พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 201

(ยึดมั่นในการประกอบกิเลส)    ด้วยวิวัฏฏานุปัสสนา    ทรงละกิเลสอัน

ตั้งอยู่ในฐานเดียวกับทิฏฐิ     ด้วยโสดาปัตติมรรค     ทรงละกิเลสหยาบ

ด้วยสกทาคามิมรรค     ทรงถอนกิเลสอย่างละเอียดด้วยอนาคามิมรรค

ทรงตัดกิเลสทั้งปวงได้เด็ดขาดด้วยอรหัตตมรรค   เสด็จไปแล้ว.   พระ-

ผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า   ตถาคต   เพราะเสด็จไปอย่างนั้น   เป็น

อย่างนี้.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนาม     ตถาคต     เพราะเสด็จมาถึง

ลักษณะที่แท้เป็นอย่างไร ?  ปฐวีธาตุมีลักษณะแข้นแข็ง  เป็นลักษณะแท้

ไม่แปรผัน  อาโปธาตุ   มีลักษณะไหลเอิบอาบ  เตโชธาตุ  มีลักษณะร้อน

วาโยธาตุมีลักษณะเคลื่อนไปมา    อากาศธาตุมีลักษณะที่สัมผัสถูกต้อง

ไม่ได้    วิญญาณธาตุมีลักษณะรู้แจ้ง    รูปมีลักษณะสลาย    เวทนามี

ลักษณะเสวยอารมณ์   สัญญามีลักษณะจำอารมณ์   สังขารมีลักษณะ

ปรุงแต่งอารมณ์    วิญญาณมีลักษณะรู้อารมณ์    วิตกมีลักษณะยกจิต

ขึ้นสู่อารมณ์    วิจารมีลักษณะตามเคล้าอารมณ์    ปีติมีลักษณะแผ่ไป

สุขมีลักษณะสำราญ เอกัคคตาจิตมีลักษณะไม่ฟุ้งซ่าน  ผัสสะมีลักษณะ

ถูกต้องอารมณ์   สัทธินทรีย์มีลักษณะน้อมใจเชื่อ   วิริยินทรีย์มีลักษณะ

ประคองไว้  สตินทรีย์มีลักษณะบำรุง  สมาธินทรีย์มีลักษณะไม่ฟุ้งซ่าน

ปัญญินทรีย์มีลักษณะรู้ชัด สัทธาพละมีลักษณะไม่หวั่นไหวในความเชื่อ

วิริยพละ   มีลักษณะไม่หวั่นไหวในความเกียจคร้าน  สติพละมีลักษณะ

ไม่หวั่นไหว ในความเป็นผู้มีสติหลงลืม สมาธิพละมีลักษณะไม่หวั่นไหว

ในความฟุ้งซ่าน    ปัญญาพละ   มีลักษณะไม่หวั่นไหวในอวิชชา   สติ-

สัมโพชฌงค์มีลักษณะบำรุง    ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์มีลักษณะเลือกเฟ้น

วิริยสัมโพชฌงค์มีลักษณะประคอง     ปีติสัมโพชฌงค์มีลักษณะแผ่ไป

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 202

ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์มีลักษณะเข้าไปสงบ  สมาธิสัมโพชฌงค์มีลักษณะ

ไม่ฟุ้งซ่าน   อุเบกขาสัมโพชฌงค์มีลักษณะพิจารณา    สัมมาทิฏฐิ.    มี

ลักษณะเห็น  สัมมาสังกัปปะ  มีลักษณะยกจิตขึ้นสู่อารมณ์  สัมมาวาจา

มีลักษณะกำหนดถือเอา  สัมมากัมมันตะมีลักษณะลุกขึ้นพร้อม  สัมมา-

อาชีวะมีลักษณะผ่องแผ้ว   สัมมาวายามะมีลักษณะประคอง   สัมมาสติ

มีลักษณะบำรุง  สัมมาสมาธิ  มีลักษณะไม่ฟุ้งซ่าน  อวิชชามีลักษณะ

ไม่รู้   สังขารมีลักษณะคิดนึก   วิญญาณมีลักษณะรู้อารมณ์   นามมี

ลักษณะน้อมไป  รูปมีลักษณะสลาย  สฬายตนะมีลักษณะต่อกัน ผัสสะ

มีลักษณะถูกต้องอารมณ์    เวทนามีลักษณะเสวยอารมณ์    ตัณหามี

ลักษณะเป็นเหตุ   อุปาทานมีลักษณะยึดถือ   ภพมีลักษณะประมวลมา

ชาติมีลักษณะบังเกิด  ชรามีลักษณะทรุดโทรม  มรณะมีลักษณะจิตไป

ธาตุมีลักษณะว่าง   อายตนะมีลักษณะต่อกัน   สติปัฏฐาน   มีลักษณะ

บำรุง    สัมมัปปธาน    มีลักษณะเริ่มตั้ง    อิทธิบาทมีลักษณะสำเร็จ

อินทรีย์มีลักษณะเป็นใหญ่    พละมีลักษณะไม่หวั่นไหว    โพชฌงค์มี

ลักษณะนำออกจากทุกข์  มรรคมีลักษณะเป็นตัวเหตุ   สัจจะมีลักษณะ

เป็นของแท้   สมถะมีลักษณะไม่ฟุ้งซ่าน   วิปัสสนามีลักษณะตามเห็น

สมถและวิปัสสนามีลักษณะแห่งกิจอันเดียวกัน    ธรรมที่ขนานคู่กัน

มีลักษณะไม่กลับกลาย    สีลวิสุทธิมีลักษณะสำรวม    จิตตวิสุทธิมี

ลักษณะไม่ฟุ้งซ่าน   ทิฏฐิวิสุทธิมีลักษณะเห็น   ขยญาณ   (ความรู้ใน

ความสิ้นไป)   มีลักษณะตัดขาด   อนุปปาทญาณ   (ความรู้ในความไม่

เกิดขึ้น) มีลักษณะระงับ  ฉันทะมีลักษณะเป็นมูลเค้า มนสิการมีลักษณะ

เป็นสมุฏฐานที่เกิดขึ้น  ผัสสะมีลักษณะเป็นที่ร่วมกัน  เวทนามีลักษณะ

ประชุมลง    สมาธิมีลักษณะเป็นประมุข     สติมีลักษณะเป็นอธิปไตย

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 203

ปัญญามีลักษณะยิ่งยวดกว่านั้น   วิมุตติมีลักษณะเป็นสาระ    นิพพาน

ที่หยั่งลงสู่อมตะ     มีลักษณะเป็นที่สุดสิ้น     เป็นของแท่    ไม่แปรผัน

ชื่อว่า   ตถาคต   เพราะเสด็จมาถึงลักษณะที่แท้ด้วยญาณคติ   คือบรรลุ

ไม่ผิดพลาด   ด้วยประการอย่างนี้.  พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า

ตถาคต  เพราะเสด็จมาถึงลักษณะที่แท้  เป็นอย่างนี้.

 

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า   ตถาคต  เพราะตรัสรู้ธรรม

ที่แท้จริง ตามความเป็นจริงอย่างไร ?

 

ชื่อว่าธรรมที่แท้จริง    ได้แก่    อริยสัจ    ๔.    อย่างที่ตรัสไว้ว่า

ภิกษุทั้งหลาย  อริยสัจ ๔ เหล่านี้ เป็นของแท้ไม่ผิด  ไม่กลายเป็นอย่างอื่น

อริยสัจ  ๔  อะไรบ้าง  ?  ภิกษุทั้งหลาย  ข้อนี้ว่า   นี้ทุกข์  นั่นเป็นของแท้

นั่นไม่ผิด     นั่นไม่กลายเป็นอย่างอื่น.    พึงทราบความพิสดารต่อไป.

ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ยิ่งเอง  ซึ่งอริยสัจ  ๔ เหล่านั้น เพราะฉะนั้น

จึงได้รับพระนามว่า  ตถาคต  เพราะตรัสรู้ธรรมที่แท้  ก็ คต  ศัพท์ในที่นี้

มีตรัสรูยิ่งเองเป็นอรรถ.

อีกอย่างหนึ่ง      ภาวะชราสละมรณะอันเกิดและประชุมขึ้น

เพราะชาติเป็นปัจจัย    เป็นความแท้ไม่แปรฝัน   ไม่เป็นอย่างอื่น   ฯลฯ

สภาวะสังขารทั้งหลายเกิดและประชุมขึ้นเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย

เป็นความแท้ไม่แปรผันไม่เป็นอย่างอื่น.     สภาวะอวิชชาเป็นปัจจัย

แก่สังขารทั้งหลายก็เหมือนกัน    สภาวะสังขารเป็นปัจจัยแก่วิญญาณ

ฯลฯ  สภาวะชาติเป็นปัจจัยแก่  ชราและมรณะ,   เป็นความแท้นั้นไม่แปรผัน

ไม่เป็นอย่างอื่น.    พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ธรรมที่แท้นั้นทั้งหมด

แม้เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า    ตถาคต    เพราะตรัสรู้ยิ่งเอง    ซึ่งธรรม

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 204

อันถ่องแท้.  พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า   ตถาคต  เพราะตรัสรู้

ธรรมอันถ่องแท้ตามความเป็นจริง  เป็นอย่างนี้.

 

ชื่อว่า  ตถาคต  เพราะทรงเห็นอารมณ์ที่แท้จริง เป็นอย่างไร ?

 

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้ทรงเห็นรูปารมณ์ โดยอาการทุกอย่าง

ที่มาปรากฏทางจักขุทวาร  ของเหล่าสัตว์หาประมาณมิได้  ในโลกธาตุ

อันหาประมาณมิได้   ในโลกพร้อมด้วยเทวโลก   ในหมู่สัตว์พร้อมด้วย

เทวดาและมนุษย์.

 

รูปารมณ์นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงรู้เห็นอย่างนี้ ทรงจำแนก

ด้วยอำนาจอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์เป็นต้นก็ดี   ด้วยอำนาจร่องรอย,

ที่ได้ในการเห็น   ไดยิน   ทราบ   และรู้แจ้งก็ดี   โดยชื่อมิใช่น้อย   โดย

วาระ ๑๓ โดยนัย   ๕๒  ตามนัยมีอาทิว่า  รูปใด  เพราะอาศัยมหาภูตรูป

๔  มีสีและแสง  เห็นได้   กระทบได้  เป็นสีเขียว  สีเหลือง  รูปนั้น  คือ

รูปายตนะ   เป็นไฉน   ดังนี้    เป็นของแท้ทั้งนั้น   ไม่แท้ไม่มี.    แม้ใน

สัททารมณ์เป็นต้น    ที่มาปรากฏ    แม้ในโสตทวารเป็นต้นก็นัยนี้.

สมจริงดังคำ  ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า  ภิกษุทั้งหลาย   อารมณ์

ใด  อันชาวโลกพร้อมด้วยเทวโลก  ฯลฯ  อันหมู่สัตว์  พร้อมด้วยเทวดา

และมนุษย์     เห็นแล้ว    ได้ฟังแล้ว    ทราบแล้ว    รู้แจ้งแล้ว    ถึงแล้ว

แสวงหาแล้ว    พิจารณาแล้ว    ย่อมรู้อารมณ์นั้น    เรารู้ยิ่งอารมณ์นั้น

แล้วด้วยใจ   อารมณ์นั้น    ตถาคตรู้แจ้งแล้ว   อารมณ์นั้น   ปรากฏแก่

ตถาคตแล้ว.  ชื่อว่า  ตถาคต  เพราะทรงเห็นอารมณ์ที่แท้จริงด้วยประการ

ฉะนี้.  พึงทราบการเกิดแห่งบทว่า  ตถาคต   (ผู้ทรงเห็นอารมณ์ที่แท้จริง)

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 205

ชื่อว่า  ตถาคต   เพราะมีพระวาจาที่แท้จริงเป็นอย่างไร  ?

 

ราตรีใด     พระผู้มีพระภาคเจ้า     ประทับนั่งอปราชิตบัลลังก์

ณ   โพธิมัณฑสถาน    ทรงย่ำยีกระหม่อมของมารทั้ง   ๓   ตรัสรู้ยิ่งเอง

ซึ่งพระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ     และราตรีใด      เสด็จปรินิพพาน

ด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ     ระหว่างต้นสาละทั้งคู่    ในระหว่าง

ราตรีนั้น  ในเวลาที่พระองค์มีพรรษาประมาณ  ๔๕ พรรษา  พระผู้

มีพระภาคเจ้า     ตรัสพุทธพจน์อันใด     ในปฐมโพธิกาลบ้าง    มัชฌิม

โพธิกาลบ้าง    ปัจฉิมโพธิกาลบ้าง  คือสุตตะ  เคยยะ  ฯลฯ  เวทัลละ

พระพุทธพจน์   ทั้งหมดนั้น  ใคร ๆ  ตำหนิไม่ได้   ทั้งโดยอรรถและโดย

พยัญชนะ  ไม่ขาดไม่เกิน  บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง  เป็นเครื่องย่ำยี

ราคะ  ในพระพุทธพจน์นั้น  ไม่มีความผิดพลาดแม้เพียงปลายขนทราย

พระพุทธพจน์ทั้งหมดนั้น          เหมือนประทับไว้ด้วยตราอันเดียวกัน

เหมือนตวงด้วยทะนานเดียวกัน     และเหมือนชั่งด้วยตาชังอันเดียวกัน

จึงเป็นของแท้แน่นอนทั้งนั้น  ไม่มีที่ไม่แท้.้  ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า

ดูก่อนจุนทะ  ตถาคตตรัสรู้ยิ่งเองซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ในราตรีใด

และปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ    ในราตรีใด     ระหว่าง

ราตรีนั้น ได้ภาษิต    ได้กล่าว  ชี้แจง  คำพูดอันใด  อันนั้น  เป็นของแท้

อย่างเดียว    ไม่กลายเป็นอย่างอื่น    เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า    ตถาคต.

จริงอยู่   คตศัพท์      ในบทว่า  ตถาคโต    นี้  มีคทเป็นอรรถ.    ชื่อว่า

ตถาคต     เพราะมีพระวาจาที่แท้จริง     ด้วยประการอย่างนี้.

อีกอย่างหนึ่ง  การพูด   อธิบายว่า  การกล่าว  ชื่อว่า  อาคทะ.  การตรัส

ของพระองค์เป็นจริง    ไม่วิปริต     เพราะเหตุนั้น    จึงชื่อว่า     ตถาคต

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 206

เพราะแปลง  ท  เป็น  ต. พึงทราบการเชื่อมบทในอรรถนั้น  ด้วยประการ

ฉะนี้แล.

ชื่อว่า     ตถาคต     เพราะเป็นผู้มีปกติกระทำอย่างที่ตรัสนั้น

เป็นอย่างไร ?

เพราะว่า     พระกายของพระผู้มีพระภาคเจ้า     ย่อมอนุโลม

แก่พระวาจา     แม้พระวาจาก็อนุโลมแก่พระกาย     เพราะเหตุนั้น

พระองค์ตรัสอย่างใด     ก็ทรงกระทำอย่างนั้น   และทรงกระทำอย่างใด

ก็ตรัสอย่างนั้น.    ก็พระวาจาของพระองค์ผู้เป็นอย่างนั้น    ตรัสอย่างใด

แม้พระกายก็ไปอย่างนั้น อธิบายว่า  ดำเนินไป  อย่างนั้น. อนึ่ง พระกาย

ทรงกระทำอย่างใด    แม้พระวาจา   ก็ตรัสอย่างนั้น  เพราะเหตุนั้น  จึง

ชื่อว่า    ตถาคต.    ด้วยเหตุนั้นนั่นแล    พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ภิกษุทั้งหลาย     ตถาคตพูดอย่างใด   กระทำอย่างนั้น   กระทำอย่างใด

ก็พูดอย่างนั้น     เพราะฉะนั้น   จึงเรียกว่า   ตถาคต.   ชื่อว่า   ตถาคต

เพราะเป็นผู้มีปกติกระทำอย่างที่ตรัสนั้น ด้วยประการฉะนี้.

ชื่อว่า  ตถาคต  เพราะอรรถครอบงำได้  เป็นอย่างไร ?

เพราะพระองค์ทรงครอบงำ     สัตว์ทั้งปวงในโลกธาตุหา

ประมาณมิได้   เบื้องบนถึงภวัคคพรหม    เบื้องต่ำ    ถึงอเวจีมหานรก

เบื้องขวางกำหนดที่สุดรอบ ๆ   ด้วยศีลบ้าง   สมาธิบ้าง    ปัญญาบ้าง

วิมุตติบ้าง    พระองค์ไม่มีการชั่งหรือการนับ    พระองค์ชั่งไม่ได้

นับไม่ได้     เป็นผู้ยอดเยี่ยมเป็นพระราชาแห่งพระราชา     เป็นเทพ

แห่งเทพ     เป็นสักกะยอดแห่งเหล่าสักกะ     เป็นพรหมยอดแห่งเหล่า

พรหม  ด้วยเหตุนั้น  พระองค์จงตรัสว่า   ภิกษุทั้งหลาย    ตถาคตเป็นผู้

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 207

ครอบงำ   หมู่สัตว์ในโลก   พร้อมด้วยเทวโลก   ฯลฯ   พร้อมด้วยเทวดา

และมนุษย์  อันใคร  ๆ   ครอบงำมิได้   เป็นผู้เห็นโดยแท้  ทำให้ผู้อื่นอยู่

ในอำนาจ   เพราะฉะนั้น   จึงเรียกว่า   ตถาคต.   พึงทราบบทสนธิ  ใน

คำว่า  ตถาคโต นั้น อย่างนี้ :-

การตรัส    (พึงเห็น)    เหมือนยาอันประเสริฐ.    ก็การตรัสนั้น

คืออะไร  ?    คือความงดงามแห่งเทศนา    และความพอกพูนขึ้นแห่งบุญ.

เพราะเหตุนั้นนั่นแล     พระองค์จึงทรงครอบงำคนผู้เป็นปรัปปวาท

ทั้งหมด      และสัตวโลกพร้อมด้วยเทวโลก     เหมือนหมอผู้มีอำนาจ

มากครอบงำงูทั้งหลายด้วยยาทิพย์  ฉะนั้น. ดังนั้น   พระองค์มีการตรัส

คือความงดงามแห่งเทศนา   และความพอกพูนขึ้นแห่งบุญ   อันเป็นจริง

ไม่วิปริต    เพราะทรงครอบงำสัตวโลกได้  เพราะเหตุนั้น   พึงทราบว่า

ตถาคต   เพราะแปลง  ท.   อักษร   เป็น   ต.   อักษร.  ชื่อว่า  ตถาคต

เพราะอรรถว่า ทรงครอบงำด้วยประการฉะนี้.

อีกอย่างหนึ่ง    ชื่อว่า    ตถาคต     เพราะเสด็จไปด้วยความจริง.

เพราะทรงถึงซึ่ง  ความจริง  ดังนี้ก็มี.  อธิบายว่า   ตรัสรู้  ทรงล่วงแล้ว

ทรงบรรลุ    ทรงดำเนินไป.    ในบรรดาคำเหล่านั้น      ชื่อว่า    ตถาคต

เพราะเสด็จไป  คือ   ตรัสรู้โลกทั้งสิ้นด้วยความจริง  คือ  ตีรณปริญญา.

ชื่อว่า  ตถาคต  เพราะเสด็จไป  คือ  ทรงล่วงโลกสมุทัย  ด้วยความจริง

คือ  ปหานปริญญา.  ชื่อว่า  ตถาคต  เพราะเสด็จไป  คือ  บรรลุการดับ

สนิทแห่งโลก  ด้วยความจริง   คือ   สัจฉิกิริยา.  ชื่อว่า  ตถาคต   เพราะ

เสด็จไปคือดำเนินไปสู่ความจริง    คือ ปฏิปทาอันยังสัตว์ให้ถึงความ

ดับโลก.  ด้วยเหตุนั้น  จึงตรัสว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  โลกอันตถาคต

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 208

ตรัสรู้ยิ่งแล้ว    ตถาคตไม่ประกอบแล้วในโลก    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

โลกสมุทัย    ตถาคต    ตรัสรู้ยิ่งแล้ว   โลกสมุทัย   อันตถาคต    ละได้แล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   โลกนิโรธ    อันตถาคตตรัสรู้ยิ่งแล้ว   โลกนิโรธ

อันตถาคตกระทำให้แจ้งแล้ว    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    โลกนิโรธคามินี-

ปฏิปทา    อันตถาคตตรัสรู้ยิ่งแล้ว    เจริญแล้ว    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

สัจจะใดแห่งโลก   พร้อมทั้งเทวโลก   ฯลฯ   สัจจะทั้งหมด    อันตถาคต

ตรัสรู้ยิ่งแล้ว    เพราะฉะนั้น    จึงเรียกว่า    ตถาคต.    อรรถแห่งคำว่า

ตถาคตนั้น    บัณฑิตพึงทราบแม้ด้วยประการอย่างนี้.    แม้คำนี้ก็เป็น

เพียงแนวทางในการแสดงความที่ตถาคตเป็นตถาคต.   พระตถาคต

เท่านั้น    จึงจะพรรณนา    ความที่ตถาคตเป็นตถาคตได้    ครบถ้วน

ทุกประการ.

ก็ใน  ๒  บทว่า  อรห  สมฺมาสมฺพุทโธ   อันดับแรก  พึงทราบว่า

อรห   ด้วยเหตุเหล่านี้คือ     เพราะเป็นผู้ไกลข้าศึกคือกิเลส     เพราะ

เป็นผู้หักกำกงแห่งสังสารจักรเสียได้     เพราะควรแก่สักการะมี

ปัจจัยเป็นต้น    และเพราะไม่มีความลับในการทำชั่ว.     ส่วนที่ชื่อว่า

สัมมาสัมพุทธะ   เพราะตรัสรู้ธรรมทั้งปวง   โดยชอบและด้วยพระองค์

เอง.   ความสังเขปในข้อนี้มีเท่านี้.  ทั้ง   ๒  บทนี้  กล่าวไว้โดยพิสดาร

ในการพรรณนาพุทธานุสสติ   ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคแล.

จบ  อรรถกถาสูตรที่  ๑

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 209

อรรถกถาสูตรที่  ๒

 

ในสูตรที่   ๒  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้ :-

บทว่า ปาตุภาโว ได้แก่  การเกิดขึ้น  คือ การสำเร็จ. บทว่า ทุลฺลโภ

โลกสฺมึ  ได้แก่  หาได้ยาก  คือ  หาได้โดยยากยิ่ง  ในสัตวโลกนี้.  ที่ชื่อว่า

หาได้ยาก   เพราะเหตุไร  ?   เพราะพระองค์ไม่อาจบำเพ็ญทานบารมี

คราวเดียวแล้วได้เป็นพระพุทธเจ้า.      อนึ่งพระองค์ไม่ทรงสามารถ

บำเพ็ญทานบารมี  ๒  ครั้ง  ๑๐  ครั้ง  ๒๐  ครั้ง  ๕๐  ครั้ง   ๑๐๐  ครั้ง

๑,๐๐๐    ครั้ง    โกฏิครั้ง    แสนโกฏิครั้ง   ไม่ทรงสามารถบำเพ็ญทาน

บารมีได้    ๑ วัน ๒ วัน ๑๐ วัน ๒๐ วัน  ๕๐ วัน   ๑๐๐  วัน   ๑,๐๐๐ วัน

๑๐๐,๐๐๐  วัน แสนโกฏิวัน ฯลฯ  ๑  เดือน  ๑  ปี  ๒  ปี  ฯลฯ  แสนโกฏิปี

๑  กัป  ๒  กัป  ฯลฯ   แสนโกฏิกัป  พระองค์ไม่สามารถบำเพ็ญทาน

บารมี  ๑  อสงไขย    ๒  อสงไขย   ๓  อสงไขย  แห่งกัป  แล้วเป็นพระ

พุทธเจ้าได้   แม้ในศีลบารมี  เนกขัมมบารมี    ฯลฯ     อุเบกขาบารมี

ก็นัยนี้เหมือนกัน.   แต่ครั้งสุดท้าย  พระองค์ทรงบำเพ็ญบารมี   ๑๐  สิ้น ๔

อสงไขยกำไรแสนกัป     แล้วจึงสามารถเป็นพระพุทธเจ้าได้   ด้วยเหตุ

ดังกล่าวมานี้ พระองค์จึงชื่อ ว่าหาได้ยาก.

จบ  อรรถกถาสูตรที่  ๒

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 210

อรรถกถาสูตรที่ ๓

 

ในสูตรที่  ๓  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้  :-

 

บทว่า  อจฺฉริยมนุสฺโส   แปลว่า  มนุษย์อัศจรรย์.

 

บทว่า  อจฺฉริโย    ความว่า   ไม่มีเป็นนิตย์   เหมือนตาบอดขึ้น

ภูเขา.        นัยแห่งศัพท์เท่านี้ก่อน      แต่นัยแห่งอรรถกถาดังต่อไปนี้.

ชื่อว่า   อัจฉริยะ   เพราะควรแก่การปรบมือ.   อธิบายว่า   ควรปรบมือ

แล้วมอง.

 

อีกอย่างหนึ่ง     ชื่อว่า     มนุษย์อัศจรรย์    แม้เพราะประกอบ

ด้วยธรรมอันไม่เคยมี     น่าอัศจรรย์หลายประการ     มีอาทิอย่างนี้ว่า

ภิกษุทั้งหลาย    ธรรมอันไม่เคยมีน่าอัศจรรย์   ๔   ประการ    ย่อมมี

ปรากฏ    เพราะพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าปรากฏ.    ชื่อว่า

อัจฉริยมนุษย์ เพราะเป็นมนุษย์ที่เคยสั่งสมมาก็มี.

จริงอยู่  การที่พระองค์ทรงประชุมธรรม   ๘   ประการ   อันจะ

ทำให้อภินีหารเพียบพร้อม     แล้วทรงผูกพระมันสประทับนั่ง     ณ

มหาโพธิมัณฑสถาน    ต่อพระพักตร์    ของพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่ง

ใคร ๆ  อื่น  มิได้เคยสั่งสมมาเลย  พระสัพพัญญูโพธิสัตว์พระองค์เดียว

เท่านั้นสั่งสมมา.     อนึ่งแม้การที่พระองค์     ได้รับพยากรณ์ในสำนัก

พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้ไม่หวนกลับหลัง     อธิษฐานความเพียร

แล้วบำเพ็ญพุทธการกธรรม  ใคร ๆ   อื่น  มิได้เคยสั่งสมมาเลย  พระ-

สัพพัญญูโพธิสัตว์เท่านั้น    เคยสั่งสมมา.    อนึ่งพระองค์ทรงบำเพ็ญ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 211

พระบารมีให้แก่กล้า   (ยังพระบารมีให้ถือเอาห้อง)   ดำรงอยู่ในอัตภาพ

เช่นเสวยพระชาติเป็นพระเวสสันดร   บำเพ็ญสัตตสตกมหาทาน  (ของ

๗  สิ่ง สิ่งละ  ๗๐๐) มีอาทิอย่างนี้  คือ ช้าง ๗๐๐  ม้า  ๗๐๐ ประดับด้วย

เครื่องอลังการพร้อมสรรพ  มอบพระโอรสเช่นพระชาลีกุมาร พระธิดา

เช่น กัณหาชินา และพระเทวี เช่นพระนางมัทรี ไว้ในมุขแห่งทาน ดำรง

อยู่ตลอดอายุในอัตภาพที่  ๒ ทรงถือปฏิสนธิในภพชั้นดุสิต  ซึ่งใคร ๆ อื่น

มิได้เคยสั่งสมมาเลย  พระสัพพัญญูโพธิสัตว์เท่านั้นเคยสั่งสมนา. แม้การ

ที่พระองค์ทรงดำรงอยู่ในภพชั้นดุสิตตลอดอายุ  ทรงรับการเชิญของ

เทวดาทั้งหลาย    ทรงตรวจดูมหาวิโลกิตะ  ๕   อย่าง    ทรงมีพระสติ

และสัมปชัญญะ      จุติจากดุสิต    ถือปฏิสนธิในตระกูลที่มีโภคะมาก

ซึ่งใคร ๆ  อื่นมิได้เคยสั่งสมมาเลย  พระสัพพัญญูโพธิสัตว์เท่านั้นเคยสั่งสม

มา    อนึ่งหมื่นโลกธาตุไหวในวันถือปฏิสนธิก็ดี     การที่พระองค์ทรงมี

พระสติสัมปชัญญะอยู่ในพระครรภ์ของพระมารดาก็ดี     การที่หมื่น

โลกธาตุไหว     แม้ในวันที่พระองค์ทรงมีพระสติสัมปชัญญะเสด็จออก

จากพระครรภ์ของพระมารดาก็ดี      การที่พระองค์ประสูติในเดี๋ยวนี้

แล้วเสด็จย่างพระบาทได้  ๗   ก้าวก็ดี  การกางกั้นเศวตฉัตรอันเป็นทิพย์

ก็ดี   การโบกพัดด้วยวาลวีชนีอันเป็นทิพย์ก็ดี  การที่พระองค์ทรงเหลียวดู

อย่างสีหะไปใน ๔ ทิศ ไม่ทรงเห็นสัตว์ไร ๆ ที่จะเสมอเหมือนพระองค์

แล้วทรงบันลือสีหนาทอย่างนี้ว่า      เราเป็นผู้เลิศของโลกก็ดี     การที่

หมื่นโลกธาตุไหว   ในขณะที่พระองค์ทรงละราชสมบัติ   เมื่อพระญาณ

แก่กล้า     แล้วเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ก็ดี     การที่พระองค์ประทับ

นั่งสมาธิ    ณ     มหาโพธิมัณฑสถาน    ทรงชนะมารเป็นต้นไปแล้ว

ทรงชำระปุพเพนิวาสานุสสติญาณ    และทิพจักขุญาณ    ทรงทำ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 212

หมื่นโลกธาตุให้ไหว  ขณะทรงแทงตลอดกองคุณคือพระสัพพัญญุตญาณ

ในเวลาใกล้รุ่งก็ดี        ประกาศพระธรรมจักรอันยอดเยี่ยม     ซึ่งมี

วนรอบ   ๓   รอบ  ด้วยปฐมเทศนาก็ดี    ความอัศจรรย์ทั้งหมดดังกล่าว

มาอย่างนี้เป็นต้น  ใคร ๆ อื่นมิได้เคยสั่งสมมาเลย  พระสัพพัญญูพุทธเจ้า

เท่านั้นเคยสั่งสมขมา.    ชื่อว่า    มนุษย์อัศจรรย์    เพราะเป็นมนุษย์เคย

สั่งสมมาดังนี้บ้าง  ด้วยประการอย่างนี้.

 

จบ  อรรถกถาสูตรที่  ๓

 

อรรถกถาสูตรที่ ๔

 

ในสูตรที่   ๔  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้  :-

 

บทว่า   กาลกิริยา   ความว่า   ชื่อว่า   กาลกิริยา   เพราะกิริยาที่

ปรากฏในกาลครั้งหนึ่ง. จริงอยู่  พระตถาคต ทรงดำรงอยู่  ๔๕  พรรษา

ทรงประกาศ   ปิฎก  ๓  นิกาย  ๕  สัตถุศาสน์มีองค์  ๙  พระธรรมขันธ์

๘๔,๐๐๐  พระธรรมขันธ์  ทรงกระทำมหาชน  ให้น้อมไปในพระนิพพาน

โอนไปในพระนิพพาน   บรรทมระหว่างไม้สาละทั้งคู่   ตรัสเรียกภิกษุ

สงฆ์มา   ทรงโอวาทด้วยความไม่ประมาท   ทรงมีพระสติสัมปชัญญะ

เสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ,     กาลกิริยานี้ของพระ-

ตถาคตนั้นปรากฏมาจนกระทั่งกาลวันนี้     เพราะเหตุนั้น     จึงชื่อว่า

กาลกิริยา   เพราะเป็นกิริยาที่ปรากฏในเวลาหนึ่ง.   บทว่า    อนุตปฺปา

โหติ    แปลว่า    กระทำความเดือดร้อนตาม    (ภายหลัง).    ในข้อนั้น

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 213

กาลกิริยาของพระเจ้าจักรพรรดิ     การทำความเดือดร้อนตามแก่

เทวดาและมนุษย์ในหนึ่งจักรวาล.    กาลกิริยาของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

กระทำความเดือดร้อนตามแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายในหมื่นจักรวาล

ด้วยเหตุนั้น   จึงตรัสว่า กระทำความเดือดร้อนตามแก่ขนมาก   ดังนี้.

 

จบ  อรรถกถาสูตรที่  ๔

 

อรรถกถาสูตรที่ ๕

 

ในสูตรที่  ๕  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้  :-

 

บทว่า   อทุติโย  ความว่า ที่ชื่อว่า   อทุติโย  เพราะไม่มีพระพุทธเจ้า

องค์ที่   ๒.   จริงอยู่พระพุทธะ.   มี  ๔  คือ   สุตพุทธะ  จตุสัจจพุทธะ

ปัจเจกพุทธะ  สัพพัญญูพุทธะ.  ในพุทธะ  ๔  นั้น  ภิกษุผู้เป็นพหูสูต

(มีพุทธพจน์อันสดับแล้วมาก) ชื่อว่า  สุตพุทธะ.  ภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพ

(นี้อาสวะสิ้นแล้ว)    ชื่อว่า    จตุสัจจพุทธะ.    พระองค์ผู้บำเพ็ญบารมี

สองอสงไขย    กำไรแสนกัป    แล้วแทงตลอดปัจเจกพุทธญาณ   ชื่อว่า

ปัจเจกพุทธะ.  พระองค์ผู้บำเพ็ญบารมี  ๔-๘-๑๖  อสงไขย  กำไร

แสนกัป   แล้วย่ำยีกระหม่อมแห่งมารทั้ง  ๓    แทงตลอดพระสัพพัญญุต-

ญาณ  ชื่อว่า   สัพพัญญูพุทธะ.   ในพุทธะ   ๔   เหล่านี้  พระสัพพัญญูพุทธะ

ชื่อว่า   ไม่มีพระองค์ที่   ๒   ธรรมดาว่าพระสัพพัญญูพุทธะพระองค์อื่น

จะเสด็จอุบัติร่วมกับพระสัพพัญญูพุทธะพระองค์นั้นก็หาไม่.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 214

บทว่า   อสหาโย   ความว่า   ชื่อว่าไม่มีสหาย   เพราะท่านไม่มี

สหายผู้เช่นกับด้วยอัตภาพ     หรือด้วยธรรมที่ทรงแทงตลอดแล้ว.

ก็พระเสขะและพระอเสขะ   ชื่อว่า   เป็นสหายขอพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

โดยปริยายนี้ว่า   พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น   ทรงได้เสกขปฎิปทา  และ

อเสกขปฏิปทาเป็นสหายแล.

 

บทว่า   อปฺปฎิโม     (ไม่มีผู้เปรียบ)   ความว่า   อัตภาพเรียกว่า

รูปเปรียบ.    ชื่อว่าไม่มีผู้เปรียบ    เพราะรูปเปรียบอื่นเช่นกับอัตภาพ

ของท่านไม่มี.     อีกอย่างหนึ่ง     มนุษย์ทั้งหลายกระทำรูปเปรียบใด

ล้วนแล้วด้วยทองและเงินเป็นต้น    ในบรรดารูปเปรียบเหล่านั้น    ชื่อว่า

ผู้สามารถกระทำโอกาสแม้สักเท่าปลายขนทรายให้เหมือนอัตภาพของ

พระตถาคต     ย่อมไม่มี    เพราะเหตุนั้น    จึงชื่อว่าไม่มีผู้เปรียบแม้โดย

ประการทั้งปวง.   บทว่า   อปฺปฎิสโม   (ไม่มีผู้เทียบ)   ความว่า   ชื่อว่า

ไม่มีผู้เทียบ   เพราะใคร ๆ  ชื่อว่าผู้จะเทียบกับอัตภาพของพระตถาคต

นั้นไม่มี.

 

บทว่า   อปฺปฏิภาโค   (ไม่มีผู้เทียม)  ความว่า  ชื่อว่าไม่มีผู้เทียม

เพราะธรรมเหล่าใดอันพระตถาคตทรงแสดงไว้โดยนัยมีอาทิว่า

สติปัฏฐานมี    ๔    ขึ้นชื่อว่าผู้สามารถเพื่อจะทำเทียมในธรรมเหล่านั้น

โดยนัยมีอาทิว่า   น   จตฺตาโร  สติปฏฺานา   ตโย  วา ปญฺจ  วา (สติปัฏฐาน

ไม่ใช่  ๔   สติปัฏฐานมี  ๓  หรือ ๕.) บทว่า   อปฺปฏิปุคฺคโล  (ไม่มีบุคคล

ผู้แข็ง)    ความว่า    ชื่อว่าไม่มีบุคคลผู้แข่ง    เพราะไม่มีบุคคลอื่นไร  ๆ

ชื่อว่าสามารถเพื่อให้ปฏิญญาอย่างนี้ว่า    เราเป็นพระพุทธเจ้า    ดังนี้.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 215

บทว่า   อสโม   (ไม่มีผู้เสมอ)   ความว่า   ชื่อว่า   ผู้ไม่เสมอด้วย

สัตว์ทั้งปวง  เพราะไม่มีบุคคลเทียมนั่นเอง.  บทว่า  อสมสโม  (ผู้เสมอ

กันบุคคลผู้ไม่มีใครเสมอ)    ความว่า    พระสัพพัญญูพุทธเจ้าทั้งหลาย

ที่เป็นอดีตและอนาคต    ท่านเรียกว่า    ไม่มีผู้เสมอ    ผู้เสมอด้วยพระ

สัพพัญญูพุทธเจ้า  ผู้ไม่มีใคร ๆ  เสมอเหล่านั้น  เพราะฉะนั้น  จึงชื่อว่า

ผู้เสมอกับบุคคลผู้ไม่มีใครเสมอ.

บทว่า   ทฺวิปทาน  อคฺโค   ความว่า  พระสัมมาสัมพุทธเจ้า  เป็น

ยอดของเหล่าสัตว์ผู้ไม่มีเท้า  มี  ๒  เท้า มี ๔ เท้า มีเท้ามาก สัตว์ผู้มีรูป

ไม่มีรูป   ผู้มีสัญญา  ไม่มีสัญญา   มีสัญญาก็มิใช่   ไม่มีสัญญาก็มิใช่.

เพราะเหตุไร  ในที่นี้  ท่านจึงกล่าวว่า  เป็นยอดของเหล่าสัตว์  ๒  เท้า  ?

เพราะเนื่องด้วยพระองค์เป็นผู้ประเสริฐกว่า.     จริงอยู่      ธรรมดาว่า

ท่านผู้ประเสริฐ  เมื่อจะอุบัติในโลกนี้  หาอุบัติในสัตว์ไม่มีเท้า  มี  ๔ เท้า

และมีเท้ามากไม่  ย่อมอุบัติเฉพาะในสัตว์  ๒  เท้าเท่านั้น. ในสัตว์  ๒ เท้า

ชนิดไหน  ?   ในมนุษย์    และเทวดาทั้งหลาย.    ก็เมื่อเสด็จอุบัติในหมู่

มนุษย์   ย่อมอุบัติเป็นพระพุทธเจ้า   ผู้สามารถเพื่อทำสามพันโลกธาตุ

และหลายพันโลกธาตุ     ให้อยู่ในอำนาจได้.    เมื่ออุบัติในหมู่เทวดา

ย่อมอุบัติเป็นท้าวมหาพรหม     ผู้ทำหมื่นโลกธาตุให้อยู่ในอำนาจได้

ท้าวมหาพรหมนั้น    พร้อมที่จะเป็นกัปปิยการก    หรือเป็นอารามิก

ของพระองค์   ดังนั้น   ท่านจึงเรียกว่าเป็นยอดของสัตว์   ๒   เท้า   ด้วย

อำนาจเป็นผู้ประเสริฐกว่ามนุษย์และเทวดาแม้นั้นทีเดียว.

 

จบ  อรรถกถาสูตรที่  ๕

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 216

อรรถกถาสูตรที่ ๖ เป็นต้น

 

ในสูตรที่  ๖  เป็นต้นวินิจฉัยดังต่อไปนี้ :-

 

บทว่า   เอกปุคฺคลสฺส    ภิกฺขเว  ปาตุภาวา  มหโต  จกฺขุสฺส

ปาตุภาโว  โหติ  ความว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  จักษุใหญ่ย่อมปรากฏ

เพราะพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า    ผู้เป็นบุคคลเอกปรากฏ.

เมื่อบุคคลนั้นปรากฏแล้ว    แม้จักขุก็ย่อมปรากฏเหมือนกัน   เพราะเว้น

บุคคลปรากฏเสีย  จักขุก็ปรากฏไม่ได้.  บทว่า  ปาตุภาโว  ได้แก่  การอุบัติ

คือ ความสำเร็จ.  จักษุชนิดไหน ?  จักษุคือปัญญา.  เสมือนเช่นไร ?  เสมือน

วิปัสสนาปัญญา   ของพระสารีบุตรเถระ   เสมือนสมาธิปัญญา   ของ

พระมหาโมคคัลลานเถระ.   แม้ในอาโลกะ   (การเห็น)  เป็นต้น   ก็นัยนี้

เหมือนกัน.    จริงอยู่   ในการมองเห็นเป็นต้นนี้   ท่านประสงค์เอาการ

มองเห็นเช่นการมองเห็นด้วยปัญญา     และแสงสว่าง     เช่นแสงสว่าง

แห่งปัญญาของพระอัครสาวกทั้งสอง.   บทแม้ทั้ง   ๓  นี้   คือ   แห่ง

ดวงตาอันใหญ่     แห่งการมองเห็นอันใหญ่     แห่งแสงสว่างอันใหญ่

พึงทราบว่า  ตรัสเจือกันทั้งโลกิยะ  และโลกุตตระ.

 

บทว่า   ฉนฺน  อนุตฺติยาน  ได้แก่  ธรรมอันสูงสุด  ๖  อย่าง

ที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งขึ้นไปกว่า  ในคำนั้นมีอธิบายว่า อนุตตริยะ  ๖ เหล่านี้

คือ  ทัสสนานุตตริยะ  สวนานุตตริยะ  ลาภานุตตริยะ  สิกขานุตตริยะ

ปาริจริยานุตตริยะ      อนุสสตานุตตริยะ.     ความปรากฏเกิดขึ้นแห่ง

อนุตตริยะ  ๖ เหล่านี้   จึงมี.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 217

จริงอยู่ท่านพระอานนทเถระ      ย่อมได้เห็นพระตถาคตด้วย

จักขุวิญญาณทั้งเช้าทั้งเย็น     นี้ชื่อว่า    ทัสสนานุตตริยะ.    แม้คนอื่น

ไม่ว่าจะเป็นพระโสดาบัน  พระสกทาคามี  พระอนาคามี  ก็ย่อมได้เห็น

พระตถาคตเหมือนพระอานนทเถระ   แม้นี้   ก็ชื่อว่า   ทัสสนานุตตริยะ.

อนึ่ง    บุคคลอื่นอีกผู้เป็นกัลยาณปุถุชน    ก็ได้เห็นพระทศพลเหมือน

พระอานนทเถระ   ทำการเห็นนั้นให้เจริญ   ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค

นี้ก็ชื่อว่า  ทัสสนะ  เหมือนกัน  ส่วนการเห็นเดิม  ชื่อว่าทัสสนานุตตริยะ.

จริงอยู่     บุคคลย่อมได้ฟังพระดำรัสของพระทศพลเนือง ๆ

ด้วยโสตวิญญาณ    เหมือนพระอานนท์เถระ    นี้ชื่อสวนานุตตริยะ.

แม้พระอริยบุคคลเหล่าอื่น    มีพระโสดาบันเป็นต้น    ย่อมได้ฟังพระ

ดำรัส     ของพระตถาคตเจ้า     เหมือนพระอานนท์เถระ     แม้นี้ก็ชื่อว่า

สวนานุตตริยะ.    ส่วนบุคคลอื่นอีก    ผู้เป็นกัลยาณปุถุชน   ได้ฟังพระ

ดำรัสของพระตถาคตเจ้า     เหมือนพระอานนท์เถระ     เจริญสวนะนั้น

ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค   นี้ก็ชื่อว่า   สวนะเหมือนกัน   ส่วนการฟัง

เดิม ชื่อว่า  สวนานุตตริยะ.

 

บุคคลย่อมได้เฉพาะศรัทธาในพระทศพล    เหมือนพระอานนท-

เถระนี้   ก็ชื่อว่า    ลาภานุตตริยะ.    แม้บุคคลเหล่าอื่น   มีพระโสดาบัน

เป็นต้น ได้ลาภเฉพาะคือศรัทธาในพระทศพล  เหมือนพระอานนท์เถระ

ย่อมได้ลาภเฉพาะ   แม้นี้ก็ชื่อว่า   ลาภานุตตริยะ.   ส่วนคนอื่นอีก   เป็น

กัลยาณปุถุชน    ได้ลาภเฉพาะคือศรัทธาในพระทศพล     เหมือนพระ

อานนทเถระ     เจริญลาภนั้น    ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค    นี้ชื่อว่า

การได้เหมือนกัน   ส่วนการได้อันเดิม ชื่อว่า ลาภานุตตริยะ.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 218

อนึ่ง    บุคคลศึกษาสิกขา    ๓    ในพระศาสนาของพระทศพล

เหมือนพระอานนท์เถระ       นี้ชื่อว่า       สิกขานุตตริยะ.    แม้พระอริย

บุคคลเหล่าอื่น   มีพระโสดาบันเป็นต้น   ย่อมศึกษาสิกขา   ๓   ในพระ

ศาสนาของพระทศพล          เหมือนพระอานนท์เถระแม้นี้     ก็ชื่อว่า

สิกขานุตตริยะ.  ส่วนคนอื่นอีก  ผู้เป็นกัลยาณปุถุชน   ศึกษาสิกขา   ๓

ในพระศาสนาของพระทสพลเหมือนพระอานนท์เถระ   เจริญสิกขา   ๓

นั้น  ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค  นี้ชื่อว่า   การศึกษาเหมือนกัน  ส่วน

การศึกษาอันเดิม ชื่อว่า  สิกขานุตตริยะ

อนึ่ง    บุคคลปรนนิบัติพระทศพลเนือง ๆ  เหมือนพระอานนท์

เถระ       นี้ชื่อว่า    ปาริจริยานุตตริยะ.    แม้พระอริยบุคคลเหล่าอื่น   มี

พระโสดาบันเป็นต้น   ย่อมปรนนิบัติพระทศพลเนือง ๆ   แม้นี้  ก็ชื่อว่า

ปาริจริจริยานุตตริยะ.     ส่วนคนอื่น ๆ    ผู้เป็นกัลยาณปุถุชน    ปรนนิบัติ

พระทศพล    เหมือนพระอานนท์เถระ    เจริญการปรนนิบัตินั้น   ย่อม

บรรลุโสดาปัตติมรรค   นี้ชื่อว่า    การปรนนิบัติเหมือนกัน   ส่วนการ

ปรนนิบัติอันเดิม  ชื่อว่าปาริจริยานุตตริยะ.

บุคคลระลึกถึงเนือง ๆ     ถึงคุณอันเป็นโลกิยะ     และโลกุตตระ

ของพระทศพล  เหมือนพระอานนท์เถระ.   นี้ชื่อว่า   อนุสสตานุตตริยะ.

แม้พระอริยบุคคลเหล่าอื่น   มีพระโสดาบันเป็นต้น   ระลึกเนือง ๆ   ถึง

คุณอันเป็นโลกิยะ  และโลกุตตระ  ของพระทศพล  เหมือนพระอานนท-

เถระ   แม้นี้ก็ชื่อว่า    อนุสสตานุตตริยะ. ส่วนคนอื่นอีก   เป็นกัลยาณ-

ปุถุชน    ระลึกเนือง ๆ    ถึงคุณอันเป็นโลกิยะ.    และโลกุตตระ    ของ

พระทศพล    เหมือนพระอานนทเถระ    เจริญการระลึกเนือง ๆ    นั้น

ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค   นี้ชื่อว่า  อนุสสติ  เหมือนกัน  ส่วนอนุสสติ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 219

เดิม   ชื่อว่าอนุสสตานุตตริยะ   ดังพรรณนามานี้   คืออนุตตริยะ    ๖.

อนุตตริยะ  ๖  เหล่านี้ย่อมปรากฏ  อนุตตริยะ  ๖  เหล่านี้  พึงทราบว่า

ท่านกล่าวเจือปนกันทั้งโลกิยะ  และโลกุตตระ.

 

บทว่า   จตุนฺน  ปฏิสมฺภิทาน  สจฺฉิกิริยา  โหติ  ความว่า  ก็ปฏิสัม-

ภิทา  ๔  คือ  อรรถปฏิสัมภิทา  ธรรมปฏิสัมภิทา  นิรุตติปฏิสัมภิทา

ปฏิภาณปฏิสัมภิทา.  ในปฏิสัมภิทา  ๔   นั้น   ความรู้ในอรรถ  ชื่อว่า

อรรถปฏิสัมภิทา.    ความรู้ในธรรมชื่อว่า     ธรรมปฏิสัมภิทา.    ความรู้

ในการกล่าวภาษาที่เป็นอรรถและธรรม     ชื่อว่า     นิรุตติปฏิสัมภิทา.

ความรู้ในญาณทั้งหลาย    ชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา.    ความสังเขป

ในที่นี้    มีเพียงเท่านี้.     ส่วนความพิสดารแห่งปฏิสัมภิทาเหล่านั้น

มาแล้วในอภิธรรมนั่นแล.    อธิบายว่า     การกระทำให้แจ้งประจักษ์

ปฏิสัมภิทาทั้ง     ๔   นี้   ย่อมมีในพุทธุปบาทกาล.   การการทำให้แจ้ง

ปฏิสัมภิทาเหล่านั้น    เว้นพุทธุปบาทกาลเสีย    ย่อมไม่มี.   ปฏิสัมภิทา

แม้เหล่านี้  พึงทราบว่า ท่านกล่าวว่า  เป็นได้ทั้งโลกิยะ  และโลกุตตระ.

 

บทว่า    อเนกธาตุปฏิเวโธ  ความว่า  การแทงตลอดธาตุ  ๑๘

มีคำว่า    จักขุธาตุ   รูปธาตุ    ดังนี้เป็นต้น   ย่อมมีในพุทธุปบาทกาล

เท่านั้น   เว้นพุทธุปบาทกาล   ย่อมไม่มี.   ในคำว่า   นานาธาตุปฏิเวโธ

โหติ  การแทงตลอดธาตุต่าง ๆ  จึงมีนี้  ธาตุ    ๑๘  นี้แหละ  พึงทราบว่า

นานาธาตุ    เพราะมีสภาวะต่าง ๆ.    ก็การแทงตลอดอันใด    ซึ่งธาตุ

เหล่านั้น    โดยเหตุต่าง ๆ    อย่างนี้ว่า    ธาตุเหล่านี้    มีสภาวะต่างกัน

ในข้อนี้  นี้ชื่อว่า การแทงตลอดธาตุต่าง ๆ.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 220

บทว่า   วิชฺชา   ในบทว่า  วิชฺชาวิมุตฺติผลสจฺฉิกิริยา  นี้ ได้แก่

ผลญาณ.    บทว่า    วิมุตฺติ    ได้แก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยโสดาปัตติผล

นอกจากวิชชานั้น.  บทว่า  โสดาปตฺติผลสจฺฉิกิริยา   ความว่า ปฐมมรรค

ชื่อว่า   โสตะ.   ชื่อว่า   โสดาปัตติผล   เพราะเป็นผลอันบุคคลพึงบรรลุ

ด้วยโสตะนั้น. สกทาคามิผลเป็นตันปรากฏชัดแล้วแล.

บทว่า   อนุตฺตร   แปลว่า   ยอดเยี่ยม.   บทว่า    ธมฺมจกฺก  ได้แก่

จักรอันประเสริฐ.   จริงอยู่   จักก  ศัพท์นี้  มาในอรรถว่าอุรจักร   (คือ

จักรประหารชีวิต ) ในคาถานี้ว่า

 

ท่านได้ประสบนางเวมานิกเปรต    ๔   นาง   จาก

๔   นาง  เป็น ๘ นาง จาก ๘ นาง   เป็น ๑๖ นาง  ถึง

จะได้ประสบนางเวมานิกเปรต  จาก ๑๖  นาง  เป็น

๓๒    นาง    ก็ยังปรารถนายิ่งไปกว่านั่น    จึงได้

ประสบจักรนี้    จักรกรดย่อมผัดผันบนกระหม่อม

ของคนผู้ถูกความอยากครอบงำแล้ว.

 

ลงในอรรถว่าจักร   คืออิริยาบถ   ในประโยคนี้ว่า   ชาวชนบทเปลี่ยน

อิริยาบถ     เดินไปรอบ ๆ.     ลงในอรรถว่าจักรคือไม่ในประโยคนี้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    ครั้งนั้นแล    ช่างรถหมุนจักรคือไม้ยนต์   ที่ทำ

๗   เดือนเสร็จ.  ลงในอรรถว่าจักรคือลักษณะ.  ในประโยคนี้ว่า  โทณ-

พราหมณ์     ได้เห็นจักรคือลายลักษณะอันเกิดที่พระบาทของพระผู้

มีพระภาคเจ้า  ซึ่งมีกำพันซี่.  ลงในอรรถว่าจักรคือสมบัติ  ในประโยค

นี้ว่า  สมบัติ   ๔  ย่อมเป็นไปแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย  ผู้ประกอบ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 221

ด้วยสมบัติเหล่าใด  สมบัติเหล่านี้  มี   ๔  ประการ.  ลงในอรรถว่าจักรคือ

รัตนะในประโยคนี้ว่า  จักรคือรัตนะอันเป็นทิพย์  ปรากฏอยู่.  แต่ในที่นี้

ลงในอรรถว่าจักรคือธรรม.

ในบทว่า    ปวตฺติต    นี้พึงทราบประเภทดังนี้ว่า     ชื่อว่ากำลัง

ปรารถนาอย่างจริงจังซึ่งพระธรรมจักร     ธรรมจักรชื่อว่าปรารถนา

อย่างจริงจังแล้ว   ชื่อว่า   กำลังทำพระธรรมจักรให้เกิดขึ้น    ธรรมจักร

ชื่อว่าทรงทำให้เกิดขึ้นแล้ว     ชื่อว่ากำลังประกาศพระธรรมจักร

ธรรมจักรชื่อว่าทรงประกาศแล้ว.

ชื่อว่ากำลังปรารถนาอย่างจริงจังซึ่งพระธรรมจักรตั้งแต่

ครั้งไหน   ?     ครั้งที่พระองค์เป็นสุเมธพราหมณ์    เห็นโทษในกาม

ทั้งหลาย   และอานิสงส์ในเนกขัมมะ    ถวายสัตตสดกมหาทานแล้วบวช

เป็นฤาษี  ทำอภิญญา  ๕  และสมาบัติ   ๘  ให้บังเกิด  ตั้งแต่นั้นมา  ชื่อว่า

กำลังปรารถนาอย่างจริงจัง  ซึ่งพระธรรมจักร.

ชื่อว่าปรารถนาอย่างจริงจังแล้ว   ตั้งแต่ครั้งไหน ?  ครั้งพระองค์

ประชุมธรรม   ๘   ประการ   แล้วทรงผูกพระมนัส   เพื่อประโยชน์แก่

การทำพระมหาโพธิญาณให้ผ่องแผ้ว   ณ     บาทมลแห่งพระพุทธเจ้า

พระนามว่าทีปังกร        ทรงอธิษฐานพระวิริยะว่า       เราไม่ได้รับ

พยากรณ์     จักไม่ลุกขึ้นแล้วจึงนอนลง    ได้รับพยากรณ์จากสำนัก

พระทศพลแล้ว    ตั้งแต่นั้นมา    ธรรมจักรชื่อว่าปรารถนาอย่างจริงจัง

แล้ว.

ชื่อว่า    กำลังให้ธรรมจักรเกิดขึ้น   ตั้งแต่ครั้งไหน  ?   ครั้งแม้

เมื่อพระองค์ทรงบำเพ็ญทานบารมี     ชื่อว่ากำลังยังธรรมจักรให้เกิด

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 222

ขึ้น.     เมื่อทรงบำเพ็ญสีลบารมีก็ดี    ฯลฯ    ทรงบำเพ็ญอุปบารมีก็ดี

ชื่อว่า     กำลังยังธรรมจักรให้เกิดขึ้น     เมื่อทรงบำเพ็ญบารมี   ๑๐

อุปบารมี  ๑๐  ปรมัตถบารมี   ๑๐  ก็ดี  เมื่อทรงบำเพ็ญมหาบริจาค ๕

ก็ดี     ทรงบำเพ็ญญาตัดถจริยาก็ดี     ชื่อว่าทรงยังธรรมจักรให้เกิด

ขึ้น.    ทรงอยู่ในภาวะเป็นพระเวสสันดร    ทรงถวายสัตตสดกมหาทาน

ทรงมอบบุตรและภรรยา     ในมุขคือทาน     ทรงถือเอายอดพระบารมี

ทรงบังเกิดในสวรรค์ชั้นดุสิต     ทรงดำรงอยู่ในดุสิตนั้น  ตลอดพระชน-

มายุ     อันเทวดาทูลอาราธนาแล้วให้ปฏิญญา     แม้ทรงพิจารณาดู

มหาวิโลกนะ   ๕   ชื่อว่ากำลังยังธรรมจักรให้เกิดขึ้นเหมือนกัน.    เมื่อ

ทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระมารดาก็ดี     เมื่อทรงทำหมื่น

จักรวาลให้ไหว   ในขณะปฏิสนธิก็ดี   เมื่อทรงทำโลกให้ไหว   เหมือน

อย่างนั้นนั่นแล     ในวันเสด็จออกจากพระครรภ์ของมารดาก็ดี     เมื่อ

ประสูติในเดียวนั้นแล้วเสด็จย่างพระบาทไป    ๗    ก้าว      ทรงบันลือ

สีหน้าทว่าเราเป็นผู้เลิศก็ดี       เมื่อเสด็จอยู่ครองเรือน     ตลอด      ๒๙

พรรษาก็ดี      เสด็จออกเพื่อคุณอันยิ่งใหญ่ก็ดี    ทรงบรรพชาที่ริมฝั่ง

แม่น้ำอโนมานทีก็ดี   ทรงกระทำมหาปธานความเพียร   ๖   พรรษาก็ดี

เสวยข้าวมธุปายาส  ที่นางสุชาดาถวาย  แล้วทรงลอยถาดทองในแม่น้ำ

แล้วเสด็จไปโพธิมัณฑสถานอันประเสริฐ.     ในเวลาเย็น    ประทับนั่ง

ตรวจโลกธาตุด้านทิศบุรพา     ทรงกำจัดมารและพลของมาร     ในเมื่อ

ดวงอาทิตย์ยังทรงอยู่นั่นแล    ทรงระลึกถึงปุพเพนิวาสญาณในปฐมยาม

ก็ดี    ทรงชำระทิพยจักษุในมัชฌิมยามก็ดี    ทรงพิจารณาปัจจยาการ

ในเวลาต่อเนื่องกับเวลาใกล้รุ่ง      แล้วแทงตลอดโสดาปัตติมรรคก็ดี

ทรงทำให้แจ้งโสดาปัตติผลก็ดี    ทรงทำให้แจ้ง     สกทาคามิมรรค

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 223

สกทาคามิผล     อนาคานิมรรค     อนาคามิผลก็ดี     เมื่อทรงแทงตลอด

อรหัตตมรรคก็ดี     ก็ชื่อว่า     ทรงกำลังกระทำธรรมจักรให้เกิดขึ้น

เหมือนกัน.

ก็ธรรมจักร    ชื่อว่า    อันพระองค์ให้เกิดขึ้นแล้ว    ในขณะแห่ง

พระอรหัตตผล.  จริงอยู่คุณราสี   กองแห่งคุณ  ทั้งสิ้นของพระพุทธเจ้า

ทั้งหลาย ย่อมสำเร็จพร้อมกับอรหัตตผลนั่นแล. เพราะฉะนั้น  ธรรมจักร

นั้น เป็นอันชื่อว่าอันพระองค์ให้เกิดขึ้นแล้วในขณะนั้น.

พระองค์ทรงประกาศธรรมจักรเมื่อไร ?  เมื่อพระองค์ทรงยับยั้ง

อยู่  ๗  สัปดาห์  ณ  โพธิมัณฑสถาน  ทรงแสดงธรรมจักกัปปวัตตน-

สูตร    กระทำพระอัญญาโกณฑัญญเถระให้เป็นกายสักขี    ที่ป่า

อิสิปตนมฤคทายวัน ชื่อว่าทรงประกาศพระธรรมจักร.

ก็ในกาลใดพระอัญญาโกณฑัญญเถระ    ได้การฟังที่บังเกิด

ด้วยอานุภาพแห่งเทศนาญาณของพระทศพล      แล้วบรรลุธรรมก่อน

เขาทั้งหมด    จำเดิมแต่กาลนั้นมา    พึงทราบว่าธรรมจักร    เป็นอัน

ชื่อว่า ทรงประกาศแล้ว.

จริงอยู่     คำว่า     ธรรมจักร     นี้เป็นชื่อแห่งเทศนาญาณบ้าง

แห่งปฏิเวธญาณบ้าง.    ใน    ๒    อย่างนั้น    เทศนาญาณเป็นโลกิยะ

ปฏิเวธญาณเป็นโลกุตตระ.    ถามว่า    เทศนาญาณ    ปฏิเวธญาณ

เป็นของใคร   ?    แก้ว่า   ไม่ใช่ของใครอื่น   พึงทราบว่าเทศนาญาณ

และปฏิเวธญาณ เป็นของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้น.

บทว่า   สมฺมเทว ได้แก่ โดยเหตุ  คือ โดยนัย โดยการณ์  นั้นเอง.

บทว่า    อนุปฺวตฺตนฺติ    ความว่า    พระเถระชื่อว่าย่อมประกาศตาม

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 224

ธรรมจักร    ที่พระศาสดาทรงประกาศไว้ก่อนแล้ว    เหมือนเมื่อพระ

ศาสดาเสด็จไปข้างหน้า    พระเถระเดินไปข้างหลัง    ชื่อว่าเดินตาม

พระศาสดานั้นฉะนั้น.   ถามว่า   ประกาศตามอย่างไร ?    ตอบว่า   ก็

พระศาสดาเมื่อทรงแสดงว่า    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    สติปัฏฐาน    ๔

เหล่านี้    สติปัฏฐาน    ๔    อะไรบ้าง    ชื่อว่าทรงประกาศธรรมจักร.

พระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระนั่นแล     เมื่อแสดงว่า    ดูก่อนผู้มีอายุ

สติปัฏฐาน  ๔  เหล่านี้   ชื่อว่า  ย่อมประกาศตามซึ่งธรรมจักร.  แม้ใน

สัมมัปปธานเป็นต้น    ก็นัยนี้เหมือนกัน.    มิใช่แต่ในโพธิปักขิยธรรม

อย่างเดียว.

แม้ในคำว่า   ภิกษุทั้งหลาย   อริยสัจ   ๔   เหล่านี้  อริยวงศ์  ๔

เหล่านี้   เป็นต้น   ก็พึงทราบนัยนี้เหมือนกัน.   ด้วยประการดังกล่าวนี้

พระสัมมาสัมพุทธเจ้า     ชื่อว่าทรงประกาศธรรมจักร     พระเถระ

ชื่อว่า ประกาศตามพระธรรมจักรที่พระทศพลทรงประกาศแล้ว.

ก็พระธรรมอันพระเถระผู้ประกาศตามธรรมจักรอย่างนี้

แสดงแล้วก็ดี    ประกาศแล้วก็ดี    ย่อมชื่อว่า    เป็นอันพระศาสดาทรง

แสดงแล้วประกาศแล้วทีเดียว.   ผู้ใดผู้หนึ่ง   ไม่ว่าจะเป็นภิกษุ    ภิกษุณี

ก็ตาม  อุบาสก  อุบาสิกา  ก็ตาม  เป็นเทพ  หรือเป็นท้าวสักกะก็ตาม

เป็นมารหรือเป็นพรหมก็ตาม     แสดงธรรมไว้     ธรรมทั้งหมดนั้น

เป็นอันชื่อว่าพระศาสดาทรงแสดงแล้ว     ทรงประกาศแล้ว.     ส่วนชน

นอกนั้น  ชื่อว่าตั้งอยู่ในฝ่ายของผู้ที่ดำเนินตามรอย. อย่างไร  ?  เหมือน

อย่างว่า   ชนทั้งหลายอ่านลายพระราชหัตถ์  ที่พระราชาทรงประทาน

แล้วกระทำงานใด ๆ   งานนั้น ๆ   อันผู้ใดผู้หนึ่ง   การทำเองก็ดี   ให้

คนอื่นกระทำก็ดี     เขาเรียกว่า    พระราชาใช้ให้ทำอย่างนั้นเหมือนกัน.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 225

ความจริง   พระสัมมาสัมพุทธเจ้า   เหมือนพระราชาผู้ใหญ่.   พุทธพจน์

คือปิฎก     ๓    เหมือนลายพระราชหัตถ์    การให้โดยมุขคือนัยในพระ

ไตรปิฎก  เหมือนการทรงประทานลายพระราชหัตถ์.  การให้บริษัท  ๔

เรียนพุทธพจน์     ตามกำลังของตนแล้วแสดง     ประกาศแก่ชนเหล่าอื่น

เหมือนอ่านลายพระราชหัตถ์แล้วทำการงาน.      ในธรรมเหล่านั้น

ธรรมที่ผู้ใดผู้หนึ่งแสดงก็ดี   ประกาศก็ดี   พึงทราบว่า   ชื่อว่า   ธรรม

อันพระศาสดาแสดงแล้ว    ประกาศแล้ว    เหมือนผู้ใดผู้หนึ่ง     อ่านลาย

พระราชหัตถ์  ทำงานใด ๆ  ด้วยตนเองก็ดี  ใช้ให้ผู้อื่นทำก็ดี  งานนั้น ๆ

ชื่อว่า     อันพระราชาใช้ให้ทำแล้วเหมือนกัน.     คำที่เหลือในบททั้งปวง

มีอรรถง่ายทั้งนั้นแล.

 

จบ  อรรถกถาสูตรที่  ๖

 

จบ  อรรถกถาเอกปุคคลวรรคที่  ๑๓

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 226

เอตทัคคบาลี

 

วรรคที่ ๑

 

ว่าด้วยภิกษุผู้มีตำแหน่งเลิศ ๑  ท่าน

 

[๑๔๖]   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   พระอัญญาโกณฑัญญะ   เลิศกว่า

พวกภิกษุสาวกของเราผู้รู้ราตรีนาน.

พระสารีบุตร     เลิศกว่าพวกภิกษสาวกของเราผู้มีปัญญามาก.

พระมหาโมคคัลลานะ    เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้มีฤทธิ์.

พระมหากัสสป    เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเรา    ผู้ทรงธุดงค์

และสรรเสริญคุณแห่งธุดงค์.

พระอนุรุทธะ      เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้มีทิพยจักษุ.

พระภัตทิยกาฬิโคธาบุตร    เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้เกิด

ในตระกูลสูง.

พระลกุณฏกภัททิยะ     เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้มีเสียง

ไพเราะ.

พระปิณโฑลภารทวาชะ     เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้

บันลือสีหนาท.

พระปุณณมันตานีบุตร     เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้เป็น

ธรรมกถึก.

พระมหากัจจานะ      เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้จำแนก

อรรถแห่งภาษิตโดยย่อให้พิสดาร.

จบวรรคที่  ๑

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 227

เอตทัคควรรคที่  ๔

 

๑. วรรคที่ ๑

 

อรรถกถาสูตรที่ ๑

 

ในสูตรที่   ๑  ของวรรคที่   ๑   ในเอตทัคควรรค     พึงทราบวินิจฉัย

ดังต่อไปนี้.

บทว่า  เอตทคฺค   ตัดบทเป็น  เอต  อคฺค.  ก็อัคคศัพท์นี้  ในบทว่า

เอตทคฺค  นั้น  ปรากฏในอรรถว่าเบื้องต้น  ในประโยค  มีอาทิว่า

ที่สุด.  อัคคศัพท์  ปรากฏในอรรถว่าเบื้องต้น  ในประโยค  มีอาทิว่า

ดูก่อนนายประตูผู้สหาย  ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป  เราเปิดประตู  สำหรับ

พวกนิครนถ์ชายหญิง.  มาในอรรถว่า  ปลาย  ในประโยคมีอาทิว่า

บุคคลพึงเอาปลายนิ้วมือนั้นนั่นแล   แตะต้องปลายนิ้วมือนั้น  ปลายอ้อย

ปลายไม้ไผ่.  มาในอรรถว่า   ส่วน  ในประโยคมีอาทิว่า  ภิกษุทั้งหลาย

เราอนุญาตแบ่งส่วนเปรี้ยว    ส่วนอร่อย     หรือส่วนขม,    ตาม

ส่วนแห่งวิหาร   หรือตามส่วนแห่งบริเวณ.   มาในอรรถว่า   ประเสริฐ

สุด   ในประโยคมีอาทิว่า   ภิกษุทั้งหลาย   สัตว์ทั้งหลาย   มีประมาณ

เท่าใด    ไม่มีเท้าก็ตาม     ฯลฯ     พระตถาคตปรากฏว่าประเสริฐ ุ

กว่าสัตว์เหล่านั้น.  ในที่นี้  อัคคศัพท์นี้  ย่อมใช้ได้  ทั้งในอรรถว่าปลาย

ทั้งในอรรถว่าประเสริฐสุด.   จริงอยู่   พระเถระเหล่านั้น   ชื่อว่าอัคคะ

เพราะเป็นที่สุดบ้าง   เพราะประเสริฐสุดบ้าง  ในตำแหน่งอันประเสริฐ

สุดของตน     เพราะฉะนั้น   อรรถในบทว่า   เอตทคฺค  นี้   มีดังนี้ว่า

นี้เป็นที่สุด     นี้ประเสริฐสุด.    แม้ในสูตรทั้งปวงก็นัยนี้เหมือนกัน.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 228

ก็ธรรมดาการแต่งตั้งในตำแหน่ง    เอตทัคคะ    นี้    ย่อมได้โดย

เหตุ   ๔   ประการคือ   โดยเหตุเกิดเรื่อง   โดยการมาก่อน   โดยเป็นผู้

ช่ำชองชำนาญ  โดยเป็นผู้ยิ่งด้วยคุณ  ในเหตุ   ๔  อย่างนั้น  พระเถระ

บางรูป     ย่อมได้ตำแหน่งเอตทัคคะ     โดยเหตุอย่างเดียว     บางรูปได้

โดยเหตุ   ๒   อย่าง   บางรูปได้โดยเหตุ   ๓   อย่าง   บางรูปได้ด้วยเหตุ

ทั้ง    ๔    อย่างหมดทีเดียว    เหมือนท่านพระสารีบุตรเถระ.    จริงอยู่

ท่านพระสารีบุตรเถระนั้น  ได้ตำแหน่งเอตทัคคะ  เพราะเป็นผู้มีปัญญา

มาก    โดยเหตุเกิดเรื่องบ้าง    โดยเหตุการณ์มาก่อนบ้าง.    อย่างไร    ?

สมัยหนึ่ง     พระศาสดาประทับอยู่ในพระวิหารเชตวัน     ทรงแสดง

ยมกปาฏิหาริย์    ปราบพวกเดียรถีย์    ณ    โคนต้นคัณฑามพฤกษ์

ไม้มะม่วงหอม  ทรงดำริว่า  พระพุทธเจ้าในอดีตทั้งหลาย  ทรงกระทำ

ยมกปาฏิหาริย์แล้ว    เข้าจำพรรษา    ณ    ที่ไหนหนอ    ทรงทราบว่า

ณ  ภพดาวดึงส์  ทรงแสดงรอยพระบาทไว้  ๒  รอย รอยที่   ๓ ประทับไว้

ณ  ดาวดึงส์  ท้าวสักกเทวราช  ทอดพระเนตรเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้า

ลุกจากบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์   เสด็จไปต้อนรับ   พร้อมด้วยหมู่เทพดา.

เทวดาทั้งหลายคิดกันว่า     ท้าวสักกเทวราช     แวดล้อมไปด้วยหมู่เทพ

ประทับนั่งบนบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์  ยาว  ๖๐  โยชน์  เสวยมหาสมบัติ.

จำเดิมแต่พระพุทธเจ้าทั้งหลายประทับนั่งแล้ว      คนอื่นไม่สามารถ

จะวางแม้แต่มือลง    ณ    พระแท่นนี้ได้   ฝ่ายพระศาสดา    ประทับนั่ง

ณ  ที่นั้นแล้ว  ทรงทราบวาระจิต  ของทวยเทพเหล่านั้นแล้ว  ประทับนั่ง

ล้นบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์หมดเลย   เหมือนท่านผู้ทรงผ้าบังสุกุลผืนใหญ่

นั่งล้นตั่งน้อยฉะนั้น.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 229

แต่ใคร ๆ   ไม่ควรกำหนดว่า   พระศาสดาเมื่อประทับนั่งอย่างนี้

ทรงนิรมิตพระสรีระของพระองค์ให้ใหญ่   หรือทรงทำบัณฑุกัมพล

ศิลาอาสน์ให้เล็ก. ด้วยว่าพุทธวิสัย  เป็นอจินไตย (ใคร ๆ ไม่ควรคิด) ก็

พระองค์ประทับนั่งอย่างนี้แล้ว  การทำพระมารดาให้เป็นกายสักขีประจักษ์

พยาน  เริมทรงแสดงอภิธรรมปิฎก  มีอาทิว่า  กุศลธรรม  อกุศลธรรม

โปรดทวยเทพในหมื่นจักรวาล

 

แม้ในที่ทรงทำยมกปฏิหาริย์  บริษัททั้งหมดประมาณ  ๒ โยชน์

เข้าไปหาพระอนุรุทธะ    ถามว่า    ท่านผู้เจริญ    พระทสพลประทับอยู่

ณ  ที่ไหน ?  พระอนุรุทธะตอบว่า พระทสพลเข้าจำพรรษา  ณ  บัณฑุ-

กัมพลศิลาอาสน์    ในภพดาวดึงส์     เริ่มแสดงอภิธรรมปิฎก     บริษัท

ถามว่า   ท่านผู้เจริญ   พวกข้าพเจ้า   ไม่เห็นพระศาสดาก็จักไม่กลับไป

ท่านทั้งหลายจงรู้เวลาที่พระศาสดาเสด็จมาว่า      เมื่อไรพระศาสดา

จักเสด็จมา    พระอนุรุทธะ    กล่าวว่า    พวกท่านจงไว้หน้าที่แก่พระ-

มหาโมคคัลลานเถระเถิด     ท่านไปเฝ้าพระพุทธเจ้าแล้ว     จักนำข่าว

มา.    บริษัทถามว่า    ก็กำลังของพระเถระที่จะไปในที่นั้นไม่มี

หรือ   ?    พระอนุรุทธะกล่าวอย่างนี้ว่า    มีอยู่.   แต่ขอบริษัทจงดูคุณ

วิเศษเถิด.   มหาชนเข้าไปหาพระมหาโมคคัลลานเถระ   อ้อนวอนขอให้

ท่านรับข่าวของพระศาสดาเสด็จมา.  เมื่อมหาชนกำลังเห็นอยู่นั่นแหละ.

พระเถระก็ดำลงในมหาปฐพีไปภายในเขาสิเนรุ     ถวายบังคมพระ

ศาสดาทูลว่า    ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    มหาชนประสงค์จะเฝ้าพระองค์

อยากจะทราบวันที่พระองค์จะเสด็จมา.     พระศาสดาตรัสว่า     ถ้า

อย่างนั้น    เธอจงบอกว่า    ท่านทั้งหลาย    จะเห็นที่ประตูเมืองสังกัสสะ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 230

ฝ่ายพระศาสดาทรงแสดงธรรม    ๗     คัมภีร์    แล้วทรงแสดง

อาการเพื่อเสด็จกลับมนุษยโลก.    ท้าวสักกเทวราช     ตรัสเรียกวิสส-

กัมมเทพบุตรมา   มีเทวโองการสั่ง   ให้นิรมิตบันได    เพื่อพระตถาคต

เสด็จลง    วิสสุกัมมเทพบุตร    เนรมิตบันไดทองข้างหนึ่ง    บันไดเงิน

ข้างหนึ่ง   แล้วเนรมิตบันไดแก้วมณีไว้ตรงกลาง.   พระศาสดาประทับ

ยืนบนบันไดแก้วมณี     ทรงอธิษฐานว่า    ขอมหาชนจงเห็นเรา   ทรง

อธิษฐานด้วยอานุภาพของพระองค์ว่า    ขอมหาชนจงเห็นอเวจีมหานรก

และทรงทราบว่า    มหาชนเกิดความสลดใจ    เพราะเห็นนรก    จึงทรง

แสดงเทวโลก.  ลำดับนั้น  เมื่อพระองค์เสด็จลง  ท้าวมหาพรหมกั้นฉัตร

ท้าวสักกเทวราชทรงรับบาตร.  ท้าวสุยามเทวราชพัดด้วย  วาลวีชนีอัน

เป็นทิพย์.   ปัญจสิขคันธัพพเทพบุตร  บรรเลงพิณสีเหลือง  ดังผลมะตูม

ให้เคลิบเคลิ้มด้วยมุจฉนาเสียงประสาน  ๕๐   ถ้วน   ลงนำเสด็จ.   ใน

เวลาที่พระพุทธเจ้า    ประทับยืนบนแผ่นดิน    มหาชนอธิษฐานว่า

ข้าฯ จักถวายบังคมก่อน ๆ     พร้อมด้วยการเหยียบมหาปฐพีของ

พระผู้มีพระภาคเจ้า    ทั้งมหาชน    ทั้งพระอสีติมหาสาวก    ไม่ทันได้

ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าก่อน.    พระธรรมเสนาบดี    สารีบุตร

เถระเท่านั้น ทันถวายบังคม.

 

ตั้งแต่นี้ล่วงไป   ๓   เดือน.   พระเถระ   นำข่าวของพระผู้มีพระภาคเจ้า

มาบอกแก่มหาชน.   มหาชนตั้งค่ายอยู่ในที่นั้นนั่นเอง   ๓   เดือน    ท่าน

จุลลอนาถบิณฑิกเศรษฐี.  ได้ถวายข้าวยาคูและภัต  แก่บริษัทประมาณ

๑๒ โยชน์ ตลอด  ๓ เดือน.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 231

ลำดับนั้น   พระศาสดา   ทรงเริ่มปุถุชนปัญจกปัญหา   (ปัญหา

มีปุถุชนเป็นที่  ๕) ในระหว่างบริษัท  ๑๒ โยชน์ ด้วยพระพุทธประสงค์ว่า

มหาชนจงรู้อานุภาพปัญญาของพระเถระ.     ครั้งแรกตรัสถามปุถุชน

ด้วยพุทธประสงค์ว่า    โลกิยมหาชน    จักกำหนดได้.    ชนเหล่าใด ๆ

กำหนดได้  ขนเหล่านั้น ๆ  ก็ตอบได้.  ครั้งที่  ๒  ตรัสถามปัญหาใน

โสดาปัตติมรรค   ล่วงวิสัยปุถุชน.   ปุถุชนทั้งหลายก็นิ่ง.  พระโสดาบัน

เท่านั้นตอบได้.     ลำดับนั้นจึงตรัสถามปัญหาในสกทาคามิมรรค

ล่วงวิสัยพระโสดาบัน.  พระโสดาบันก็นิ่ง.  พระสกทาคามิบุคคล

เท่านั้นตอบได้.    ตรัสถามปัญหาในอนาคามิมรรค  ล่วงวิสัยแม้ของ

พระสกทาคามิบุคคลเหล่านั้น  พระสกทาคามิบุคคลก็นิ่ง. พระอนาคามิ-

บุคคลเท่านั้นตอบได้.   ตรัสถามปัญหาในอรหัตมรรค   ล่วงวิสัย   ของ

พระอนาคามิบุคคล     แม้เหล่านั้น.   พระอนาคามีก็นิ่ง.   พระอรหันต์

เท่านั้นตอบได้.     ตั้งแต่เงื่อนปัญหาเบื้องต่ำกว่านั้น   ตรัสถามพระสาวก

ผู้รู้ยิ่ง.     พระสาวกเหล่านั้นตั้งอยู่ในวิสัยแห่งปฏิสัมภิทาของตน ๆ

ก็ตอบได้.   ลำดับนั้นจึงตรัสถามพระมหาโมคคัลลานเถระ.   พระสาวก

นอกนั้นก็นิ่งเสีย.  พระเถระเท่านั้นตอบได้.  ทรงล่วงวิสัยของพระเถระ

แม้นั้น  ตรัสถามปัญหาในวิสัยของพระสารีบุตร  พระมหาโมคคัลลานะ

ก็นิ่งเสีย.    พระสารีบุตรเถระเท่านั้นตอบได้.    ทรงล่วงวิสัยแม้ของ

พระเถระ    ตรัสถามปัญหาในพุทธวิสัย   พระธรรมเสนาบดีแม้นึกอยู่

ก็ไม่สามารถจะเห็น  มองดูไปรอบ ๆ คือ ทิศใหญ่  ๔  คือทิศตะวันออก

ทิศตะวันตก   ทิศเหนือ   ทิศใต้  และทิศน้อยทั้ง   ๔   ก็ไม่สามารถจะ

กำหนดฐานที่เกิดปัญหาได้.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 232

พระศาสดาทรงทราบว่า  พระเถระลำบากใจ  จึงทรงดำริว่า

พระสารีบุตรลำบากใจ  จำเราจักแสดงแนวทางแก่เธอ  จึงตรัสว่า   เธอ

จงรอก่อนสารีบุตร  แล้วตรัสบอกว่าปัญหานั้นเป็นวิสัยของพระพุทธเจ้า

ด้วยพระดำรัสว่า  ปัญหานี้มิใช่วิสัยของเธอ  เป็นวิสัยของพระสัพพัญญู

พุทธเจ้าผู้มียศ  แล้วตรัสว่า  สารีบุตรเธอจงเห็นภูตกายนี้.  พระเถระ

รู้ว่า  พระผู้มีพระภาคเจ้า  ตรัสบอกการกำหนดกายอันประกอบด้วย

มหาภูตรูป  ๔  แล้วทูลว่า  ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า  ข้าพระองค์รู้แล้ว

ข้าแต่พระสุคตเจ้า  ข้าพระองค์รู้แล้ว.  เกิดการสนทนากันขึ้นในที่นี้

ดังนี้ว่า  ท่านผู้เจริญ  ชื่อว่าพระสารีบุตร  มีปัญญามากหนอ ตอบ

ปัญหาที่คนทั้งปวงไม่รู้  และตั้งอยู่ในนัยที่พระพุทธเจ้าประทานแล้ว

ตอบปัญหาในพุทธวิสัยได้  ดังนั้น  ปัญญานุภาพของพระเถระจึงขจร

ไปท่วมฐานะทั้งปวง  เท่าที่กิตติศัพท์ของพระพุทธเจ้าขจรไป.  พระ

เถระได้ตำแห่ง  เอตทัคคะ  เพราะมีปัญญามาก  โดยอัตถุปปัตติ

(เหตุเกิดเรื่อง)  ด้วยประการฉะนี้ก่อน.

ได้ตำแหน่ง  เอตทัคคะ  โดยการมาก่อนอย่างไร  ?  โดยนัย

แห่งอัตถุปปัตตินี้นี่แหละ  พระศาสดา  ตรัสว่า  สารีบุตร  เป็นผู้มี

ปัญญาแต่ในปัจจุบันนี้เท่านั้นหามิได้  ในอดีตกาล  แม้เธอบวชเป็น

ฤษี  ๕๐๐  ชาติ  ก็ได้เป็นผู้มีปัญญามากเหมือนกัน.

 

สาวกรูปใด  ละกามที่น่ารื่นรมย์ใจแล้ว

บวชถึง  ๕๐๐  ชาติ  ท่านทั้งหลายจงไหว้สาวก

รูปนั้น  ผู้ปราศจากราคะ  ผู้มีอินทรีย์ตั้งมั่นดีแล้ว

ผู้ดับสนิทแล้ว  คือสารีบุตร.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 233

ท่านเพิ่มพูนการบวชอย่างนี้  สมัยหนึ่ง บังเกิดในตระกูลพราหมณ์

ณ   กรุงพาราณสี   เรียนไตรเพท   ไม่เห็นสาระในไตรเพทนั้น   จึงเกิด

ความคิดขึ้นว่า      ควรที่เราจะบวชแสวงหาโมกขธรรมสักอย่างหนึ่ง.

สมัยนั้น    แม้พระโพธิสัตว์     ก็บังเกิดในตระกูลอุทิจจพราหมณ์    ผู้

มหาศาลเจริญวัยแล้ว     เรียนศิลปะ     เห็นโทษในกามทั้งหลายและ

อานิสงส์ในเนกขัมมะ    ละการครองเรือน    เข้าป่าหิมพานต์    กระทำ

บริกรรมกสิณ  ทำอภิญญา   ๕   และสมาบัติ   ๘  ให้บังเกิด   มีผลหมาก

รากไม่ในป่าเป็นอาหาร    ใกล้หิมวันตประเทศ    แม้มาณพนั้นก็บวช

แล้วในสำนักของพระโพธิสัตว์นั้นนั่นแล.    ท่านมีปริวารมาก  มีฤาษี

ประมาณ   ๕๐๐   เป็นปริวาร.   ลำดับนั้นหัวหน้าอันเตวาสิกของท่าน

ได้พาบริษัทส่วนหนึ่ง     ไปยังถิ่นมนุษย์เพื่อเสพรสเค็มและรสเปรี้ยว.

สมัยนั้น  พระโพธิสัตว์ได้ทำกาละ  (ตาย)  ณ  หิมวันตประเทศ

นั้นนั่นเอง.     ในเวลาจะทำกาละ     อันเตวาสิกทั้งหลาย     ประชุมกัน

ถามว่า   คุณวิเศษอะไร   ที่ท่านบรรลุมีอยู่หรือ.   พระโพธิสัตว์ตอบว่า

อะไร ๆ    ไม่มี    เป็นผู้ไม่เสื่อมฌานบังเกิดในพรหมโลกชั้นอาภัสสร.

ท่านได้อากิญจัญญายตนสมาบัติก็จริง    แต่ถึงอย่างนั้น    ธรรมดาว่า

พระโพธิสัตว์ทั้งหลาย   ไม่ปฏิสนธิในอรูปาวจรภูมิ.   เพราะเหตุไร   ?

เพราะเป็นฐานะอันไม่ควร.   ดังนั้น    ท่านถึงแม้ได้อรูปสมาบัติก็

บังเกิดในรูปาวจรภูมิ.    ฝ่ายอันเตวาสิกของท่าน    ไม่กระทำสักการะ

และสัมมานะอะไร  ๆ  ด้วยคิดว่า  อาจารย์กล่าวว่า   อะไร ๆ  ไม่มีการ

กระทำกาลกิริยาของท่านเป็นโมฆะเปล่าคุณ.     ลำดับนั้นหัวหน้า

อันเตวาสิกรูปนั้น  เมื่อล่วงพรรษาแล้ว  จึงกลับมาแล้วถามว่า  อาจารย์

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 234

ไปไหน  ?   อันเตวาสิกทั้งหลายตอบว่า  ทำกาละเสียแล้ว.  ท่านถามว่า

พวกท่านถามถึงคุณที่อาจารย์ได้บ้างหรือ   ?     อันเตวาสิกตอบว่า

ขอรับ   พวกกระผมถามแล้ว.   หัวหน้าอันเตวาสิกถามว่า   ท่านพูดว่า

กระไร  ?  พวกอันเตวาสิก   ตอบว่า  อาจารย์กล่าวว่า  อะไร ๆ  ไม่มี

แม้พวกกระผมก็คิดว่า    ชื่อว่าคุณที่อาจารย์ได้แล้ว    ย่อมไม่มี    จึงไม่

กระทำสักการะและสัมมานะแก่ท่าน.     หัวหน้าอันเตวาสิก     กล่าวว่า

พวกท่านไม่รู้ความของภาษิต     ท่านอาจารย์ได้อากิญจัญญายตน-

สมาบัติ.    อันเตวาสิกเหล่านั้น    ก็ไม่เชื่อคำของหัวหน้าอันเตวาสิก.

หัวหน้าอันเตวาสิกแม้พูดอยู่บ่อย ๆ    ก็ไม่อาจให้พวกอันเตวาสิกเชื่อได้.

ลำดับนั้น   พระโพธิสัตว์รำพึงถึงอยู่คิดว่า   มหาชนผู้บอดเขลา   ย่อม

ไม่เชื่อคำของหัวหน้าอันเตวาสิกของเรา         จำเราจักกระทำเหตุนี้ให้

ปรากฏ  ดังนี้แล้วลงจากพรหมโลก  ยืนอยู่ท้ายอาศรมทั้งที่อยู่ในอากาศ

นั่นแล   พรรณนาอานุภาพแห่งปัญญา   ของหัวหน้าอันเตวาสิก   ได้

กล่าวคาถานี้ว่า

ปโรสหสฺสปิ  สมาคตาน

กนฺเทยฺยุ  เต  วสฺสสต  อปญฺา

เอโกว เสยฺโย  ปุริโส สปญฺโ

โย   ภาสิตสฺส  วิชานามิ  อตฺก

 

คนแม้เกิน  ๑๐๐๐  คน ประชุมกัน ผู้ที่ไม่มี

ปัญญาพึงคร่ำครวญอยู่ตลอด  ๑๐๐  ปี  บุคคลผู้รู้แจ้ง

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 235

ความหมายของภาษิต  เป็นผู้มีปัญญา  คนเดียว

เท่านั้น ประเสริฐกว่า  (คนตั้ง   ๑๐๐  คน).

 

พระโพธิสัตว์ทำให้หมู่ฤาษีเข้าใจอย่างนี้แล้ว  กลับไปพรหมโลก.

แม้หมู่ฤาษีที่เหลือ    ไม่เสื่อมฌานทำกาลแล้ว    มีพรหมโลกเป็นที่ไป

ในเบื้องหน้า    ในบรรดาบบุคคลเหล่านั้น    พระโพธิสัตว์บรรลุพระ

สัพพัญญุตญาณ.  หัวหน้าอันเตวาสิก  เป็นพระสารีบุตร.  ฤาษีที่เหลือ

เป็นพุทธบริษัท    แม้ในอดีตกาล   ก็พึงทราบว่าพระสารีบุตรมีปัญญา

มาก     สามารถรู้อรรถของภาษิตที่ตรัสไว้อย่างสังเขป     โดยพิสดาร

ได้   ด้วยประการฉะนี้.

อนึ่ง    พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำ     ปุถุชนปัญจกปัญหา

ให้เป็นเหตุเกิดเรื่องแล้ว  ตรัสชาดกนี้ว่า

 

ถ้าแม้คนเกิน  ๑๐๐  คน  ประชุมกัน  คนเหล่านั้น

ไม่ปัญญา  พึงเพ่งพินิจอยู่ถึง  ๑๐๐  ปี  ผู้รู้อรรถ

ของภาษิต  ผู้มีปัญญาคนเดียวเท่านั้นประเสริฐกว่า

 

เนื้อความของชาดกนั้น    พึงทราบโดยนัยดังกล่าวแล้วในชาดก

ก่อนนั่นแล.    ทรงกระทำปุถุชนปัญจกปัญหานี้แล  อีกข้อหนึ่ง  ให้เป็น

เหตุเกิดเรื่องแล้ว  ทรงแสดงอนังคณชาดกนี้ว่า

 

ทั้งคนมีสัญญาก็  ทุคคตะ  ทั้งคนไม่มีสัญญา

ก็ทุคคตะ    สุขในสมาบัตินั่น    ไม่มีเครื่องยียวน

ย่อมมีได้แก่เหล่าชนเว้นคน ๒ พวกนั้น.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 236

ก็ในชาดกนี้    อาจารย์เมื่อจะทำกาละ    ถูกอันเตวาสิกทั้งหลาย

ถาม  จึงกล่าวว่า  เนวสัญญีนาสัญญี  (ผู้มีสัญญาก็ไม่ใช่  ไม่มีสัญญาก็

ไม่ใช่).   คำที่เหลือ   พึงทราบโดยนัยดังกล่าวแล้วนั่นแล.   ทรงกระทำ

ปุถุชนปัญจกปัญหาอื่นอีก  ให้เป็นอัตถุปัตติแล้ว   ตรัสจันทาภชาดก

นี้ว่า.

 

ในชาดกนี้  อาจารย์เมื่อจะทำกาละ  ถูกอันเตวาสิกถาม  จึงกล่าว

ว่า  จนฺทาภ  สุริยาภ  หมายเอาว่า  ผู้ใดหยั่งลง  เข้าไป  แล่นไปสู่กสิณ

ทั้ง  ๒  นั้นคือ  โอทาตกสิน  ชื่อว่า  จันทาภะ  ปิตกสิณ  ชื่อว่าสุริยาภะ

แม้ผู้นั้นก็เข้าถึง    อาภัสสรพรหมด้วยททุติยฌาน    อันไม่มีวิตก    เราก็

เป็นเช่นนั้น.     คำที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อนนั่นแล.     ทรงกระทำ

ปุถุชชนปัญจกปัญหานี้แล     ให้เป็นอัตถุปัตติ      จึงตรัสสรภชาดกใน

เตรสนิบาตนี้ว่า

 

เป็นบุรุษพึงหวังอยู่ร่ำไป  เป็นบัณฑิตไม่พึง

เหนื่อยหน่าย  เราเห็นตนอยู่ว่า  ปรารถนาอย่างใด

ก็ได้เป็นอย่างนั้น     เป็นบุรุษพึงพยายามร่ำไป

เป็นบัณฑิตไม่พึงเหนื่อยหน่าย     เราเห็นตนอยู่ว่า

ได้รับความช่วยเหลือให้ขึ้นจากน้ำสู่บกได้  นรชน

ผู้มีปัญญา แม้ประสบทุกข์  ก็ไม่ควรตัดความหวัง

ในอันจะมาสู่ความสุข     ด้วยว่าผัสสะทั้งที่ไม่

เกื้อกูลและเกื้อกูลมีมาก  คนที่ไม่ใฝ่ฝันถึง  ก็ต้อง

เข้าทางแต่งความตาย.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 237

แม้สิ่งที่ไม่ได้ไว้  ก็มีได้  แม้สิ่งที่คิดไว้ก็หาย

ไปได้  โภคะทั้งหลายของสตรีหรือบุรุษ  สำเร็จได้

ด้วยความคิดนึกหามีไม่    เมื่อก่อนพระองค์เสด็จ

ติดตามกวางตัวใด    ไปติดที่ซอกเขา    พระองค์

ทรงพระชนม์สืบมาได้ด้วยอาศัยความบากบั่น

ของกวางตัวนั้น  ผู้มีจิตไม่ท้อแท้.

กวางตัวใดพยายามเอาหินถนเหว ช่วยพระ-

องค์ขึ้นจากเหวลึกที่ขึ้นได้ยาก  ปลดเปลื้องพระองค์ผู้

เข้าถึงทุกข์ออกจากปากมฤตยู      พระองค์กำลัง

ตรัสถึงกวางตัวนั้นผู้มีจิตไม่ท้อแท้.

ดูก่อนพราหมณ์ คราวนั้น ท่านอยู่ที่นั้นด้วย

หรือ หรือว่าใครบอกเรื่องนี้แก่ท่าน ท่านเป็นผู้เปิดเผย

ข้อที่เคลือบคุม     เห็นเรื่องทั้งหมดละสิหนอ

ความรู้ของท่าน  แก่กล้าหรือหนอ.

ข้าแต่พระธีรราช  ผู้เป็นจอมชน  คราวนั้น

ข้าพระองค์หาได้อยู่ในที่นั้นไม่ และใครก็มิได้บอก

แก่ข้าพระองค์ แต่ว่านักปราชญ์ทั้งหลาย  ย่อมนำ

เนื้อความแต่งบทคาถาที่พระองค์ทรงภาษิตไว้

ดีแล้ว  มาใคร่ครวญดู.

 

ก็ชาดกทั้ง   ๕  นี้   พระศาสดาตรัสไว้  เพื่อประกาศอานุภาพ

แห่งปัญญาของพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระเท่านั้นว่า  แม้ใน

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 238

อดีต   บุตรของเรา   ก็รู้อรรถแห่งธรรมที่เรากล่าวแต่สังเขปโดยพิสดาร

ได้  เพราะฉะนั้น  พระเถระได้ตำแหน่งเอตทัคคะ   เพราะความที่ตนมี

ปัญญามาก  แม้โดยการมาก่อน  ด้วยประการอย่างนี้.

โดยเป็นผู้ช่ำชองชำนาญอย่างไร  ?   ได้ยินว่าข้อนั้นเป็นความ

ช่ำชอง   ของพระเถระ.   พระเถระเมื่อแสดงธรรมท่ามกลางบริษัท   ๔

ย่อมแสดงไม่พ้นสัจจะ   ๔   เพราะฉะนั้นพระเถระได้เอตทัคคะ   เพราะ

เป็นผู้มีปัญญามาก    แม้โดยเป็นผู้ช่ำชองชำนาญ    ด้วยประการฉะนี้.

โดยยิ่งด้วยคุณอย่างไร  ?   จริงอยู่   เว้นพระทสพลเสีย   คนอื่น

ใครเล่าแม้เป็นสาวกเอก    ที่จะเสมอเหมือนพระธรรมเสนาบดีสารีบุตร

ย่อมไม่มี   เพราะท่านเป็นผู้มีปัญญามาก   เพราะฉะนั้น   พระเถระได้

ตำแหน่งเอตทัคคะ       เพราะมีปัญญามาก    แม้โดยยิ่งด้วยคุณ   ด้วย

ประการฉะนี้.

ก็แม้พระมหาโมคคัลลานะก็เหมือนพระสารีบุตรเถระ    ได้

ตำแหน่งเอตทัคคะด้วยเหตุแม้  ๔   ประการนี้ทั้งหมด     ได้อย่างไร  ?

ก็พระเถระมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก ทรมานนาคราช เช่นนันโทปนันท-

นาคราช    เพราะฉะนั้น   พระเถระย่อมได้โดยอัตถุปปัตติเหตุเกิดเรื่อง

อย่างนี้    เป็นอันดับแรก.    ก็พระเถระนี้มิใช่เป็นผู้มีฤทธิ์มาก    แต่ใน

ปัจจุบันเท่านั้น   ถึงในอดีต   แม้ท่านบวชเป็นฤาษี    ก็เป็นผู้มีฤทธิ์มาก

มีอานุภาพมากถึง ๕๐๐ ชาติแล.

สาวกใด ละกามทั้งหลาย อันเป็นที่รื่นรมย์ใจ

บวช  ๕๐๐  ชาติ  ท่านทั้งหลายจงไหว้พระสาวก

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 239

นั้น    ผู้ปราศจากราคะ   ผู้มีอินทรีย์ตั้งมั่นแล้ว  ดับ

สนิทแล้ว คือโมคคัลลานะ  แล.

 

ก็ท่านได้แม้โดยการมาก่อนอย่างนี้.  ก็ข้อนี้เป็นความช่ำชองของ

พระเถระ.   พระเถระไปนรก   อธิษฐานความเย็น   เพื่อให้เกิดความ

เบาใจ     แก่สัตว์ทั้งหลายในนรก    ด้วยกำลังฤทธิ์ของตนแล้ว   เนรมิต

ดอกปทุมขนาดเท่าล้อ  นั่ง  ณ  กลีบปทุม  แสดงธรรมกถา.  ท่านไป

เทวโลก    ทำทวยเทพให้รู้คติแห่งกรรม    แล้วแสดงสัจจกถา.    เพราะ

ฉะนั้น ท่านจึงได้   โดยเป็นผู้ช่ำของชำนาญอย่างนี้.

ได้โดยยิ่งด้วยคุณอย่างไร   ?     เว้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว

พระสาวกอื่น  ใครเล่า   ย่อมไม่มี   เพราะฉะนั้น  พระเถระได้ตำแหน่ง

เอตทัคคะ โดยยิ่งด้วยคุณอย่างนี้.

แม้พระมหากัสสปเถระ     ก็ได้ตำแหน่งเอตทัคคะ    โดยเหตุ

ทั้งหมดนี้   เหมือนพระมหาโมคคัลลานะนี้.    ได้อย่างไร  ?   ความจริง

พระสัมมาสัมพุทธเจ้า    ทรงการทำการต้อนรับพระเถระสิ้นระยะทาง

ประมาณ   ๓   คาวุต  ทรงให้อุปสมบทด้วยโอวาท  ๓   ทรงเปลี่ยนจีวร

ประทานให้.  ในสมัยนั้น  มหาปฐพี ไหวถึงน้ำรองแผ่นดิน.  เกียรติคุณ

ของพระเถระ   ก็ขจรท่วมไประหว่างมหาชน.   ท่านได้โดยอัตถุปปัตติ

 

สาวกใด  ละกามทั้งหลาย  อันน่ารื่นรมย์ใจ

บวช  ๕๐๐  ชาติ  ของท่านทั้งหลายจงไหว้สาวกนั้น

ผู้ปราศจากราคะ  ผู้มีอินทรีย์ตั้งมั่นดีแล้ว   ผู้ดับ

สนิท คือ   กัสสปะแล.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 240

ท่านได้โดยการมาอย่างนี้.   ความจริงข้อนั้น   เป็นความช่ำชอง

ของพระเถระ.  ท่านอยู่ท่ามกลางบริษัท  ๔  เมื่อแสดงธรรม  ย่อมแสดง

ไม่ละเว้นกถาวัตถุ   ๑๐    เลย    เพราะฉะนั้น    พระเถระได้โดยเป็นผู้

ช่ำชองอย่างนี้.     เว้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสีย     สาวกอื่น     ใครเล่า

ผู้เสมอเหมือนพระมหากัสสปะ   ด้วยธุดงคคุณ  ๑๓   ไม่มี  เพราะฉะนั้น

พระเถระได้โดยยิ่งด้วยคุณอย่างนี้.

ควรประกาศคุณของพระเถระทั้งหลายนั้น ๆ     ตามที่ได้โดย

ทำนองนี้.    จริงอยู่    เมื่อว่าด้วยอำนาจคุณนั่นแล    พระเจ้าจักรพรรดิ์

ทรงเสวยสิริราชสมบัติ     ในห้องจักรวาล   ด้วยอานภาพแห่งจักรรัตนะ

หาได้ทรงขวนขวายน้อยว่า     สิ่งที่ควรบรรลุเราก็บรรลุแล้ว     บัดนี้

จะต้องการอะไร       ด้วยมหาชนที่เราแลอยู่แล้ว     จึงเสวยแต่เฉพาะ

สิริราชสมบัติเท่านั้นไม่        แต่ทรงประทับนั่งในโรงศาลาตามกาลอัน

สมควร     ทรงข่มบุคคลที่ควรข่ม     ทรงยกย่องบุคคลที่ควรยกย่อง

ทรงตั้งไว้ในฐานันดรทั้งหลาย    เฉพาะฐานันดรที่ควรแต่งตั้งเท่านั้น

ฉันใด  พระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็ฉันนั้นเหมือนกัน  แม้เป็นพระธรรมราชา

ผู้บรรลุความเป็นพระราชาเพราะธรรมโดยลำดับ     ด้วยอานุภาพแห่ง

พระสัพพัญญุตญาณ  ที่พระองค์ทรงบรรลุ   ณ   มหาโพธิมัณฑสถาน

ไม่ทรงขวนขวายน้อยว่า   บัดนี้จะต้องการอะไร   ด้วยชาวโลก   ที่เรา

จะต้องตรวจดู    เราจักเสวยสุขในผลสมาบัติ   อันยอดเยี่ยม   ยังประทับ

นั่งบนบวรพุทธอาสน์   ที่เขาบรรจงจัดไว้  ท่ามกลางบริษัท   ๔.  ทรง

เปล่งพระสุรเสียงดังเสียงพรหม    อันประกอบด้วยองค์    ๘    แล้วทรง

แสดงธรรม     ทรงข่มบุคคล     ผู้มีธรรมฝ่ายดำ     ผู้ควรข่มด้วยการขู่

ด้วยภัยในอบาย     เหมือนทรงโยนไปในเหวแห่งขุนเขาสิเนรุ     ทรง

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 241

ยกย่องบุคคลผู้มีธรรมอันดี     ผู้ควรยกย่อง     เหมือนยกขึ้นให้นั่งใน

ภวัคคพรหม   ทรงตั้งพระสาวกมีพระอัญญาโกณฑัญญเถระ   เป็นต้น

ผู้ควรตั้งไว้ในฐานันดรทั้งหลาย     ให้ดำรงในฐานันดรทั้งหลาย     ด้วย

อำนาจคุณ    พร้อมด้วยกิจคือหน้าที่ตามความเป็นจริงนั่นแล    จึงตรัส

คำมีอาทิว่า     ภิกษุทั้งหลาย     บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้รัตตัญญู

รู้ราตรีนาน  อัญญาโกณฑัญญะ  เป็นเลิศ  ดังนี้.

 

เรื่องพระอัญญาโกณฑัญญเถระ

 

บทว่า    เอตทคฺค    ในบาลีนั้น    มีอรรถได้กล่าวไว้แล้วทั้งนั้น.

บทว่า  รตฺตญฺญูน   แปลว่า  ผู้รู้ราตรี.  จริงอยู่  เว้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

เสีย  สาวกอื่น ชื่อว่า  ผู้บวชก่อนท่านพระอัญญาโกณฑัญญเถระ. ไม่มี

เพราะเหตุนั้น    พระเถระย่อมรู้ราตรีตลอดกาลนาน    จำเดิมตั้งแต่บวช

เหตุนั้น    ท่านจึงชื่อว่า    เป็นรัตตัญญู.    เพราะท่านแทงตลอดธรรม

ก่อนใครทั้งหมด    ท่านรู้ราตรีที่แจ้งธรรมนั้นมานาน    แม้เพราะ

เหตุนั้น   ท่านจึงชื่อว่า   รัตตัญญู.   อีกอย่างหนึ่ง   การกำหนดคืนและ

วันของท่านผู้สิ้นอาสวะทั้งหลายเป็นของปรากฏชัด.     และพระอัญญา-

โกณฑัญญเถระนี้    เป็นผู้สิ้นอาสวะก่อน   เพราะเหตุนั้น  พระอัญญา-

โกณฑัญญะนี้แล     เป็นผู้เลิศ     เป็นยอดคนแรก     เป็นผู้ประเสริฐสุด

แห่งเหล่าสาวกผู้รัตตัญญู     แม้ด้วยประการอย่างนี้     เพราะเหตุนั้น

จึงตรัสว่า   รตฺตญฺญูน  ยทิท  อญฺาโกณฺฑญฺโ  ดังนี้.

ก็ศัพท์  ยทิท  ในบาลีนี้   เป็นนิบาต    (ถ้า)  เพ่งเอาพระเถระนั้น

มีอรรถว่า โย  เอโส เพ่งอัคคศัพท์ มีอรรถว่า  ย   เอต.  บทว่า  อญฺา-

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 242

โกณฺฑญฺโ   แปลว่า   โกณฑัญญะ    รู้ทั่วแล้ว  โกณฑัญญะแทงตลอด

แล้ว.     ด้วยเหตุนั้นนั่นแล      พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า   อญฺาสิ

วต  โภ  โกณฺฑญฺโ  อญฺาสิ  วต  โภ  โกณฺฑญฺโ  อิติ  หิท  อายสฺมโต

โกณฺฑญฺสฺส  อญฺาโกณฺฑญฺโเตฺวว  นาม  อโสสิ  โกณฑัญญะ

รู้ทั่วแล้วหนอ    โกณฑัญญะรู้ทั่วแล้วหนอ    เพราะเหตุนั้นแล    ท่าน

พระโกณฑัญญะ  จึงได้มีชื่อว่า  อัญญาโกณฑัญญะ  ดังนี้.

 

พึงทราบปัญหากรรม  (กรรมที่ตั้งปรารถนาไว้ครั้งแรกในอดีต)

ในพระสาวกเอตทัคคะทุกรูป   โดยนัยนี้ว่า   ก็พระเถระนี้   ได้การทำ

ความปรารถนาครั้งก่อนให้เป็นความปรารถนาอันยิ่งใหญ่ในครั้งพระ-

พุทธเจ้า พระองค์ไหน  ?  ท่านบวชเมื่อไร  ?  ท่านบรรลุธรรมครั้งแรก

เมื่อไร ? ได้รับสถาปนาในตำแหน่งเมื่อไร ? บรรดาพระเถระเอตทัคคะ

เหล่านั้น  ก่อนอื่นในปัญหากรรมของพระเถระนี้   มีเรื่องที่จะกล่าวตาม

ลำดับดังต่อไปนี้ :-

พึงทราบปัญหากรรมในพระสาวกผู้เอตทัคคะทุกรูป     โดยนัย

นี้ว่า    ก็พระเถระนี้    ได้กระทำความปรารถนาครั้งก่อนให้เป็นความ

ปรารถนาอันยิ่งใหญ่ในครั้งพระพุทธเจ้า    พระองค์ไหน  ?    ท่าน

บวชเมื่อไร   ?   ท่านบรรลุธรรมครั้งแรกเมื่อไร   ?   ได้รับสถาปนา

ในตำแหน่งเมื่อไร   ?    บรรดาพระเถระเอตทัคคะเหล่านั้น    ก่อนอื่น

ในปัญหากรรมของพระเถระนี้  มีเรื่องที่จะกล่าวตามลำดับดังต่อไปนี้  :-

ปลายแสนกัปแต่ภัตรกัปนี้    พระพุทธ เจ้าทรงพระนามว่า

ปทุมุตตระอุบัติขึ้นในโลก     เมื่อพระองค์ตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณ

เสด็จลุกจากมหาโพธิบัลลังก์     พอยกพระบาทขึ้นเพื่อวางบนมหาปฐพี

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 243

ดอกปทุมขนาดใหญ่ผุดขึ้นรับพระบาท.    ดอกปทุมนั้นกลีบยาว  ๙๐

ศอก เกษร  ๓๐ ศอก  ช่อ  ๑๒  ศอก ที่ประดิษฐานพระบาท  ๑๑  ศอก.

ก็พระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นสูง  ๕๙  ศอก   เมื่อพระบาท

ขวาของพระองค์ประดิษฐานอยู่บนช่อปทุม     ละอองเกษรประมาณ

ทะนานใหญ่พลุ่งขึ้นโปรยรดพระสรีระ.     แม้ในเวลาวางพระบาทซ้าย

ดอกปทุมเห็นปานนั้นนั่นแล    ผุดขึ้นรับพระบาท.    ละอองมีขนาด

ดังกล่าวแล้วนั่นแล     พลุ่งขึ้นจากนั้น    โปรยรดพระสรีระของพระผู้

มีพระภาคเจ้านั้น.     ก็รัศมีพระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้า    เปล่ง

ออกปกคลุมละอองนั้น  กระทำที่ประมาณ  ๑๒  โยชน์โดยรอบ   ให้มี

แสงสว่างเป็นอันเดียวกัน    เหมือนสายน้ำทองที่พุ่งออกทนานยนต์.

ในเวลาย่างพระบาทครั้งที่       ดอกปทุมที่ผุดขึ้นก่อนก็หายไป.   ปทุม

ดอกใหม่อื่น  ก็ผุดขึ้นรับพระบาท.  โดยทำนองนี้แล  พระองค์ประสงค์

จะเสด็จไปในที่ใด ๆ      ปทุมดอกใหญ่ก็ผุดขึ้นในที่นั้น ๆ    ทุกย่าง

พระบาท.   ด้วยเหตุนั้นนั่นแล  พระองค์จึงมีพระนามว่า   ปทุมุตตร-

สัมมาสัมพุทธเจ้า.

พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงอุบัติขึ้นในโลกอย่างนี้     มีภิกษุ

แสนรูป    เป็นบริวาร    เสด็จเที่ยวภิกษาในคามนิคมและราชธานี

เพื่อสงเคราะห์มหาชน  เสด็จถึงกรุงหังสวดี   มหาราชาผู้เป็นพระพุทธ-

บิดา    ทรงทราบข่าวว่า    พระศาสดานั้นเสด็จมา    จึงได้เสด็จออกไป

ต้อนรับ.  พระศาสดาได้ตรัสธรรมกถา  แด่พระพุทธบิดา.  จบเทศนา

บางพวกเป็นพระโสดาบัน   บางพวกเป็นพระสกทาคามี   บางพวกเป็น

พระอนาคามี    บางพวกบรรลุพระอรหัต.    พระราชาทรงนิมนต์

พระทศพล   เพื่อเสวยภัตตาหารในวันพรุ่งนี้   ในวันรุ่งขึ้น   ทรงให้แจ้ง

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 244

เวลา  (ภัตตาหาร)  ได้ถวายมหาทาน  ในพระราชนิเวศน์ของพระองค์

แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า    ผู้มีภิกษุแสนรูปเป็นบริวาร.    พระศาสดา

ทรงกระทำภัตตานุโมทนาแล้วเสด็จไปพระวิหารตามเดิม.     โดย

ทำนองนั้นนั่นแล    ได้ถวายทานตลอดกาลยืดยาวนาน    คือ    วันรุ่งขึ้น

ชาวเมืองถวาย  วันรุ่งขึ้น(ต่อไป) พระราชาถวาย.

ครั้งนั้น    พระเถระนี้    บังเกิดในตระกูลคฤหบดีมหาศาล

กรุงหังสวดี.     วันหนึ่ง     ในเวลาที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรม

เห็นชาวกรุงหังสวดี      ต่างถือของหอมและดอกไม้เป็นต้น     ผู้น้อมไป

โอนไป   เงื้อมไป   ทางพระพุทธเจ้า   พระธรรม    และพระสงฆ์   แล้ว

ได้ไปยังที่แสดงธรรม    พร้อมกับมหาชนนั้นนั่นแล.    สมัยนั้น    พระผู้

มีพระภาคเจ้า    ทรงพระนามว่า     ปทุมุตตระ    ทรงสถาปนาภิกษุ

รูปหนึ่ง     ผู้แทงตลอดธรรมก่อนในพระศาสนาของพระองค์    ไว้ใน

ตำแหน่งเอตทัคคะ.   กุลบุตรนั้น   ได้สดับเหตุนั้นแล้ว   คิดว่า   ภิกษุนี้

เป็นผู้ใหญ่หนอ     ได้ยินว่า     เว้นพระพุทธเจ้าเสีย    ผู้อื่นชื่อว่าผู้แทง

ตลอดธรรมก่อนกว่าภิกษุนี้    ย่อมไม่มี     แม้เราพึงเป็นผู้สามารถ

แทงตลอดธรรมก่อน    ในศาสนาของพระพุทธเจ้า    พระองค์หนึ่งใน

อนาคต    ในเวลาจบเทศนา   จึงเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า   นิมนต์ว่า

พรุ่งนี้ขอพระองค์โปรดทรงรับภิกษาของข้าพระองค์.     พระศาสดา

ทรงรับนิมนต์แล้ว      กุลบุตรนั้นถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

กระทำประทักษิณแล้วไปยังที่อยู่ของตน    ประทับที่ประทับนั่ง

สำหรับพระพุทธเจ้า     ด้วยของหอมและพวงมาลัยเป็นต้น    ให้จับของ

ควรเคี้ยวและควรบริโภค   อันประณีต     ตลอดคืนยังรุ่ง.   ล่วงราตรีนั้น

ได้ถวายข้าวสาลีหอมมีแกงและกับข้าวต่าง  ๆ รส     มีข้าวยาคูและ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 245

ของเคี้ยวอันวิจิตรเป็นบริวาร     แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า     ผู้มีภิกษุ

๑๐๐,๐๐๐  รูปเป็นบริวาร     ในที่อยู่ของตน     ในเวลาเสร็จภัตกิจ

ได้วางผ้าคู่พอทำจีวรได้สามผืน   ใกล้พระบาทของพระตถาคต   คิดว่า

เราไม่ได้ขอเพื่อประโยชน์แก่ตำแหน่งเล็กน้อย    เราปรารถนาตำแหน่ง

ใหญ่จึงขอ      แต่เราไม่อาจให้ทานเพียงวันเดียวเท่านั้นแล้วปรารถนา

ตำแหน่งนั้น   จึงคิด (อีก)ว่า   จักถวายทานตลอด    ๗   วัน   ติดต่อกัน

ไป    แล้วจึงจักปรารถนา.    โดยทำนองนั้นนั่นเอง    เขาจึงถวายมหา-

ทาน     ๗     วัน     ในเวลาเสร็จภัตกิจ     ได้ให้เปิดคลังผ้าวางผ้าเนื้อ

ละเอียดอย่างดีเยี่ยม     ไว้ใกล้พระบาทแห่งพระพุทธเจ้า     ให้ภิกษุ

๑๐๐,๐๐๐   รูป     ครองไตรจีวร     แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า

กราบทูลว่า  ข้าแต่พระองค์เจริญ  ท้าย  ๗  วันแต่วันนี้  ข้าพระองค์

พึงเป็นผู้สามารถบวชในศาสนาของพระพุทธเจ้า     ผู้จะอุบัติใน

อนาคตแล้วรู้แจ้งได้ก่อนเหมือนภิกษุนี้     แล้วหมอบศีรษะลงใกล้

พระบาทของพระศาสดา.   พระศาสดา   ทรงสดับคำนั้นแล้ว   ทรงส่ง

อนาคตังสญาณไปตรวจดูว่า     กุลบุตรนี้ได้กระทำบุญญาธิการไว้มาก

ความปรารถนาของเธอจักสำเร็จไหมหนอ      เมื่อทรงรำลึกก็ทรงเห็น

ความสำเร็จ.     จริงอยู่     เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลาย     ทรงรำพึงถึง

อดีต    อนาคต     หรือปัจจุบัน    ย่อมไม่มีอะไรขัดขวางเลย.    เหตุที่เป็น

อดีตหรือเหตุที่เป็นอนาคต     ที่เป็นไปในภายในระหว่างแสนโกฏิกัป

เป็นอันมากก็ดี      ปัจจุบันระหว่างแสนจักรวาลก็ดี     ย่อมเนื่องด้วย

การนึก  เนื่องด้วยมนสิการทั้งนั้น.

พระผู้มีพระภาคเจ้านี้    ได้ทรงเห็นเหตุนี้    ด้วยญาณที่ไม่มี

ใคร ๆ    ให้เป็นไปได้ว่า    ในอนาคต    ในที่สุดแสนกัป    พระพุทธเจ้า

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 246

ทรงพระนามว่า   โคตมะ   จักอุบัติขึ้นในโลก   ครั้งนั้นความปรารถนา

ของกุลบุตรนี้    จักสำเร็จ.     ลำดับนั้น    พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะ

กุลบุตรสิ้นอย่างนี้ว่า    ดูก่อนกุลบุตรผู้เจริญ    ในอนาคต    ในที่สุด

แสนกัป     พระพุทธเจ้าทรงพระนามว่าโคตมะ     จักอุบัติขึ้นในโลก

ท่านจักดำรงอยู่ในโสดาปัตติผล    อันถึงพร้อมด้วยนัยพันนัย    พร้อม

ด้วยพรหม   ๑๘    โกฏิ    เวลาจบพระธรรมจักกัปปวัตตนสูตรอันมี

วนรอบ    ๓    ด้วยการแสดงธรรมครั้งแรกของพระโคดมพุทธเจ้านั้น.

พระศาสดาครั้นทรงพยากรณ์กุลบุตรนั้นดังนี้แล้ว    ทรงแสดง

ธรรม    ๘๔,๐๐   พระธรรมขันธ์   แล้วปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสส-

นิพพานธาตุ,    สรีระของพระองค์ผู้ปรินิพพานแล้ว    ได้เป็นแท่งอัน

เดียวกัน    เหมือนก้อนทองฉะนั้น.    ก็ชนทั้งหลายได้สร้างเจดีย์บรรจุ

พระสรีระของพระองค์  สูง   ๗  โยชน์  อิฐทั้งหลายล้วนแล้วด้วยทองคำ

ชนทั้งหลายใช้หรดาลและมโนสิลาแทนดินเหนียว    ใช้นำมันงาแทนนำ.

ในเวลาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย     ยังทรงพระชนม์อยู่     รัศมีแห่งพระ

สรีระแผ่ไป    ๑๒    โยชน์.    ก็เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายปรินิพพาน

แล้ว    รัศมีนั้น    สร้านออกปกคลุมที่ร้อยโยชน์โดยรอบ.    เศรษฐีนั้น

ให้สร้างของควรค่าเท่ารัตนะพันดวง     ล้อมเจดีย์บรรจุพระสรีระ

ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย.    ในวันประดิษฐานพระเจดีย์    ให้สร้าง

เรือนแก้วภายในเจดีย์.     เศรษฐีนั้นกระทำกัลยาณกรรม     ล้วนแล้ว

ด้วยทานใหญ่โตถึงแสนปี     เคลื่อนจากอัตภาพนั้นแล้ว    บังเกิดใน

สวรรค์.     เมื่อเศรษฐีนั้นท่องเที่ยวอยู่ในเทวดา     และมนุษย์ทั้งหลาย

นั่นเอง  ล่วงไป  ๙๙,๙๐๙  กัป  เมื่อกาลล่วงไปเท่านี้  ในท้ายกัปที่  ๙๑

จากภัตรกัปนี้    กุลบุตรนี้บังเกิดในเรือนแห่งกุฏุมพี     ในรามคาม

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 247

ใกล้ประตูกรุงพันธุมดี   ได้นามว่า   มหากาล   ส่วนน้องชายของท่าน

นามว่า จุลกาล.

สมัยนั้น   พระโพธิสัตว์พระนามว่า    วิปัสสี    จุติจากดุสิตบุรี

บังเกิดในพระครรภ์ของพระอัครมเหสี     ของพระเจ้าพันธุมะ     กรุง

พันธุมดี    บรรลุพระสัพพัญญุตญาณโดยลำดับ   อันท้าวมหาพรหม

อาราธนา   เพื่อประโยชน์แก่การแสดงธรรม   จึงดำริว่า   เราจักแสดง

ธรรมแก่ใครก่อนหนอ    ทรงเห็นพระราชกุมารทรงพระนามว่าขัณฑะ

ผู้เป็นพระกนิฏฐาของพระองค์   และบุตรปุโรหิต    ชื่อติสสะ    ว่าเป็น

ผู้สามารถตรัสรู้ธรรมก่อน     จึงทรงดำริว่า     เราจักแสดงธรรมแก่

ชนทั้งสองนั้น    และจักสงเคราะห์พระพุทธบิดา    จึงเสด็จเหาะมาจาก

โพธิมัณฑสถาน  ลงที่เขมมิคทายวัน  รับสั่งให้เรียกคนทั้ง  ๒  นั้นมา

แล้วแสดงธรรม.  ในเวลาจบเทศนา  ชนทั้งสองดำรงอยู่ในพระอรหัตผล

พร้อมกับสัตวโลก   ๘๔,๐๐๐   คน   อีกพวกหนึ่ง   ผู้บวชตามในเวลา

พระองค์เป็นพระโพธิสัตว์    ฟังเรื่องนั้นแล้ว    ก็มาเฝ้าพระศาสดา

ฟังธรรมเทศนา   ดำรงอยู่ในพระอรหัตผล.  ณ  ที่นั้นเอง  พระศาสดา

ทรงสถาปนาพระขัณฑเถระไว้    ในตำแหน่งพระอัครสาวกรูปที่     ๑

ทรงสถาปนาพระติสสเถระไว้ในตำแหน่งอัครสาวกรูปที่   ๒.

 

ฝ่ายพระราชา    ทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว    ทรงพระดำริว่า    จัก

เยี่ยมบุตรจึงเสด็จไปพระราชอุทยาน     ทรงสดับพระธรรมเทศนา

ดำรงอยู่ในรัตนะ    ๓    นิมนต์พระศาสดาเพื่อเสวยภัตตาหาร    ถวาย

บังคมแล้ว     กระทำประทักษิณแล้วเสด็จกลับ  พระองค์ขึ้นสู่ปราสาท

อันประเสริฐแล้วประทับนั่ง        ทรงดำริว่า        บุตรคนโตของเรา

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 248

ออกบวชเป็นพระพุทธเจ้า   บุตรคนที่   ๒   ของเรา   ก็เป็นอัครสาวก

บุตรปุโรหิตเป็นสาวกที่     ๒    และภิกษุที่เหลือเหล่านี้    ในเวลาเป็น

คฤหัสถ์   เที่ยวแวดล้อมบุตรของเราเท่านั้น   ภิกษุเหล่านี้   ทั้งเมื่อก่อน

ทั้งบัดนี้เป็นภาระของเราผู้เดียว      เราเท่านั้นจักบำรุงภิกษุเหล่านั้น

ด้วยปัจจัย  ๔  จักไม่ให้โอกาสแก่คนเหล่าอื่น  จึงให้สร้างรั้วไม้ตะเคียน

สองข้าง     ตั้งแต่ซุ้มประตูพระวิหารจนถึงทวารพระดำหนักพระ-

ราชนิเวศน์    ให้ปิดด้วยผ้า    ให้สร้างเพดานพวงดอกไม้ต่าง ๆ    แม้

ขนาดต้นตาล     วิจิตรด้วยดาวทองห้อยเป็นระย้า     ให้ลาดพื้นล่างด้วย

เครื่องลาดอันวิจิตร     ให้ตั้งหม้อน้ำเต็ม     ไว้ใกล้กอมาลัยและของหอม

ทั้งสองข้าง     วางดอกไม้ไว้ระหว่างของหอม      และวางของหอมไว้ใน

ระหว่างดอกไม้     เพื่อให้กลิ่นตลบตลอดทาง     แล้วกราบทูลเวลาแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้า.     พระผู้มีพระภาคเจ้าอันหมู่ภิกษุแวดล้อมแล้ว

เสด็จไปสู่พระราชมณเฑียร     กระทำภัตกิจแล้ว       กลับมายังวิหาร

ภายในม่านนั่นแหละ.   ใคร ๆ   อื่น   แม้จะดูก็ยังไม่ได้   แล้วไฉนจะได้

ถวายภิกษาหารและการบูชาเล่า.

 

ชาวพระนคร    คิดว่าเมื่อพระศาสดาเสด็จอุบัติขึ้นในโลก

เป็นเวลา   ๗   ปี   ๗   เดือน   ในวันนี้   พวกเราก็ยังไม่ได้เฝ้า   จะป่วย

กล่าวไปไย   ที่จะได้ถวายภิกษา   กระทำการบูชา   หรือฟังธรรมเล่า

พระราชายึดถือว่า     พระพุทธเจ้าเป็นของเรา  พระสงฆ์เป็นของเรา

จึงทรงบำรุงด้วยพระองค์เองผู้เดียว     พระศาสดา     เมื่อเสด็จอุบัติ

ก็อุบัติเพื่อประโยชน์แก่โลกพร้อมด้วยเทวโลก      หาอุบัติเพื่อประโยชน์

แก่พระราชาเท่านั้นไม่     นรกเป็นของร้อนสำหรับพระราชาพระองค์

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 249

เดียว    สำหรับชนเหล่าอื่นเป็นเหมือนดอกอุบลเขียว    ก็หาไม่    เพราะ

ฉะนั้น    เราจะกราบทูลพระราชาอย่างนี้ว่า    ถ้าพระราชาจะประทาน

พระศาสดาแก่พวกเราไซร้     ข้อนั้นเป็นการดี     ถ้าไม่ให้    พวกเรา

จะรบกับพระราชาแล้วรับสงฆ์ไปกระทำบุญมีทานเป็นต้น     ก็แล

ชาวพระนครล้วน ๆ     ไม่อาจทำอย่างนี้ได้     พวกเราจะยึดเอาแม้คน

ผู้เป็นหัวหน้าไว้คนหนึ่ง     ดังนี้แล้วจึงเข้าไปหาเสนาบดี     บอกความ

นั้นแก่ท่าน   แล้วกล่าวว่า  นาย  ท่านเป็นฝ่ายของเรา  หรือฝ่ายพระราชา

เสนาบดีกล่าวว่า      เราจะเป็นฝ่ายท่าน   ก็แต่ว่า   พวกท่านต้องให้เรา

วันแรก.   ชาวพระนครก็รับคำ.   เสนาบดีเข้าไปเฝ้าพระราชากราบทูล

ว่า   ข้าแต่สมมติเทพ   ชาวพระนครโกรธพระองค์.   พระราชาถามว่า

โกรธเรื่องไรละพ่อ.   เสนาบดีกราบทูลว่า   ได้ยินว่า   พระองค์เท่านั้น

บำรุงพระศาสดา    พวกเราไม่ได้    แล้วทูลว่า     ถ้าพวกอื่นได้    เขา

ไม่โกรธ   เมื่อไม่ได้  ประสงค์จะรบกับพระองค์พระเจ้าข้า.  พระราชา

ตรัสว่า   รบก็รบซิพ่อ   เราไม่ให้ภิกษุสงฆ์ละ   เสนาบดีทูลว่า   ข้าแต่

พระองค์ผู้สมมติเทพ   พวกทาสของพระองค์   พูดว่าจะรบกับพระองค์

แล้วพระองค์จักเอาใครรบ     พระราชาตรัสว่า     ท่านเป็นเสนาบดี

มิใช่หรือ   ?    เสนาบดีทูลว่า    เว้นชาวพระนครเสีย    ข้าพระองค์ไม่

สามารถพระเจ้าข้า.     ลำดับนั้นพระราชาทราบว่า     ชาวพระนครมี

กำลัง     ทั้งเสนาบดีก็เป็นฝ่ายของชาวพระนครเหล่านั้นเหมือนกัน

จึงตรัสว่า.  ชาวพระนครจงให้ภิกษุสงฆ์แก่เราอีก  ๗  ปี  ๗  เดือน. ชาว

พระนครไม่รับ   พระราชา ทรงให้ลดลงอย่างนี้คือ  ๖  ปี  ๕ ปี  จึงขออีก

๗   วัน.   ชาวพระนครอนุญาตด้วยเห็นว่า   การที่เรากระทำกรรมอัน

หยาบช้า  กับพระราชาในบัดนี้  ไม่สมควร.  พระราชาทรงจัดทานมุข

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 250

(ทานที่เป็นประธาน) ที่จัดไว้สำหรับ ๗  ปี ๗ เดือน เพื่อ ๗ วันเท่านั้น เมื่อ

ใคร ๆ ไม่เห็นอยู่เลย ให้ทานอยู่  ๖ วันในวันที่  ๗ จึงให้เรียกชาวพระนคร

มาตรัสว่า  ดูก่อน  พ่อทั้งหลาย  พวกท่านจักอาจให้ทานเห็นปานนี้หรือ.

ชาวพระนครแม้เหล่านั้น    กราบทูลว่า    ทานนั้น    เกิดขึ้นแก่พระองค์

เพราะอาศัยพวกข้าพระองค์เท่านั้นมิใช่หรือ    ?     เพราะฉะนั้นพวก

ข้าพระองค์จักอาจถวายทานได้.     พระราชาทรงเอาหลังพระหัตถ์

เช็ดน้ำพระเนตร     ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า     แล้วกราบทูลว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ  ข้าพระองค์คิดว่า  จักทำภิกษุ  ๖,๘๐๐,๐๐๐  รูป

ให้เป็นภาระของตนอื่นแล้วบำรุงด้วยปัจจัย    ๔     ตลอดชีวิต     บัดนี้

ข้าพระองค์    อนุญาตให้ชาวพระนครแล้ว    ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ชาวพระนครเขาโกรธว่า     พวกเขาไม่ได้ถวายทาน     ตั้งแต่พรุ่งนี้ไป

โปรดทรงอนุเคราะห์แก่ชาวพระนครเหล่านั้นเถิด.     ครั้นในวันที่     ๒

เสนาบดีได้ถวายมหาทาน.   ต่อแต่นั้น   ชาวพระนคร   กระทำสักการะ

และสัมมานะ     ให้ยิ่งกว่าสักการะที่พระราชาทรงกระทำแล้ว     ได้

ถวายทาน.     โดยทำนองนั้นนั่นแหละ     เมื่อถึงลำดับของชาวพระนคร

ทั่ว ๆ    ไป     ชาวบ้านที่อยู่ใกล้ประตูได้ตระเตรียมสักการะสัมมานะ

แล้ว.

 

กุฏุมพีมหากาล   กล่าวกะกุฏุมพีพลกาลว่า   สักการะและ

สัมมานะของพระทศพล     ถึงแก่เราวันพรุ่งนี้     เราจะทำสักการะ

อย่างไร  ?  จุลกาลกล่าวว่า  ดูก่อนพี่ท่าน  ท่านเท่านั้น  จงรู้.  มหากาล

กล่าวว่า     ถ้าท่านทำตามชอบใจของเรา     ข้าวสาลีที่ตั้งท้องแล้ว ๆ