาทโดยธรรมของพระผู้มี

พระภาคเจ้า   เกิดเป็นพุทธะ  ผู้รู้".

ฉะนั้น   ท่านพระอานนท์  รู้ทั่วถึงความปริวิตกทางใจของเทวดาเหล่า

นั้นด้วยใจตนเอง   ทนการยกย่องคุณที่ไม่เป็นจริงนั้นไม่ได้เพื่อแสดงภาวะที่ตน

เป็นเพียงสาวก     จึงกล่าวว่า    เอวมฺเม   สุต  เอก  สนย  ภควา  ฯปฯ

อชฺฌภาสิ.  ในระหว่างนี้พระอรหันต์  ๕๐๐  รูปและเทวดาหลายพัน    ก็ชื่อชม

ท่านพระอานนท์ว่า   สาธุ   สาธุ.   แผ่นพื้นมหาปฐพีก็ไหว    ฝนดอกไม้นานา

ชนิดก็หล่นลงจากอากาศ  ความอัศจรรย์อย่างอื่นก็ปรากฏมากมาย   และเทวดา

มากหลายก็เกิดความสังเวชว่า   คำใด   เราฟังมาต่อพระพักตร์ของพระผู้

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 134

มีพระภาคเจ้า    คำนั้น   แม่เหตุการณ์ผ่านพ้นสายตามาแล้ว   ก็มาเกิดได้.

คำนี้  ท่านพระอานนท์   แม้จะกล่าวในเวลาทำปฐมมหาสังคีติ  ก็พึงทราบว่าท่าน

กล่าวเพราะเหตุนี้   ด้วยประการฉะนี้.   ด้วยการพรรณนามาเพียงเท่านี้   ก็เป็น

อันประกาศความแห่งกึ่งคาถานี้ว่า   วุตฺต   เยน   ยทา   ยส มา  เจต   วตฺวา

อิม    วิธึ   กล่าววิธีนี้ว่า    ผู้ใดกล่าว   กล่าวเมื่อใด   กล่าวเพราะเหตุใด.

 

พรรณนาปาฐะว่า  เอว  เป็นต้น

เพื่อประกาศความที่รวบรัดไว้ด้วยหัวข้อเป็นต้น อย่างนี้ว่า  เอวมิจฺจา-

ทิปาสฺส    อตฺถ   นานปฺปการโต   ความแห่งปาฐะว่า  เอว  เป็นต้น   โดย

ประการต่าง ๆ บัดนี้   ขออธิบายดังนี้  ศัพท์ว่า  เอว  นี้    พึงเห็นว่า

ใช้ในอรรถทั้งหลายมีเป็นต้นว่า    ความเปรียบเทียบ     ความแนะนำ

ความยกย่อง   ความติเตียน   การรับคำ   อาการ   การชี้แจง   การห้ามความอื่น.

จริงอย่างนั้น  เอว   ศัพท์นี้

ใช้ในความเปรียบเทียบ  ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า

เอว  ชาเตน  มจฺเจน  กตฺตพฺพ  กุสล   พหุ   สัตว์

เกิดมาแล้ว   ควรบำเพ็ญกุศลให้มาก   ฉันนั้น

ใช้ในความแนะนำ  ได้ในประโยคเป็นต้น   เอว  เต  อภิกฺกมิตพฺพ

เอว  เต  ปฏิกฺกมิตพฺพ   เธอพึงก้าวไปอย่างนี้  พึงถอยกลับ   อย่างนี้.

ใช้ในความยกย่อง    ได้ในประโยคเป็นต้น     เอวเมต  ภควา   เอว-

เมต  สุคต   ข้อนั้นเป็น  อย่างนี้   พระผู้มีพระภาคเจ้า   ข้อนั้นเป็น  อย่างนี้

พระสุคต.

ใช้ในความติเตียน     ได้ในประโยคเป็นต้นว่า     เอวเมว     ปนาย

วสลี   ยสฺมึ   วา   ตสฺส    มุณฺฑกสฺส   สมณกสฺส   วณฺณ    ภกสติ   ก็หญิง

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 135

ถ่อยคนนี้กล่าวสรรเสริญสมณะหัวโล้นนั้น     อย่างนี้    อย่างนี้    ทุกหน

ทุกแห่ง.

ใช้ในการรับคำ   ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้   ว่า    เอว   ภนฺเตติ

โข   เต   ภิกฺขู    ภควโต    ปจฺจสฺโสสุ     ภิกษุเหล่านั้น    ทูลรับพระดำรัส

ของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า    อย่างนั้น     พระเจ้าข้า.

ใช้ในอาการ  ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า   เอว   พฺยา  โข  อห

ภนฺเต    ภควตา    ธมฺม    เทสิต    อาชานามิ   ข้าแต่ท่านผู้เจริญ    ข้าพเจ้า

ย่อมรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว   อย่างนี้    จริง.

ใช้ในการชี้แจง     ได้ในประโยคเป็นต้นว่า

เอหิ   ตฺว  มาณวก  เยน  สมโณ  อานนฺโท  เตนุ-

ปสงฺกม.  อุปสงฺกมิตฺวา   มม  วจเนน  สมณ  อานนฺท

อปฺปาพาธ   อปฺปาตงฺก    ลหุฏฺาน   พล   ผาสุวิหาร

ปุจฺฉ  สุโภ  มาณโว  โตเทยฺยปุตฺโต  ภวนฺต  อานนฺท

อปฺปาพาธ   อปฺปาตงฺก   ลหุฏฺาน   พล   ผาสุวิหาร

ปุจฺฉตีติ  เอวญฺจ  วเทหิ  สาธุ  กิร ภว  อานนฺโท เยน

สุภสฺส   มาณวสฺส   โตเทยฺยปุตฺตสฺส   นิเวสน  เตนุ-

ปสงฺกมตุ    อนุกมฺป   อุปาทายฺ

มานี่แน่ะ     พ่อหนุ่ม    เจ้าจงเข้าไปทาท่านพระ-

อานนท์   แล้วเรียนถามท่านพระอานนท์   ถึงความไม่

มีอาพาธ   ความไม่มีโรค   ความคล่องแคล่ว   ความมี

กำลัง  ความอยู่สำราญ และจงพูดอย่างนี้ว่า  สุภมาณพ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 136

โตเทยยบุตร  เรียนถามท่านพระอานนท์ถึงความไม่มี

อาพาธ    ความไม่มีโรค    ความคล่องแคล่ว   ความมี

กำลัง    ความอยู่สำราญ    และจงกล่าวอย่างนี้ว่า  สาธุ

ขอท่านพระอานนท์  โปรดอนุเคราะห์เข้าไปยังนิเวศน์

ของสุภมาณพโตเทยยบุตรดด้วยเถิด.

ใช้ในการห้ามความอื่น  ได้ในประโยคเป็นต้นอย่างนี้ว่า

ต  กึ   มญฺถ  กาลามา  อิเม  ธมฺมา  กุสลา  วา

อกุสลา   วาติ.    อกุสลา   ภนฺเตติ.    สาวชฺชา   วา   อน-

วุชฺชา    วาติ.    สาวชฺชา    ภนฺเตติ.    วิญฺญุครหิตา    วา

วิญฺญุปฺปสตฺถา   วาติ.   วิญฺญุครหิตา   ภนฺเตติ.  สมตฺตา

สมาทินฺนา  อหิตาย  ทุกฺขาย  สวตฺตนฺติ    โน  วา    กถ

โว   เอตฺถ   โหตีติ.   สมตฺตา   ภนฺเต   สมาทินฺนา   ปหิ

ตาย   ทุกฺขาย    สวตฺตนฺติ   เอว  โน   เอตฺถ   โหตีติ.

ตรัสถามว่า    ดูก่อนชาวกาลามะทั้งหลาย    ท่าน

จะสำคัญความข้อนั้นอย่างไร      ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล

หรืออกุศล.  ทูลตอบว่า   เป็นอกุศล  พระเจ้าข้า   ตรัส

ถามว่า      มีโทษหรือไม่มีโทษ.    ทูลตอบว่า    มีโทษ

พระเจ้าข้า.  ตรัสถามว่า  วิญญูชนติเตียนหรือสรรเสริญ

เล่า.   ทูลตอบว่า    ติเตียน   พระเจ้าข้า.     ตรัสถามว่า

บุคคลสมาทานบริบูรณ์แล้ว    เป็นไปเพื่อสิ่งมิใช่ประ-

โยชน์    เพื่อทุกข์หรือมิใช่    ในข้อนี้ท่านมีความเห็น

อย่างไร. ทูลตอบว่า  บุคคลสมาทานบริบูรณ์แล้ว เป็น

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 137

ไปเพื่อสิ่งมิใช่ประโยชน์    เพื่อทุกข์    ข้อพระองค์มี

ความเห็นในข้อนี้   อย่างนี้   พระเจ้าข้า.

แต่ในที่นี้   พึงเห็นว่า  เอวศัพท์  ใช้ในอรรถ  คืออาการ  การชี้แจง

และการห้ามความอื่น.

ในอรรถทั้ง  ๓ นั้น    พระเถระแสดงอรรถนี้ด้วย  เอว  ศัพท์ ที่มีอรรถ

เป็นอาการว่า   พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น   ละเอียดโดยนัย

ต่าง ๆ เกิดขึ้นโดยมากอัธยาศัย   สมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะ.   มีปาฏิหาริย์

ต่าง ๆ อย่าง   ลุ่มลึกโดยธรรม  อรรถ เทศนาและปฏิเวธ   มากระทบโสต   พอ

เหมาะแก่ภาษาของตน ๆ    ของสรรพสัตว์ทั้งหลาย     ใครจะสามารถรู้ได้โดย

ประการทั้งปวง    แต่ข้าพเจ้าแม้ใช้เรี่ยวแรงทั้งหมดให้เกิดความอยากจะฟัง   ก็

ได้ฟังมาอย่างนี้   คือแม้ข้าพเจ้าก็ได้ฟังมาแล้วโดยอาการอย่างหนึ่ง.

ด้วยเอวศัพท์   ที่มีอรรถเป็นการชี้แจง   พระเถระเมื่อจะเปลื้องตนว่า

ข้าพเจ้ามิใช่พระสยัมภู    พระสูตรนี้    ข้าพเจ้ามิได้ทำให้แจ้ง  จึงแสดงพระสูตร

ทั้งสิ้นที่ควรกล่าวในบัดนี้ว่า   เอวมฺเม   สุต   คือแม้ข้าพเจ้าก็ได้ยินมาอย่างนี้.

ด้วยเอวศัพท์    ที่มีศัพท์เป็นการห้ามความอื่น    พระเถระเมื่อแสดง

พลังความทรงจำของตน     อันควรแก่ภาวะที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรรเสริญ

ไว้อย่างนี้ว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  อานนท์เป็นยอดของภิกษุสาวกของเรา  ซึ่ง

เป็นพหูสูต   มีคติ   มีสติ   มีธิติ   เป็นพุทธอุปัฏฐาก    ดังนี้   ย่อมให้เกิดความ

อยากฟังแก่สัตว์ทั้งหลาย   ด้วยกล่าวว่า   ข้าพเจ้าฟังมาแล้วอย่างนี้    คำนั้น  ไม่

ขาดไม่เกิน  ไม่ว่าโดยอรรถหรือพยัญชนะ   บัณฑิตพึงเห็นอย่างนี้เท่านั้น   ไม่

พึงเห็นเป็นอย่างอื่น.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 138

แก้บท  เม

เมศัพท์   พบกันอยู่ในความ  ๓  ความ.   จริงอย่างนั้น     เมศัพท์  มี

ความว่า มยา อันเรา ได้ในประโยคเป็นต้นว่า   ภาถาภิคีต   เม  อโภชเนยฺย

โภชนะที่ได้มาด้วยการขับกล่อม  อันเราไม่ควรบริโภค.

มีความว่า  มยฺห  แก่เรา ได้ในพระโยคเป็นต้นว่า   สาธุ   เม  ภนฺเต

ภควา  สงฺขิตฺเตน    ธมฺม    เทเสตุ   ดีละ   พระเจ้าข้า    ขอพระผู้มีพระภาค-

เจ้า   โปรดทรงแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด.

มีความว่า  มม   ของเรา   ได้ในประโยคเป็นต้นว่า    ธมฺมทายาทา

เม    ภิกฺขเว    ภวถ    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย       เธอทั้งหลายจงเป็นธรรม

ทายาทของเราเถิด.

แต่ในที่นี้   เมศัพท์   ย่อมถูกต้องในความทั้งสองคือ   เม  สุต  อัน

ข้าพเจ้าฟังมา  มม   สุต   การฟังของข้าพเจ้า.

 

แก้บท  สุต

สุตศัพท์นี้   มีอุปสรรคและไม่มีอุปสรรค  ต่างกันโดยความหลายความ

เช่นมีความว่า  ไป   ปรากฏ   กำหนัด   สั่งสม   ขวนขวาย   เสียงที่รู้ทางโลตะ

และรู้ตามแนวโสตทวารเป็นต้น.   จริงอย่างนั้น   สุตศัพท์นั้น

มีความว่าไป  ได้ในประโยคเป็นต้นว่า  เสนาย   ปสุโต     เคลื่อนทัพ

ไป.

มีความว่า ปรากฏ ได้ในประโยคเป็นต้นว่า    สุตธมฺมสฺส    ปสฺสโต

ผู้มีธรรมปรากฏแล้ว   เห็นอยู่.

มีความว่า  กำหนัด ได้ในประโยคเป็นต้นว่า   อวสฺสุตา   อวสฺสุตสฺส

ภิกษุณีมีความกำหนัด  ยินดีการที่ชายผู้มีความกำหนัดมาลูบคลำจับต้องกาย.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 139

มีความว่า    สั่งสม   ได้ในประโยคเป็นต้นว่า    ตุมฺเหหิ     ปฺญฺ

ปสุต  อนปฺปก  ท่านทั้งหลายสั่งสมบุญเป็นอันมาก.

มีความว่า  ขวนขวาย  ได้ในประโยคเป็นต้นว่า  เย  ฌานปฺปสุตา

ธีรา   ปราชญ์เหล่าใดขวนขวายในฌาน.

มีความว่า   เสียงที่รู้ทางโสตะ   ได้ในประโยคเป็นต้นว่า   ทิฏฺ

สุต   มุต   รูปที่เห็น  เสียงที่ได้ยิน  อารมณ์ที่ทราบ.

มีความว่า  รู้ตามแนวโสตทวาร ได้ในประโยคเป็นต้นว่า  สุตธโร

สุตสนฺนิจโย   ทรงสุตะ   สั่งสมสุตะ.

แต่ในที่นี้   ศัพท์ว่า  สุตะ   มีความว่า   เข้าไปทรงไว้หรือการทรงจำ

ไว้ด้วยวิถีวิญญาณ  ซึ่งมีโสตวิญญาณเป็นหัวหน้า. ในคำนั้น   เมื่อใด  เมศัพท์

มีความว่า   มยา   อันข้าพเจ้า   เมื่อนั้นก็ประกอบความว่า   อันข้าพเจ้าฟังมา

แล้ว   คือทรงจำไว้แล้วด้วยวิถีวิญญาณ  อันมีโสตวิญญาณเป็นหัวหน้า  อย่างนี้.

เมื่อใด  เมศัพท์  มีความว่า  มม  ของข้าพเจ้า  เมื่อนั้น    ก็ประกอบความว่าการ

ฟังของข้าพเจ้าคือการทรงจำไว้   ด้วยวิถีวิญญาณอันมีโสตวิญญาณเป็นหัวหน้า.

บรรดาบททั้ง  ๓ เหล่านั้น   ดังพรรณนามานี้   บทว่า  เอว  เป็นบท

ชี้ถึงกิจคือหน้าที่ของโสตวิญญาณ.  บทว่า มยา  เป็นบทชี้ถึงบุคคลผู้ประกอบ

ด้วยโสตวิญญาณที่กล่าวแล้ว.   บทว่า   สุต   เป็นบทชี้ถึงการถือเอาไม่ขาดไม่

เกินและไม่วิปริต   เพราะปฏิเสธภาวะคือการไม่ได้ฟัง.

นัยหนึ่ง  บทว่า เอว  เป็นบทแสดงถึงภาวะที่มีจิตคิดจะฟังเป็นต้น

เป็นไปในอารมณ์  โดยประการต่าง ๆ. บ ทว่า เม เป็นบทแสดงถึงตัว.  บทว่า

สุต  เป็นบทแสดงถึงธรรม.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 140

อีกนัยหนึ่ง    บทว่า   เอว   เป็นบทชี้แจงธรรมที่ควรชี้แจง.    บทว่า

เม   เป็นบทชี้แจงตัวบุคคล.   บทว่า  สุต    เป็นบทชี้แจงกิจคือหน้าที่ของตัว

บุคคล.

อีกนัยหนึ่ง   ศัพท์ว่า  เอว   อธิบายถึงประการต่าง ๆ  ของวิถีจิตทั้ง

หลาย   เป็นอาการบัญญัติ    ศัพท์ว่า  เม   อธิบายถึงตัวผู้ทำ.   ศัพท์ว่า   สุต

อธิบายถึงวิสัย.

อีกนัยหนึ่ง  ศัพท์ว่า   เอว  อธิบายถึงกิจหน้าที่ของบุคคล.  ศัพท์ว่า

สุต  อธิบายถึงกิจหน้าที่ของวิญญาณ.   ศัพท์ว่า  เม  อธิบายถึงบุคคลผู้กอปร

ด้วยกิจทั้งสอง.

อีกนัยหนึ่ง   ศัพท์ว่า  เอว  แสดงถึงภาวะ.  ศัพท์ว่า  เม   แสดงถึง

บุคคล.  ศัพท์ว่า  สุต  แสดงถึงกิจของบุคคลนั้น.

ในคำเหล่านั้น    คำว่า  เอว   และว่า  เม   เป็นวิชชมานบัญญัติ   โดย

เป็นสัจฉิกัตถปรมัตถ์.  คำว่า  สุต  เป็นวิชชมานบัญญัติ.

อีกนัยหนึ่ง  คำว่า  เอว  และ  เม  ชื่อว่า  อุปาทาบัญญัติ    เพราะกล่าว

อาศัยอารมณ์นั้น ๆ. คำว่า สุต  ชื่อว่า อุปนิธาบัญญัติ  เพราะกล่าวอ้างอารมณ์

มีอารมณ์ที่เห็นแล้วเป็นต้น.

ก็ในคำทั้ง ๓ นั้น    พระเถระแสดงไม่หลงเลือนด้วยคำว่า  เอว.  ความ

ไม่หลงลืมเรื่องที่ฟังมาด้วยคำว่า  สุต  อนึ่ง พระเถระแสดงการใส่ใจโดยแยบคาย

ด้วยคำว่า   เอว   เพราะไม่มีการแทงตลอดโดยประการต่าง ๆ   สำหรับผู้ใส่ใจ

โดยไม่แยบคาย.    แสดงความไม่ฟุ้งซ่านด้วยคำว่า   สุต    เพราะไม่มีการฟัง

สำหรับผู้มีจิตฟุ้งซ่าน.  จริงอย่างนั้น     บุคคลผู้มีจิตฟุ้งซ่าน    แม้ท่านจะกล่าว

ครบถ้วนทุกอย่าง  ก็จะกล่าวว่า   ข้าพเจ้าไม่ได้ยิน   โปรดพูดซ้ำสิ.   ก็ในข้อนี้

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 141

บุคคลจะให้สำเร็จการยังตนไว้ชอบและความเป็นผู้ทำบุญไว้ก่อน  ก็ด้วยการใส่

ใจโดยแยบคาย     จะให้สำเร็จการฟังธรรมของสัตบุรุษ     และการฟังพาอาศัย

สัตบุรุษ   ก็ด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน   ก็พระเถระแสดงความถึงพร้อมด้วยจักรธรรม

๒ ข้อหลังของด้วยอาการอันงาม   ด้วยบทว่า   เอว   นี้    แสดงความถึงพร้อม

ด้วยจักรธรรม ๒ ข้อต้น   ด้วยความเพียรฟัง      ด้วยบทว่า  สุต   อนึ่ง พระเถระ

แสดงความบริสุทธิ์แห่งอัธยาศัย       และความบริสุทธิ์แห่งความเพียรอย่างนั้น

คือ   แสดงความฉลาดในอธิคมด้วยความบริสุทธิ์แห่งอัธยาศัย    ทั้งแสดงความ

ฉลาดในปริยัติ   ด้วยความบริสุทธิ์แห่งความเพียร.

อนึ่ง    พระเถระแสดงความถึงพร้อมด้วยอรรถปฏิสัมภิทาและปฏิภาณ

ปฏิสัมภิทาของตน  ด้วยถ้อยคำอันแสดงปฏิเวธมีประการต่างๆ  ด้วยคำว่า เอว

นี้  แสดงความถึงพร้อมด้วยธรรมปฏิสัมภิทาและนิรุกติปฏิสัมภิทา   ด้วยถ้อยคำ

อันแสดงปฏิเวธอันต่างด้วยข้อที่ควรฟัง    ด้วยคำว่า   สุต   นี้     อนึ่งพระเถระ

เมื่อกล่าวคำที่แสดงถึงความใส่ใจโดยแยบคายนี้    ก็ประกาศให้เขารู้ว่า   ธรรม

เหล่านี้     ข้าพเจ้าเพ่งด้วยใจแล้วรู้ทะลุปรุโปร่งแล้วด้วยทิฏฐิ   ด้วยคำว่า   เอว

เมื่อกล่าวคำอันแสดงถึงความเพียรฟังนี้  ก็ประกาศให้เขารู้ว่า  ธรรมเป็นอันมาก

ข้าพเจ้าฟังแล้วทรงจำแล้ว    คล่องปากแล้ว    ด้วยคำว่า    สุต    เมื่อแสดงความ

บริบูรณ์แห่งอรรถะและพยัญชนะให้เกิดความเอื้อเฟื้อที่จะฟัง     แม้ด้วยคำทั้ง

สองนี้.

อนึ่ง  ท่านพระอานนท์ไม่ตั้งธรรมที่พระตถาคตทรงประกาศแล้ว  เพื่อ

ตน  ล่วงเสียซึ่งภูมิของอสัตบุรุษ  เมื่อปฏิญาณความเป็นพระสาวก  จึงก้าวลงสู่

ภูมิของสัตบุรุษ      ด้วยคำแม้ทั้งสิ้น   ว่า   เอว    เม   สุต   นี้.   อนึ่ง    พระเถระ

ชื่อว่า  ยกจิตขึ้นจากสัทธรรม    ทั้งจิตไว้ในพระสัทธรรม.    อนึ่งเมื่อแสดงว่า

พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น    ข้าพเจ้า

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 142

ฟังมาแล้วอย่างสิ้นเชิง   ชื่อว่า  เปลื้องตน  อ้างพระศาสดา  แนบสนิทพระพุทธ-

ดำรัส   ตั้งแบบแผนธรรมไว้.

อนึ่งเล่า  พระเถระไม่ยอมรับความที่คำว่า   เอว   เม   สุต   คนทำให้

เกิดขึ้น   เมื่อเปิดการฟังมาก่อนใคร    จึงควรทราบว่า    ท่านชื่อว่าทำลายความ

ไม่เธอ    ทำให้เกิดสัทธาสัมปทา    ความถึงพร้อมด้วยความเชื่อในพระธรรมนี้

แก่มวลเทวดาและมนุษย์ว่า  พระดำรัสนี้   ข้าพเจ้ารับมาต่อพระพักตร์ของพระผู้-

มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น     ผู้แกล้วกล้าด้วยจตุเวสารัชชญาณ   ผู้ทรงทศพล  ผู้

ดำรงอยู่ในตำแหน่งสูงสุด     ผู้บันลือสีหนาท     ผู้ทรงเป็นยอดของสรรพสัตว์

ทรงเป็นใหญ่ในธรรม  ทรงเป็นราชาแห่งธรรม  อธิบดีแห่งธรรม  ทรงมีธรรม

เป็นที่พึ่งอาศัย  ทรงหมุนจักรอันประเสริฐ  คือ  สัทธรรม  ทรงเป็นพระสัมมา-

สัมพุทธะตรัสรู้ชอบลำพังพระองค์  ในบทดำรัสนั้น ไม่ควรทำความสงสัยเคลือบ

แคลงในอรรถหรือธรรม   บทหรือพยัญชนะเลย.   ก็ในข้อนี้มีคำกล่าวว่า

วินาสยติ   อสทฺธิย        สทฺธ   วฑฺเฒติ   สาสเน

เอวมฺเม  สุตมิจฺเจว             วท  โคตมสาวโก.

ท่านพระอานนท์   สาวกของพระโคดมพุทธเจ้า

เมื่อกล่าวคำว่า   เอวมฺเม   สุต   ชื่อว่าทำลายอสัทธิยะ

ความไม่เชื่อ  เพิ่มพูนศรัทธาความเชื่อในพระศาสนา.

 

แก้อรรถ  เอก  และ  สมย

ศัพท์ว่า  เอก  แสดงการกำหนดจำนวน.  ศัพท์ว่า  สมย  แสดงกาล

ที่กำหนด.  สองคำว่า  เอก  สมย  แสดงกาลไม่แน่นอน  ในคำนั้น    สมย

ศัพท์     มีความว่า     พร้อมเพรียง     ขณะ     กาล    ประชุม     เหตุลัทธิ

ได้เฉพาะ  ละ  และแทงตลอด.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 143

จริงอย่างนั้น  สมยศัพท์นั้น  มีความว่าพร้อมเพรียงได้ในประโยคมี

เป็นต้นว่า    อปฺเปว   นาม    เสฺวปิ    อุปสงฺกเมยฺยาม    กาลญฺจ    สมยญฺจ

อุปาทาย  ถ้ากระไร  เราทั้งหลายกำหนดกาลและความพร้อมเพรียง  พึงเข้า

ไปหาแม้ในวันพรุ่งนี้

มีความว่า   ขณะ  ได้ในประโยคเป็นต้นว่า   เอโก   ว  โข   ภิกฺขเว

ขโณ   จ  สมโย  จ  พฺรหฺมจริยวาสาย   ดูก่อน   ภิกษุทั้งหลาย  โอกาสและ

ขณะ  เพื่อกาลอยู่ประพฤติพรหมจรรย์   มีอย่างเดียวแล.

มีความว่า  กาล  ได้ในประโยคเป็นต้นว่า  อุณฺหสมโย   ปริฬาหสมโย

กาลร้อน   กาลกระวนกระวาย.

มีความว่า  ประชุม  ได้ในประโยคเป็นต้นว่า  มหาสมโย  ปวนสฺมิ

การประชุมใหญ่ในป่าใหญ่.

มีความว่า    เหตุ    ได้ในประโยคเป็นต้นว่า     สมโยปิ   โข   เต

ภทฺทาลิ   อปฺปฏิวิทฺโธ   อโหสิ,    ภควา    โข   สาวตฺถิย    วิหรติ,   โสปิ

ม    ชานิสฺสติ    ภทฺทาลิ   นาม   ภิกฺขุ    สตฺถุสาสเน    สิกฺขาย   อปริปูร-

การีติ   อยมฺปิ   โข   เต  ภทฺทาลิ   สมโย   อปฺปฏิวิทฺโธ   อโหสิ.   ดูก่อน

ภัตทาลิ   เธอก็ไม่รู้ตลอดถึงเหตุว่า     พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่กรุงสาวัตถี

แม้พระองค์ก็จักทรงทราบตัวเราว่า    ภิกษุชื่อภัตทาลิไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์ใน

คำสอนของของพระศาสดา  ดูก่อนภัตทาลิ   เธอไม่รู้ตลอดถึงเหตุแม้นี้แล.

มีความว่าลัทธิ   ได้ในประโยคเป็นต้นว่า    เตน   โข    ปน    สมเยน

อุคฺคหมาโน    ปริพฺพาชโก     สมณมุณฺฑิกาปุตฺโต     สมยปฺปวาทเก   ตินุ-

ทุกาจีเร    เอกสาลเก    มลฺลิกาย    อาราเม    ปฏิวสติ.    สมัยนั้น   ปริพาชก

ชื่อ   อุคคาหมานะ   บุตรของ  นางสมณนุณฑิกา อาศัยอยู่ในอารามของพระ-

นางมัลลิกา   ซึ่งมีศาลาหลังเดียว   มีต้นมะพลับเรียงรายอยู่รอบ  เป็นสถานที่

สอนลัทธิ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 144

มีความว่า  ได้เฉพาะ  ได้ในประโยคเป็นต้นว่า

ทิฏฺเ  ธมฺเม  จ  โย  อตฺโถ   โย  จตฺโถ   สมฺปรายิโก

อตฺถาภิสมยา   ธีโร                    ปณฺฑิโตติ    ปวุจฺจติ.

ผู้มีปัญญา  ท่านเรียกว่า  บัณฑิต  เพราะได้เฉพาะ

ประโยชน์ในปัจจุบัน  และประโยชน์ในภายภาคหน้า.

มีความว่า    ละ   ได้ในประโยคเป็นต้นว่า    สมฺมา    มานาภิสมยา

อนฺตมกาสิ   ทุกฺขสฺส   ทำที่สุดแห่งทุกข์    เพราะ   ละ   มานะได้โดยชอบ.

มีความว่า  แทงตลอด  ได้ในประโยคเป็นต้นว่า  ทุกฺขสฺส     ปิฬนฏฺ-

โ   สงฺขตฏฺโ    สนตาปฏฺโ    วิปริณามฏฺโ   อภิสมายฏฺโ     มีความ

บีบคั้นปรุงแต่ง   เร่าร้อน  แปรปรวน  แทงตลอด.

แต่ในที่นี้   สมยศัพท์นั้น   มีความว่า  กาล.  ด้วยเหตุนั้น  พระเถระจึง

แสดงว่า   เอก   สมย   สมัยหนึ่ง   บรรดาสมัยทั้งหลาย  ที่เรียกว่ากาล   เป็นต้น

ว่า  ปี  ฤดู   เดือน   ครึ่งเดือน   คืน   วัน   เช้า  กลางวัน  เย็น   ยามต้น   ยามกลาง

ยามท้าย    และครู่.

ท่านอธิบายว่า   สมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้านี้ใด   ที่เรียกว่ากาลมีมาก

ซึ่งปรากฏอย่างยิ่งในหมู่เทวดาและมนุษย์    เป็นต้นอย่างนี้คือ    สมัยเสด็จลงสู่

พระครรภ์   สมัยประสูติ   สมัยทรงสังเวช  สมัยเสด็จออกทรงผนวช   สมัยทรง

ทำทุกกรกิริยา  สมัยทรงชนะมาร สมัยตรัสรู้  สมัยประทับอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน

สมัยเทศนา    สมัยปรินิพพาน   บรรดาสมัยเหล่านั้น   พระเถระแสดงสมัยหนึ่ง

กล่าวคือสมัยเทศนา.

ท่านอธิบายว่า บรรดาสมัยทรงทำกิจด้วยพระญาณ  และทรงทำกิจด้วย

พระกรุณา    สมัยทรงทำกิจด้วยพระกรุณานี้ใด    บรรดาสมัยทรงปฏิบัติเพื่อ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 145

เพื่อประโยชน์ส่วนผู้อื่นนี้ใด  บรรดาสมัยทรงปฏิบัติกรณียกิจทั้งสอง  แก่บริษัท

ที่ประชุมกัน   สมัยทรงกล่าวธรรมีกถานี้ใด   บรรดาสมัยเทศนาและปฏิบัติ  สมัย

เทศนานี้ใด   บรรดาสมัยแม้เหล่านั้น     พระเถระแสดงว่า  เอก  สมย  สมัยหนึ่ง

หมายเอาสมัยใดสมัยหนึ่ง.

ในข้อนี้  ผู้ทักท้วงกล่าวว่า   ก็เพราะเหตุไร   ในพระสูตรนี้   ท่านจึงทำ

นิเทศเป็นทุติยาวิภัติ   ไม่ทำเหมือนในอภิธรรม  ที่ทำนิเทศเป็นสัตตมีวิภัตติว่า

ยุสฺมึ   สหเย   กามาวจร  และในสุตตบทอื่นนอกจากอภิธรรมนี้ว่า  ยสฺมึ  สมเย

ภิกฺขเว    ภิกฺขุ    วิวิจฺเจว     กาเมหิ    และเหมือนในวินัย    ที่ทำนิเทศเป็นตติ-

ยาวิภัตติว่า     เตน    สมเยน    พุทฺโธ  ภควา.   ขอกล่าวชี้แจงดังนี้    เพราะใน

พระอภิธรรมและพระวินัยนั้น  สมยศัพท์มีอรรถเป็นอย่างนั้น  ส่วนในพระสูตร

นี้มีอรรถเป็นอย่างอื่น.     ความจริงบรรดาปิฎกทั้งสามนั้น      ในอภิธรรมปิฎก

สมยศัพท์มีอรรถว่ากำหนดภาวะ. จริงอยู่  อธิกรณะ  ก็คือสมัยศัพท์ที่มีความว่า

กาล  และมีความว่าประชุม    และภาวะแห่งธรรมมีผัสสะเป็นต้นนั้นกำหนดได้

ด้วยภาวะแห่งสมัยคือขณะ      ความพร้อมเพรียงและเหตุแห่งธรรมทั้งหลายมี

ผัสสะเป็นต้น   ที่กล่าวแล้วในอภิธรรมปิฎกและสุตตบทอื่นนั้น   เพราะฉะนั้น

ท่านจึงทำนิเทศเป็นสัตตมีวิภัตติ   ในอภิธรรมปิฎกนั้น     เพื่อส่องความนั้น.

ส่วนในวินัยปิฎก  สมยศัพท์ มีความว่าเหตุและมีความว่า  กรณะ. จริง

อยู่   สมัยทรงบัญญัติสิกขาบทนั้นใด  แม้พระเถระมีพระสารีบุตรเป็นต้น   ยังรู้

ได้โดยยาก  โดยสมัยนั้นอันเป็นเหตุ  และเป็นกรณะ    พระผู้มีพระภาคเจ้าเนื้อ

ทรงบัญญัติสิกขาบททั้งหลาย  ก็ทรงเพ่งถึงเหตุแห่งการบัญญัติสิกขาบทจึงประทับ

อยู่  ณ  สถานที่นั้น  ๆ     เพราะฉะนั้น      ท่านจึงทำนิเทศเป็นตติยาวิภัตติไว้ใน

วินัยปิฎกนั้น   เพื่อส่องความนั้น.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 146

ส่วนในสูตรนี้    และในปาฐะแห่งสุตตันตปิฎก  ซึ่งมีกำเนิดอย่างนี้อื่น ๆ

สมยศัพท์มีอรรถว่า อัจจันตสังโยค   คือทุติยาวิภัตติ  ที่แปลว่าตลอด.    จริงอยู่

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงสูตรนี้หรือสูตรอื่น  ตลอดสมัยใด  ก็ประทับอยู่ด้วย

พระกรุณาวิหารตลอดไปคือตลอดสมัยนั้น     เพราะฉะนั้น    สมย  ศัพท์จึงควร

ทราบว่า   ท่านทำนิเทศเป็นทุติยาวิภัตติไว้ในสูตรนี้    ก็เพื่อส่องความนั้น.   ใน

ข้อนี้   มีคำกล่าวว่า

ต  ต  อตฺถมเปกิขิตฺวา        ภุมฺเมน    กรเณน   จ

อญฺตฺร   สมโย   วุตฺโต             อุปโยเคน   โส  อิธ.

ท่านพิจารณาอรรถนั้น  ๆ  กล่าวสมยศัพท์ในปิฎก

อื่นด้วยสัตตมีวิภัตติและด้วยตติยาวิภัตติ    แต่ในสุต-

ตันตปิฎกนี้  สมยศัพท์นั้น    ท่านกล่าวด้วยทุติยาวิภัตติ.

 

แก้อรรถบท  ภควา

คำว่า  ภควา  นี้เป็นคำเรียกพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น     ผู้วิเศษโดยพระ-

คุณเป็นยอดของสัตว์  เป็นครูและควรเคารพเหมือนอย่างที่ท่านกล่าวไว้ว่า

ภควาติ    วจน์   เสฏฺ     ภควาติ   จนนมุตตม

ครุคารวยุตฺโต    โส                  ภควา   เตน    วุจฺจติ.

คำว่า  ภควา  เป็นคำประเสริฐสุด  คำว่า  ภควา  เป็น

คำสูงสุด   พระองค์ทรงเป็นครู   และควรแก่ความเคารพ

ด้วยเหตุนั้น   บัณฑิตจึงเรียกว่า   ภควา.

ความจริง  นามคือชื่อมี  ๔   คือ  อาวัตถิกะ  ชื่อตามรุ่น  ลิงคิกะชื่อตามเพศ

เนมิตตกะ.  ชื่อตามคุณ  อธิจจสมุปันนะ  ชื่อตั้งลอย ๆ.  ชื่อว่าอธิจจสมุปปันนนาม

ท่านอธิบายว่า  เป็นนามที่ตั้งตามความพอใจ.  ในนามทั้ง  ๔  นั้น     นามเป็นต้น

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 147

อย่างนี้ว่า  โคลูก โคฝึก  โคงาน  ชื่อว่า  อาวัตถิกนาม.  นามเป็นต้นอย่างนี้ว่า

คนมีไม้เท้า  [คนแก่]   คนมีฉัตร [พระราชา]    สัตว์มีหงอน [นกยูง]   สัตว์มี

งวง [ช้าง]   ชื่อว่าลิงคิกนาม.   นามเป็นต้นอย่างนี้ว่า   ผู้มีวิชชา ๓ ผู้มีอภิญญา

๖ ชื่อว่า    เนมิคิกนาม.  นามเป็นต้นอย่างนี้ว่า   ผู้เจริญด้วยสิริ   ผู้เจริญด้วย

ทรัพย์   ซึ่งเป็นไปไม่เพ่งความของคำ  ชื่อว่า  อธิจจสมุปปันนนาม.  ส่วนนาม

ว่าภควานี้    เป็นเนมิตตกนามโดยพระคุณ  ไม่ใช่พระนางเจ้ามหามายา   พุทธ-

มารดาตั้ง  ไม่ใช่พระเจ้าสุทโธนมหาราช   พุทธบิดาตั้ง   ไม่ใช่พระประยูรญาติ

๘๔,๐๐๐  พระองค์ตั้ง  ไม่ใช่เทวดาพิเศษมีท้าวสักกะ   ท้าวสันดุสิตเป็นต้นตั้ง

เหมือนอย่างที่ท่านพระสารีบุตรกล่าวไว้ว่า  พระนามว่า ภควา นี้พระพุทธมารดา

มิได้ตั้ง ฯลฯ.    พระนามคือภควา    เป็นสัจฉิกาบัญญัติ.  เพื่อประกาศพระคุณ

ทั้งหลาย   ที่เป็นคุณเนมิตตกนาม  พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวคาถานี้ว่า

ภคี   ภชี  ภาคี   วิภตฺตวา  อิติ

อกาสิ  ภคฺคนฺติ  ครูติ  ภาคฺยวา

พหูหิ   าเยหิ  สุภาวิตตฺตโน

ภวนฺตโค  โส  ภควาติ  วุจฺจติ.

พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น  ทรงพระนามว่า ภควา

เพราะทรงเป็นผู้มีภคะคือโชค   เพราะทรงเป็นผู้เสพ

[ที่สงัด]  เพราะทรงมีภาค  [ส่วนที่ควรได้รับจตุปัจจัย

หรือมีส่วนแห่งธรรม]   เพราะทรงเป็นผู้จำแนกธรรม

เพราะได้ทรงทำการหักบาปธรรม   เพราะทรงเป็นครู

เพราะทรงมีภาคยะคือบุญ  เพราะทรงอบรมพระองค์ดี

แล้วด้วยญายธรรมเป็นอันมาก  เพราะเป็นผู้ถึงที่สุดภพ.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 148

ก็ความแห่งพระคุณบทว่า ภควา นั้น     พึงเห็นตามนัยที่กล่าวไว้แล้ว

ในนิเทศเป็นต้นนั่นแล.

อนึ่ง  ปริยายอื่นอีก  มีดังนี้

ภาคฺยวา  ภคฺควา  ยุตโต    ภเคหิ  จ  วิภตฺตวา

ภตฺตวา  วนฺตคมโน                 ภเวสุ  ภควา  ตโต.

พระองค์ทรงมีบุญ  ทรงหักกิเลส   ทรงประกอบ

ด้วยภคธรรม  ทรงจำแนกธรรม  ทรงเสพธรรม   ทรง

คายกิเลสเป็นเหตุไปในภพทั้งหลายได้แล้ว       เพราะ

ฉะนั้น    จึงทรงพระนามว่า ภควา.

ในบทเหล่านั้น   พึงทราบว่า   ท่านถือลักษณะแห่งนิรุตติศาสตร์อย่าง

นี้ว่า  ลงอักษรใหม่   ย้ายอักษร   เป็นต้น     หรือถือลักษณะการรวมเข้าในขุด

ศัพท์มี  ปิโสทรศัพท์   เป็นต้น   ตามนัยแห่งศัพทศาสตร์    เมื่อน่าจะเรียกว่า

พระภาคยวา  เพราะพระองค์มีภาคยะคือบุญบารมีมีทานและศีลเป็นต้น  อย่าง

เยี่ยม   อันให้เกิดความสุขทั้งโลกิยะและโลกุตระ   แต่ก็เรียกเสียว่า ภควา.

อนึ่ง  เพราะเหตุที่พระองค์ทรงหักรานกิเลส     อันทำความกระวน

กระวายเร่าร้อนนับแสนประเภท  คือประเภทโลภะ โทสะ โมหะ ประเภทวิปริต.

มนสิการ  ประเภทอหิริกะ  อโนตตัปปะ  ประเภทโกธะ อุปนาหะ  ประเภทมักขะ

ปลาสะ ประเภทอิสสา มัจฉริยะ ประเภทมายาสาเถยยะ ประเภทถัมภะ สารัมภะ

ประเภทมานะ  อตินานะ   ประเภทมทะ  ปมาทะ  ประเภท  ตัณหา  อวิชชา.

ประเภท   อกุศลมูล  ๓  ทุจจริต  ๓   สังกิเลส ๓  มละ ๓   วิสมะ ๓  สัญญา ๓

วิตก ๓ ปปัญจธรรม ๓. ประเภทวิปริเยสะ ๔  อาสวะ ๔ คันถะ ๔ โอฆะ ๔ โยคะ

๔   อคติ  ๔   ตัณหุปปาทะ๔.    ประเภทเจโตขีละ  ๕  วินิพันธ่  ๕  นีวรณะ ๕

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 149

อภินันทนะ  ๕  ประเภทวิวาทมูล ๖ ตัณหากายะ ๖  ประเภทอนุสัย ๗ ประเภท

มิจฉัตตะ  ๘     ประเภทตัณหามูลกะ ๙    ประเภทอกุศลกรรมบถ  ๑๐ ประเภท

ทิฏฐิคตะ ๖๒  ประเภทตัณหาวิจริต  ๑๐๘   หรือว่าโดยสังเขป   คือมาร ๕ คือ

กิเลสมาร   ขันธมาร  อภิสังขารมาร  มัจจุมาร  และเทวปุตตมาร  ฉะนั้น  เมื่อ

น่าจะเรียกว่า  ภัคควา  ก็เรียกเสียว่า  ภควา เพราะทรงหักรานอันตรายเหล่านั้น

เสียได้  ในข้อนี้   ท่านกล่าวไว้ว่า

ภคฺคราโค  ภคฺคโทโส     ภคฺคโมโห  อนาสโว

ภคฺคาสฺส  ปาปกา  ธมฺมา      ภควา  เตน  วุจฺจติ.

ทรงหักราคะ หักโทสะ หักโมทะ ไม่มีอาสวะ ทรงทัก

บาปธรรมได้แล้ว  ด้วยเหตุนั้น    ท่านจึงเรียกว่าภควา.

ก็แลความถึงพร้อมแห่งพระรูปกายของพระองค์   ผู้ทรงไว้ซึ่งพระบุญ-

ลักษณะนับร้อย    เป็นอันท่านแสดงด้วยความที่ทรงมีภาคยะคือบุญ   ความถึง

พร้อมแห่งพระธรรมกาย      เป็นอันท่านแสดงด้วยความที่ทรงหักโทสะได้แล้ว.

ความเป็นผู้ที่ชาวโลกและคนใกล้เคียงนับถือมากก็ดี   ความเป็นผู้ที่คฤหัสถ์และ

บรรพชิตทั้งหลายไปมาหาสู่ก็ดี   ความเป็นผู้สามารถในอันช่วย  จัดทุกข์กายและ

ทุกข์ใจ   แก่ผู้ไปมาหาสู่ก็ดี   ความเป็นผู้ทำอุปการะเขาด้วยอามิสทานและธรรม

ทานก็ดี    ความเป็นผู้สามารถในอันประกอบเขาไว้ด้วยโลกิยสุขและโลกุตตรสุข

ก็ดีเป็นอันท่านแสดงด้วยพระคุณสองอย่างนั้น.

อนึ่ง เพราะเหตุที่  ภค  ศัพท์ในโลก  เป็นไปในธรรม ๖ คือ  อิสริยะ

ธรรมะ  ยสะ  สิริ  กามะ  ปยัตตะ  ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น   ทรงมี

อิสริยะความเป็นให้ในจิตของพระองค์เองอย่างเยี่ยม     หรือทรงมีอิสริยะ

บริบูรณ์โดยอาการทุกอย่างที่สมมติว่าเป็นโลกิยะ     มีอณิมา     ทำตัวให้เล็ก

[ย่อส่วน]  ลังฆิมาทำตัวให้เบา [เหาะ]  ทรงมีโลกุตรธรรมก็เหมือนกัน  ทรงมี

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 150

ยศบริสุทธิ์อย่างยิ่ง  ที่ทรงได้โดยพระคุณตามเป็นจริง  ปรากฏทั่วสามโลก ทรง

มีพระสิริสง่างามทั่วสรรพางค์ บริบูรณ์ด้วยอาการทุกอย่าง   ทรงสามารถให้เกิด

ขวัญตาขวัญใจแก่ผู้ขวนขวายเข้าชมพระรูปพระโฉมได้ทรงมีพระกามะ อันหมาย

ถึงความสำเร็จแห่งประโยชน์ที่ทรงประสงค์   เพราะประโยชน์ใด ๆ  ที่ทรงประ-

สงค์แล้ว ปรารถนาแล้วจะเป็นประโยชน์ นี้ก็ตามประโยชน์ผู้อื่นก็ตามประโยชน์

นั้น ๆ ก็สำเร็จสมพระประสงค์ทั้งนั้น และทรงมีพระปยัตตะ กล่าวคือ  สัมมาวา-

ยามะ อันเป็นเหตุเกิดความเป็นครูของโลกทั้งปวง  ฉะนั้น  ท่านจึงเรียกว่า ภควา

โดยอรรถนี้ว่าทรงมีภคธรรม   เพราะความที่ทรงประกอบด้วยภคธรรมเหล่านั้น.

 

แก้บทวิภตฺตวา

อนึ่ง  เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็น  วิภตฺตวา ท่านอธิบาย

ว่า  ทรงจำแนก   เปิดเผย   แสดง   ซึ่งธรรมทั้งปวงโดยประเภทมีประเภทกุศล

เป็นต้น   หรือซึ่งธรรมมีกุศลธรรมเป็นต้น   โดยประเภทมีขันธ์  อายตนะ ธาตุ

สัจจะ   อินทรีย์และปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น    หรือซึ่งทุกขอริยสัจ   โดยอรรถคือ

ปีฬนะบีบคัน   สังขตะอันปัจจัยปรุงแต่ง  สันตาปะแผดเผา วิปริณามะแปรปรวน

หรือซึ่งสมุทัยอริยสัจ     โดยอรรถคือ   อายูหนะ  ประมวลทุกข์มา  นิทานะเหตุ

แห่งทุกข์   สังโยคะผูกไว้กับทุกข์   ปลิโพธะหน่วงไว้มิให้ถึงมรรค    ซึ่งนิโรธ-

อริยสัจโดยอรรถคือ    นิสสรณะออกไปจากทุกข์   วิเวกะสงัดจากทุกข์    อสัง-

ขตะอันปัจจัยมิได้ปรุงแต่ง   อมตะเป็นสภาพไม่ตาย   ซึ่งมรรคอริยสัจโดยอรรถ

คือ นิยยานิกะ   นำออกจากทุกข์  เหตุ   เหตุแห่งนิโรธ  ทัสสนะเห็นพระนิพพาน

อธิปไตย  ใหญ่ในการเห็นพระนิพพาน  ฉะนั้น    เมื่อน่าจะเรียก  วิภตฺตวา   แต่

ก็เรียกเสียว่า ภควา.