พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 51

ยินดีสุภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า  ดีละ  พระพุทธเจ้าข้า  ดังนี้.

ใช้ในอรรถว่า   ร่าเริง   ดังในประโยคเป็นต้นว่า  ดีละ ๆ  สารีบุตร  ดังนี.

ใช้ในอรรถว่า   ดี   ดังในประโยคเป็นต้นว่า

พระราชาผู้รักธรรม  เป็นคนดี,  คนที่มีปัญญา  (ใช้

ปัญญาในทางดี)  เป็นคนดี,  คนที่ไม่ทำลายมิตร

เป็นคนดี  การไม่ทำบาป  เป็นความดี  ดังนี้.

สาธุกศัพท์  ก็เหมือนกัน  ใช้ในอรรถว่า   กระทำให้มั่น  ท่าน

กล่าวไว้ว่า   ใช้ในอรรถว่า  บังคับบ้าง  ดังในประโยคเป็นต้นว่า  ดูก่อน

พราหมณ์   ถ้าเช่นนั้น   ท่านจงฟังให้ดี   ดังนี้.

ถึงในพระสูตรนี้   ก็พึงเข้าใจความหมายอย่างเดียวกันนี้   ใช้ทั้งใน

การทำให้มั่น  ทั้งในการบังคับนี้แหละ  แม้จะใช้ในอรรถว่า  ดี  ก็ควร.

จริงอยู่   ด้วยสาธุกศัพท์ที่มีความหมายว่า  ทำให้มั่น    พระผู้มีพระ-

ภาคเจ้าทรงแสดงแม้คำนี้ว่า    เธอทั้งหลายเมื่อจะเรียนให้ดี  จงฟังธรรม

นี้ให้มั่น,  ที่มีความหมายว่า  บังคับ  ทรงแสดงคำแม้นี้ว่า  เธอทั้งหลาย

จงฟังตามอาณัติของเรา  ที่มีความหมายว่า   ดี  ทรงแสดงคำแม้นี้ว่า   เธอ

ทั้งหลายจงฟังธรรมนี้ให้ดี  ให้งาม.

บทว่า  มนสิกโรถ  ความว่า  สนใจ  คือใส่ใจ  อธิบายว่า   มีจิต

ไม่ฟุ้งซ่าน  พิจารณา  คือกระทำไว้ในใจ  ดังนี้.

บัดนี้  คำว่า  ต  สุณาถ  นี้  ในอธิการนี้  เป็นการห้ามความฟุ้งซ่าน

แห่งโสตินทรีย์,   คำว่า   สาธุก   มนสิกโรถ   เป็นการห้ามความฟุ้งซ่าน

แห่งมนินทรีย์  ด้วยการประกอบทำให้มั่นไว้ในใจ.

อนึ่ง  ใน  ๒  คำนี้  คำแรก  เป็นการห้ามถือเอาผิดโดยพยัญชนะ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 52

คำหลัง  เป็นการห้ามถือเอาผิดโดยอรรถ.  ดังในประโยคเป็นต้นว่า  ท่าน

ประกอบการฟังธรรมด้วยคำแรก  ประกอบการทรงจำ  และการใคร่

ครวญธรรมะที่ได้สดับแล้วด้วยคำหลัง.  อนึ่ง  ท่านแสดงว่า  พระ

ธรรมนี้  ถึงพร้อมด้วยพยัญชนะด้วยข้อแรก  เพราะฉะนั้น  จึงเป็นสิ่ง

ควรฟัง  และท่านแสดงว่า  พระธรรมนี้   ถึงพร้อมด้วยอรรถด้วยคำหลัง

เพราะฉะนั้น  จึงเป็นสิ่งที่ควรใส่ใจ.

อีกอย่างหนึ่ง  เพราะเอาบทว่า  สาธุกะ  ประกอบเข้าไว้ด้วยกันทั้ง

๒  บท  บัณฑิตพึงทราบการประกอบความอย่างนี้ว่า  เพราะเหตุที่พระ

ธรรมนี้เป็นธรรมที่ลึกซึ้ง  และเป็นเทศนาที่ลึกซึ้ง  ฉะนั้น  เธอ

ทั้งหลายจงฟังให้ดี.  เพราะเหตุที่พระธรรมนี้  มีความหมายอันลึกซึ้ง  และ

มีปฏิเวธอันลึกซึ้ง  ฉะนั้น  เธอทั้งหลายจงใส่ใจไว้ให้ดี  ดังนี้.

บทว่า  ภาสิสฺสามิ  แปลว่า  เราตถาคตจักแสดง  คือจักแสดง

เทศนาที่ประกาศไว้ในคำนี้ว่า  เธอทั้งหลายจงฟังเรื่องนั้นโดยไม่ย่นย่อ

ทีเดียว.  อีกประการหนึ่งแลมีอธิบายไว้ว่า  เราจักกล่าวเรื่องนั้นแม้โดย

พิสดาร  ดังนี้.  จริงอยู่  บทเหล่านี้ระบุเนื้อความทั้งโดยย่อและพิสดาร.

สมดังที่พระวังคีสเถระกล่าวไว้ว่า

ท่านจะแสดงโดยย่อก็ตาม  จะกล่าวโดยพิสดารก็

ตาม  เสียงไม่ก้องกังวานดุจนกสาลิกา   แต่ก็แสดง

อย่างมีปฏิภาณ  ดังนี้.

เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว  ภิกษุเหล่านั้นแล  เกิดอุตสาหะรับพระพุทธ-

ดำรัส.  อธิบายว่า   รับเอา  คือถือเอาพระดำรัสของพระศาสดาว่า  อย่าง

นั้นพระองค์ผู้เจริญ.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 53

ลำดับนั้น  พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสคำนี้  คือได้ตรัสพระสูตร

ทั้งสิ้นนี้  คือที่จะต้องกล่าวต่อไปนี้  มีเป็นต้นว่า  อิธ  ภิกฺขเว  ดังนี้.  บทว่า

อิธ  ในคำว่า  อิธ   ภิกฺขเว   นั้น    เป็นนิบาต    ใช้ในการอ้างสถานที่.

ในที่บางแห่งพระองค์ตรัสหมายเอา  โลก.    สมดังพระธรรมสังคาหกาจารย์

กล่าวไว้ว่า  พระตถาคตย่อมเสด็จอุบัติขึ้นในโลกนี้  ดังนี้.  ในที่บางแห่ง

ท่านกล่าวหมายเอา  ศาสนา.  สมดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า  ดูก่อน

ภิกษุทั้งหลาย  สมณะ  (ที่  ๑)  ในพระศาสนานี้แลมีอยู่  สมณะที่  ๒

ในพระศาสนานี้มีอยู่    ดังนี้.   ในที่บางแห่ง  ท่านกล่าวหมายเอา  โอกาส

ดังท่านกล่าวไว้ว่า.

ดูก่อนเพื่อร่วมทุกข์  เมื่อเราเกิดเป็นเทวดาดำรงอยู่

ในโอกาสนี้นั่นแล  และเราได้อายุเพิ่มอีก  ท่านจง

ทราบอย่างนี้  ดังนี้.

ในที่บางแห่ง  ท่านกล่าวหมายเอาเพียงทำบทให้เต็มเท่านั้น.  สมดังที่พระ-

ผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ก็เราตถาคตบริโภค

เสร็จแล้ว  ห้ามภัตรแล้ว  ดังนี้.  แต่ในที่นี้พึงทราบว่า  ท่านกล่าวหมาย

เอา  โลก  ดังนี้.

บทว่า  อิธ   ภิกฺขเว  ความว่า  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุ

ทั้งหลายมาอีก  เพื่อทรงแสดงเทศนาตามที่ได้ทรงปฏิญาณไว้.  แม้ด้วยบท

ทั้ง  ๒  ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ในโลกนี้  ดังนี้.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 54

ความหมายของปุถุชน

ก็ในบทว่า  อสฺสุตวา  ปุถุชฺชโน  นี้  พึงทราบวินิจฉัยดังนี้  :-

ปุถุชน  ชื่อว่า  เญยยะ  เพราะไม่มีอารม  ชื่อว่า  อัสสุตวา  เพราะไม่มี

อธิคม.  อธิบายว่า  ปุถุชนใด  ชื่อว่า  ไม่มีอาคมที่ขจัดความไม่รู้  เพราะ

ไม่รู้เหตุที่เว้นจากการเรียน  การสอบถาม  และการวินิจฉัยในขันธ์  ธาตุ

อายตนะ  สัจจะ  ปัจจยาการ  และสติปัฏฐาน เป็นต้น    ชื่อว่า  ไม่มีอธิคม

เพราะไม่ได้บรรลุธรรมที่จะพึงบรรลุด้วยการปฏิบัติ     ปุถุชนนั้นจึงชื่อว่า

เญยยะ  เพราะไม่มีอาคม  ชื่อว่า  อัสสุตวา  เพราะไม่มีอธิคม.

ชนนี้นั้น  ชื่อว่า  ปุถุชน  เพราะเหตุทั้งหลายมีการ

ยังกิเลสหนาให้เกิดเป็นต้น  อีกอย่างหนึ่ง  ชนนี้

ชื่อว่า   หนา  (ปุถุ)  เพราะหยั่งลงภายในกิเลสที่หนา.

จริงอยู่     ชนนั้น  ซึ่งว่า ปุถุชน  เพราะเหตุทั้งหลาย  มีอาทิคือ ยัง

กิเลสเป็นต้น    ที่หนามีประการต่าง ๆ ให้เกิด.     สมดังพระธรรมสังคาห-

กาจารย์กล่าวไว้ว่า   ชนทั้งกลาย  ซึ่งว่า  ปุถุชน   เพราะอรรถว่า   กังกิเลส

หนาให้เกิด,   ชื่อว่า  ปุถุชน   เพราะอรรถว่า   ถูกสักกายทิฏฐิเบียดเบียน

มาก,   ชื่อว่า  ปุถุชน   เพราะอรรถว่า  ต้องคอยมองดูศาสดาบ่อย ๆ  ชื่อ

ว่า  ปุถุชน   เพราะอรรถว่า   ยังไม่หลุดพ้นไปจากคติทั้งปวงที่หนาแน่น,

ชื่อว่า   ปุถุชน   เพราะอรรถว่า   ปรุงแต่งเครื่องปรุงแต่งต่าง ๆ เป็นอัน

มาก,    ชื่อว่า  ปุถุชน  เพราะอรรถว่า  ถูกโอฆะต่าง ๆ เป็นอันมากพัดพา

ไป,    ชื่อว่า  ปุถุชน  เพราะอรรถว่า  เดือดร้อนด้วยความเดือดร้อนต่าง ๆ

เป็นอันมาก,  ชื่อว่า ปุถุชน เพราะอรรถว่า เราเดือดร้อนด้วยความเร่าร้อน

 

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 55

ต่าง ๆ เป็นอันมาก   ชื่อว่า   ปุถุชน   เพราะอรรถว่า   กำหนัด   ติดใจ

สยบ  ลุ่มหลง  ติดขัด   ขัดข้อง   พัวพัน   ในกามคุณ  ๕   เป็นอันมาก.

ชื่อว่า ปุถุชน  เพราะอรรถว่า  ถูกนิวรณ์  ๕  ร้อยรัดไว้  ปกคลุม  ปิดบัง

ครอบงำไว้เป็นอันมาก,     อีกอย่างหนึ่ง   ชื่อว่า   ปุถุชน     เพราะอยู่ใน

หมู่ชนผู้มีธรรมจริยาต่ำ    ผู้หันหลังให้กับอริยธรรม    จำนวนมาก   คือ

นับไม้ถ้วน   ซึ่งหันหลังให้อริยธรรม,   อีกอย่างหนึ่ง    ชื่อว่า   ปุถุชน

เพราะอรรถว่า   ชนนี้ถึงการนับว่าแยกอยู่ต่างหาก   คือ   ไม้เกี่ยวข้องกับ

พระอริยเจ้าทั้งหลาย  ผู้ประกอบด้วยคุณ   มีศีล   และสุตะเป็นต้น.     ด้วย

๒   บทว่า  อสฺสุตวา  ปุถุชฺชโน  นี้  ดังกล่าวมานี้

ในบรรดาปุถุชน   ๒  จำพวกที่พระพุทธเจ้าผู้เป็น

เผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ได้ตรัสไว้    คือ    อันธปุถุชน

พวกหนึ่ง  กัลยาณปุถุชนพวกหนึ่ง  พึงทราบว่า  ท่าน

กล่าวหมายถึงอันธปุถุชน.

อริยะ - สัตบุรุษ

คำว่า  อริยะ  ในคำเป็นต้นว่า  อริยาน  อทสฺสาวี  ท่านกล่าว

หมายเอา  พระพุทธเจ้า  พระปัจเจกพุทธเจ้า  และพระพุทธสาวก   เพราะ

เป็นผู้ไกลจากกิเลส  ไม่ดำเนินไปในทางเสื่อม  ดำเนินไปในทางเจริญ

และอันชาวโลก  พร้อมทั้งเทวโลก  พึงดำเนินตาม.

อีกอย่างหนึ่ง   พระอริยะในที่นี้ก็คือพระพุทธเจ้านั่นเอง.   สมดังที่

พระพุทธองค์ตรัสไว้ว่า    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   พระตถาคตท่านเรียกว่า

อริยะ  ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก  ฯลฯ.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 56

อนึ่ง  พระปัจเจกพุทธเจ้า  และพระสาวกกองพระตถาคตเจ้า   พึง

ทราบว่า  สัตบุรุษ  ในคำว่า  สปฺปุริสา  นี้.  จริงอยู่   พระปัจเจกพุทธเจ้า

เป็นต้นเหล่านั้น  ชื่อว่า  โสภณบุรุษ  เพราะประกอบด้วยคุณอันเป็น

โลกุตตระ  เพราะเหตุนั้น  จึงชื่อว่า  สัตบุรุษ.  อีกอย่างหนึ่ง  สัตบุรุษ

เหล่านั้นทั้งหมดเทียว  ท่านกล่าวแยกออกเป็น  ๒  พวก.  จริงอยู่ พระ

พุทธเจ้าทั้งหลายก็ดี  พระปัจเจกพุทธเจ้า  และพุทธสาวกก็ดี  เป็นทั้ง

พระอริยะ และสัตบุรุษ  สมดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

บุคคลใดแล  เป็นนักปราชญ์  ผู้กตัญญูกตเวที  เป็น

กัลยาณมิตร  มีความภักดีมั่น  กระทำการช่วยเหลือ

ผู้ตกทุกข์ได้ยาก  โดยความเต็มใจ  บัณฑิตทั้งหลาย

กล่าวผู้เช่นนั้นว่า  สัตบุรุษ  ดังนี้.

จริงอยู่  ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ว่า  กลฺยาณมิตฺโต  ทฬฺหภตฺติ  จ

โหติ  ดังนี้  ท่านกล่าวหมายเอาพระพุทธสาวก,  ด้วยคำว่า  กตญฺญุตา

เป็นต้น   ท้านกล่าวหมายเอาพระปัจเจกพุทธเจ้า  และพระพุทธเจ้า  ดังนี้

แล.

บัดนี้  ท่านผู้ใด  มีปกติไม่เห็นพระอริยเหล่านั้น  และไม่ยินดีใน

การเห็น  ผู้นั้น  พึงทราบว่า  มีปกติไม่เห็นพระอริยเจ้าทั้งหลาย  ดังนี้.

และการเห็นนั้นแยกออกเป็น  ๒  คือ  ไม่เห็นด้วยตา  ๑  ไม่เห็นด้วยญาณ  ๑.

ใน  ๒  อย่างนั้น  การไม่เห็นด้วยญาณ  ท่านประสงค์เอาในที่นี้.

จริงอยู่  พระอริยะทั้งหลายถึงบุคคลจะเห็นด้วยมังสจักษุ  หรือ

ทิพยจักษุ  ก็ยังไม่ชื่อว่าได้เห็น  เพราะจักษุเหล่านั้นรับเอาเพียงอุปาทายรูป

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 57

ไม่ใช่ยึดเอาความเป็นพระอริยะเป็นอารมณ์  อนึ่ง  แม้สุนัขบ้าน  สุนัข

จิ้งจอกเป็นต้น  ย่อมเห็นพระอริยะทั้งหลายด้วยจักษุ  แต่ว่า  สุนัขบ้าน

เป็นต้นเหล่านั้นจะชื่อว่าได้เห็นพระอริยะทั้งหลายหามิได้.  ในข้อนี้  มี

เรื่องนี้เป็นอุทาหรณ์

อยู่กับพระอริยะ  แต่ไม่รู้จักพระอริยะ

ดังได้สดับมา  อุปัฏฐากของพระเถระผู้ขีณาสพ  ผู้อยู่ในจิตตลดา-

บรรพต  บวชเมื่อแก่  อยู่มาวันหนึ่ง  เที่ยวไปบิณฑบาตกับพระเถระ

รับเอาบาตรจีวรของพระเถระเดินตามหลังมา  ถามพระเถระว่า  ข้าแต่

ท่านผู้เจริญ  บุคคลเช่นไรชื่อว่า  พระอริยะ  พระเถระตอบว่า  บุคคล

บางคนในโลกนี้    เป็นคนแก่   รับเอาบาตรและจีวรของพระเถระ  ทำวัตร

ปฏิบัติแม้เที่ยวไปกับพระอริยะ  ก็ย่อมไม่รู้จักพระอริยะ  โยม  พระอริยะ

ทั้งหลาย  รู้ได้ยากอย่างนี้  ดังนี้.  เมื่อพระเถระแม้พูดอย่างนี้  อุปัฏฐาก

นั้น  ก็ยังหารู้ไม่.

เพราะฉะนั้น  การเห็นด้วยจักษุ  ไม่ชื่อว่าเห็น  การเห็นด้วย

ญาณเท่านั้น  ชื่อว่าเห็น.  สมดังที่พระพุทธองค์ตรัสไว้ว่า  ดูก่อนวักกลิ

ประโยชน์อะไรด้วยกายอันเปื่อยเน่านี้  อันเธอเห็นแล้ว,  ดูก่อนวักกลิ

ผู้ใดแล  เห็นพระธรรม  ผู้นั้นชื่อว่า  เห็นเราตถาคต  ดังนี้.

เพราะฉะนั้น  บุคคลแม้เห็นอยู่ (ซึ่งพระอริยะ)  ด้วยจักษุ  แต่

ไม่เห็นอนิจจลักษณะ  เป็นต้น  ที่พระอริยเจ้าทั้งหลายเห็นแล้วด้วยญาณ

และไม่บรรลุธรรมที่พระอริยเจ้าบรรลุแล้ว  พึงทราบ  ไม่เห็นพระ

อริยเจ้าทั้งหลาย  เพราะธรรมที่ทำให้พระอริยะ  และความเป็นพระอริยะ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 58

อันบุคคลนั้นยังไม่เห็น  ดังนี้.

สองบทว่า   อริยธมฺมสฺส  อโกวิโท  ความว่า  ไม่ฉลาดในอริย-

ธรรมอันแยกออกเป็นสติปัฏฐาน  เป็นต้น.

ก็ชื่อว่า   วินัย   มี  ๒ อย่าง    แต่ละอย่างในแต่ละ

ประเภท  มี  ๕  เพราะความไม่มีวินัยทั้ง  ๒  นั้น  อัน

นี้ท่านเรียกว่า  อวินีต  ในคำว่า  อริยธมฺเม  อวินีโต

นี้.

วินัย   ๒  อย่าง

จริงอยู่วินัยนี้มี ๒   อย่าง  คือ  สังวรวินัย  ๑  ปหานวินัย   ๑.  เละวินัย

แต่ละอย่าง    ในวินัยแม้ทั้ง  ๒  นี้  แยกออกเป็น  ๕. จริงอยู่      แม้สังวร-

วินัยมี  ๕  คือ  สีลสังวร  สติสังวร   ญาณสังวร     ขันติสังวร     เละวิริย-

สังวร.      แม้ปหานสังวร    ก็มี  ๕  อย่างเหมือนกัน    คือ   ตทังคปหาน

วิกขัมภนปหาน   สมุจเฉทปหาน  ปฏิปัสสัทธิปหาน   และนิลสรณปหาน.

สังวรวินัยทั้ง  ๕  นั้น   สังวรที่ตรัสไว้ว่า  ภิกษุเข้าถึงด้วยปาฏิโมกข์-

สังวรนี้     นี้เรียกว่า  สีลสังวร.

สังวรที่ตรัสไว้ว่า    ภิกษุ   ย่อมรักษาจักขุนทรีย์    คือ   ถึงการ

สำรวมในจักขุนทรีย์  นี้เรียกว่า  สติสังวร.

สังวรที่ตรัสไว้ว่า

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า  ดูก่อนอชิตะ  กระแส

(ตัณหา)  เหล่าใด  ในโลกมีอยู่ สติย่อมเป็นเครื่อง

ห้ามกระแสเหล่านั้น  เราตถาคตกล่าวสติว่าเป็น

 

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 59

เครื่องระวังกระแสทั้งหลาย     กระแสเหล่านั้นอัน

บุคคลย่อมละด้วยปัญญา.

นี้เรียกว่า  ญาณสังวร.

สังวรที่ตรัสไว้ว่า   ภิกษุ   ย่อมอดทนต่อหนาวและร้อน   นี้เรียก

ว่า   ขันติสังวร.

สังวรที่ตรัสไว้ว่า    ภิกษุย่อมหยุดกามวิตก    ที่เกิดขึ้นแล้วไว้ได้

นี้เรียกว่า  วิริยสังวร

อนึ่ง  สังวรนี้แม้ทั้งหมด   ท่านเรียกว่า  สังวร   เพราะเป็นเครื่อง

ระวังกายทุจริต  และวจีทุจริต   เป็นต้น  ที่ตนต้องระวังตามหน้าที่ของตน

และเรียกว่า   วินัย   เพราะเป็นเครื่องขจัดกายทุจริต  และวจีทุจริต เป็นต้น

ที่ตนต้องขจัดตามหน้าที่ของตน.   สังวรวินัยพึงทราบว่า  แยกออกเป็น  ๕

ดังอธิบายมานี้ก่อน.

ปหานะ  ๕

อนึ่ง  การละองค์นั้นๆ  ย่อมมีด้วยวิปัสสนาญาณนั้น ๆ เพราะเป็น

ปฏิปักษ์ในวิปัสสนาญาณ   มีนามรูปปริเฉทญาณ  เป็นต้น     ดุจการกาจัด

ความมืด  ย่อมมีได้เพราะแสงสว่างแห่งประทีปฉะนั้น.    คือ  ละสักกาย-

ทิฏฐิ    ด้วยการกาหนดนามรูป,     ละทิฏฐิที่ไม่มีเหตุและมีเหตุไม่เสมอกัน

ด้วยการกำหนดปัจจัย,      ละความสงสัยด้วยการข้ามความสงสัย    อันเป็น

ส่วนภายหลัง     แห่งการกำหนดปัจจัยนั้นนั่นเอง       ละความยึดถือว่าเรา

ของเรา   ด้วยการพิจารณากลาปะ    ( กลุ่ม,  กอง ),      ละสัญญาในธรรม

ที่ไม่เป็นมรรคว่าเป็นมรรค    ด้วยการกำหนดมรรคและอมรรค,     ละอุจ-

เฉททิฏฐิด้วยการเห็นความเกิดขึ้น,   ละสัสสตทิฏฐิด้วยการพิจารณาเห็น

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 60

ความเสื่อม,     ละความสำคัญว่าไม่น่ากลัวในสิ่งที่น่ากลัวด้วยการพิจารณา

เห็นภัย,   และความสำคัญว่าชอบใจ   (ยินดี)    ด้วยการพิจารณเห็นโทษ,

ละอภิรติสัญญา    (ความสำคัญว่าน่ายินดียิ่ง)    ด้วยนิพพิทานุปัสสนา,

ละความเป็นผู้ไม่อยากจะหลุดพ้นด้วยญาณคือความเป็นผู้ใคร่จะพ้นไป,

ละการไม่เพ่งด้วยอุเบกขาญาณ,        ละปฏิโลมในธรรมฐิติ     และในพระ

นิพพานด้วยอนุโลม,  ละความยึดนิมิตในสังขารด้วยโคตรภู  อันนี้  ชื่อว่า

ตทังคปหานะ.

อนึ่ง  การละนีวรณธรรม  เป็นต้น   นั้น ๆ ด้วยสมาธิแยกออกเป็น

อุปจารสมาธิ    เพราะห้ามความเป็นไป    (แห่งนีวรณ์)     ดุจการแหวก

สาหร่ายบนผิวน้ำ  โดยใช้หม้อแหวกฉะนั้น    อันนี้ชื่อว่าวิกขัมภนปหานะ.

ส่วนการละกองกิเลสในสันดานของตน      อันนับเนื่องในสมุทัยที่

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า    เพื่อละทิฏฐิทั้งหลายโดยที่

กองกิเลสนั้นกลับเป็นไปไม่ได้อีกอย่างเด็ดขาด        แห่งพระโยคาวจรผู้ชื่อ

ว่า   มีมรรคนั้น    เพราะเหตุที่เจริญอริยมรรค  ๔ ได้แล้ว     อันนี้ชื่อว่า

สมุจเฉทปหานะ.

อนึ่ง   ข้อที่กิเลสทั้งหลายสงบระงับไปในขณะแห่งผล   อันนี้ชื่อว่า

ปฏิปัสสัทธิปหานะ.       พระนิพพานที่ชื่อว่าละเครื่องปรุงแต่งทั้งปวงได้

เพราะสลัดเครื่องปรุงแต่งทั้งปวงแล้ว    อันนี้     ชื่อว่า    นิสสรณปหานะ.

อนึ่ง  เพราะเหตุที่การละทั้งหมดนั้น   ชื่อว่า  ปหานะ  โดยอรรถว่า

สละ ชื่อว่า  วินัย  โดยอรรถว่า กำจัด  ฉะนั้น ท่านจึงเรียกว่า   ปหานวินัย.

อีกอย่างหนึ่ง     เพราะการละกิเลสนั้นด้วย     เพราะทำให้เกิดมีการกำจัด

(กิเลส )  นั้น ๆ  ด้วย การละทั้งหมดนั้น  ท่านเรียกว่า  ปหานวินัย.   แม้

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 61

ปหานวินัย   พึงทราบว่า  แยกออกเป็น  ๕  ประการ  ด้วยประการฉะนี้.

วินัยนี้โดยย่อมี  ๒  และโดยแยกแยะมี   ๑๐  ดังพรรณนามาฉะนี้

เพราะเหตุที่ปุถุชนผู้มิได้สดับนั้น   ไม่มีวินัยทั้ง  ๒  อย่างนั้น  ฉะนั้น ปุถุชน

นี้   พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสเรียกว่า  อวินีตะ    (ผู้ไม่มีวินัย)   เพราะ

ขาดสังวร  และเพราะยังละปหาตัพพธรรมไม่ได้.

ในข้อว่า   สปฺปุริสาน   อทสฺสาวี   (ไม่เห็นสัตบุรุษ )   สปฺปุริส-

ธมฺมสฺส   อโกวิโท     (ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ)    สปฺปุริสธมฺเม

อวินีโต    (ไม่ถูกแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ)   นี้   ก็นัยนี้เหมือนกัน.

ก็ข้อนี้  โดยความหมายไม่แตกต่างกันเลย    สมดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

พระอริยะก็คือสัตบุรุษ   สัตบุรุษก็คือพระอริยะ   ธรรมของพระอริยะก็คือ

ธรรมของสัตบุรุษ     ธรรมของสัตบุรุษก็คือธรรมของพระอริยะ     วินัย

ของพระอริยะก็คือวินัยของสัตบุรุษ     วินัยของสัตบุรุษก็คือวินัยของ

พระอริยะ   ศัพท์ว่า   อริเย  หรือ  สปฺปุจริเส    ก็ดี  อริยธมฺเม  หรือ

สปฺปุริสธมฺเม   ก็ดี  อริยวินเย  หรือ   สปฺปุริสวินเย  ก็ดี   ( ทั้งหมด )

นั้นเป็นอันเดียวกัน    มีเนื้อความอย่างเดียวกัน   เสมอกัน    มีค่าเท่ากัน

กำเนิดเดียวกันทั้งนั้น.

ถามว่า  ก็เพราะเหตุไร  พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า  ดูก่อนภิกษุ

ทั้งหลาย   เราตถาคตจักแสดงสัพพธัมมมูลปริยายสูตร   แก่พวกเธอ   แต่

ไม่ทรงแสดงสูตรนั้น    กลับทรงชี้แสดงถึงปุถุชนอย่างนี้ว่า       ดูก่อนภิกษุ

ทั้งหลาย   ปุถุชนในโลกนี้ไม่ได้สดับ    ไม่เห็นพระอริยะทั้งหลาย   ดังนี้.

ตอบว่า     เพื่อจะทำให้แจ้งซึ่งเนื้อความนั้น       โดยธรรมเทศนาอันเป็น

บุคคลาธิษฐาน  ดังนี้.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 62

เทศนา   ๔

จริงอยู่       การเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้า     อันดับแรกมี  ๔

ประการ    ด้วยอำนาจธรรมและบุคคลนั่นแล     คือธรรมเทศนาที่ยกพระ

ธรรมเป็นที่ตั้ง      (ธัมมาธิษฐาน)      บุคคลเทศนาที่ยกพระธรรมเป็น

ที่ตั้ง    (ธัมมาธิษฐาน)    บุคคลเทศนาที่ยกบุคคลเป็นที่ตั้ง    (บุคคลา-

ธิษฐาน)   และพระธรรมเทศนา  ยกบุคคลเป็นที่ตั้ง  (บุคคลาธิษฐาน).

บรรดาเทศนา  ๔  ประการนั้น     เทศนาแบบนี้ว่า     ดูก่อนภิกษุ

ทั้งหลาย    เวทนา   ๓  เหล่านี้,   เวทนา  ๓  อะไรบ้าง  คือ   สุขเวทนา

ทุกขเวทนา    เละอทุกขมสุขเวทนา   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  เวทนาทั้ง ๓

เหล่านี้แล  พึงทราบว่า   ชื่อว่าธรรมเทศนาที่เป็นธัมมาธิษฐาน.

เทศนาแบบนี้ว่า    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   บุรุษนี้   มีธาตุ  ๖  มี

ผัสสายตนะ  ๖   มีมโนปวิจาร  ๑๘  มีอธิษฐานธรรม  ๔    พึงทราบว่า

ชื่อว่าบุคคลเทศนาที่เป็นธัมมาธิษฐาน.

เทศนาแบบนี้ว่า    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   สัตบุรุษบุคคล  ๓  พวก

เหล่านี้    มีอยู่ในโลก   ๓   จำพวกเหล่าไหนบ้าง  ?  คือบอด,  มีจักษุ

ข้างเดียว      และจักษุ  ๒  ข้าง    ภิกษุทั้งหลาย     ก็บุคคลบอดเป็น

ไฉน ?    พึงทราบว่า  ชื่อว่าบุคคลเทศนาที่เป็นบุคคลาธิษฐาน.

เทศนาแบบนี้ว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ก็ภัยในทุคติเป็นไฉน  ?

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  บุคคลบางคนในโลกนี้   พิจารณาเห็นว่า  กายทุจริต

แลมีวิบากอันลามก  อภิสัมปรายภพ  ฯลฯ  ย่อมบริหารตนอันสะอาด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    นี้เรียกว่า    ภัยในทุคติ   พึงทราบว่า    ชื่อว่า

ธรรมเทศนาที่เป็นบุคคลาธิษฐาน.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 63

พึงทราบอรรถาธิบายว่า    ในที่นี้พระผู้มีพระภาคเจ้านี้นั้น    เพื่อ

จะทรงแสดงปุถุชน   ขยายเนื้อความแห่งเทศนาที่เป็นบุคคลาธิษฐานให้ชัด

จึงทรงแสดงชี้ถึงปุถุชนอย่างนี้ว่า   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ปุถุชนในโลกนี้

มิได้สดับ      มิได้เห็นพระอริยเจ้าทั้งหลาย    เพราะเหตุที่ปุถุชนมิได้

กำหนดรู้ขันธ์       และความสำคัญที่เป็นมูลรากของธรรมทั้งปวงที่ทรง

ประสงค์เอาในที่นี้   ก็มีความไม่กำหนดรู้เป็นมูลราก.

พระผู้มีพระภาคเจ้า     ครั้นทรงแสดงปุถุชนอย่างนี้แล้ว     บัดนี้

เมื่อจะทรงแสดงความสำคัญในวัตถุทั้งหลาย   มีปฐวี  (แผ่นดิน)  เป็นต้น

อันให้เกิดธรรมที่นับเนื่องในสักกายทิฏฐิทั้งหมดของปุถุชนนั้น  จึงตรัสคำ

เป็นต้นว่า  ปวึ  ปวิโต  ดังนี้.

ปฐวี  ๔  อย่าง

ในคำว่า  ปวึ  ปวิโตนั้น  พึงทราบวินิจฉัยดังนี้  :-  ปฐวีมี  ๔

อย่าง  คือ  ลักขณปฐวี  ๑  สสัมภารปฐวี  ๑  อารัมมณปฐวี  ๑  และ

สัมมติปฐวี  ๑.

ในปฐวี  ๔  อย่างนั้น  ปฐวีธาตุที่ท่านกล่าวไว้ในประโยคเป็นต้น

ดูก่อนผู้มีอายุ     ก็ปฐวีธาตุภายในเป็นไฉน ?      ได้แก่สิ่งที่แข้นแข็ง

( เป็นลักษณะ)    เฉพาะตนอยู่ในตัวมันเอง  ชื่อว่า  ลักขณปฐวี.

ปฐวีธาตุที่ท่านกล่าวไว้ในประโยคเป็นต้นว่า  ภิกษุขุดเองก็ดี  ให้

คนอื่นขุดก็ดี   ซึ่งแผ่นดิน  ดังนี้   ชื่อว่า  สสัมภารปฐวี.

อนึ่ง   ปฐวีธาตุ   คือ  โกฏกาสะ   ( ส่วน )   ๒๐  มีผม  เป็นต้น

และวัตถุภายนอกมีเหล็กและโลหะ  เป็นตัน พร้อมทั้งคุณสมบัติมีสี  เป็นต้น

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 64

รวมเรียกว่า  สสัมภารปฐวี.

ส่วนปฐวีธาตุ  มาในประโยคเป็นต้นว่า  คนหนึ่งรู้ชัดปฐวีกสิณ

เรียกว่า  อารัมมณปฐวี.  บางท่านเรียกว่า  นิมิตตปฐวี.

ปฐวีธาตุที่ว่า  บุคคลได้ฌานมีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์  เกิดในเทวโลก

ย่อมได้นามว่า  ปฐวีเทวดา   ด้วยอำนาจปฐวีกสิณเป็นเหตุให้มา   ( เกิด )

นี้  พึงทราบว่า  สัมมติปฐวี.

ในอธิการนี้   ย่อมได้ปฐวีแม้ทั้งหมดนั้น.     ปุถุชนนี้ย่อมหมายรู้ปฐวี

อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาปฐวีเหล่านั้น  โดยเป็นปฐวี  ย่อมหมายรู้ว่า

เป็นปฐวี  ย่อมรู้โดยส่วนแห่งปฐวี  ครั้นถือเอาตามโวหารโลกแล้ว  ย่อม

หมายเอาด้วยสัญญาวิปัลลาสว่า     เป็นปฐวี    เมื่อปล่อยวางส่วนแห่งปฐวี

ไม่ได้อย่างนี้แหละ        ย่อมหมายรู้เอาส่วนแห่งปฐวีนั่นโดยนัยเป็นต้นว่า

สัตว์   หรือว่าของสัตว์.     เพราะเหตุไร   ท่านจึงไม่ควรกล่าวไว้ว่า    เอว

สญฺชานาติ.  เพราะว่าปุถุชน  เป็นเหมือนคนบ้า.  เขาย่อมยึดถือสิ่งใด

สิ่งหนึ่ง   ด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง.

อีกอย่างหนึ่ง  เหตุอันต่างด้วยความเป็นผู้ไม่เห็นพระอริยเจ้าทั้งหลาย

เป็นต้น       นั่นแหละจักเป็นตัวการในการกำหนดหมายนี้    ซึ่งพระผู้มี-

พระภาคเจ้า    เมื่อจะตรัสว่า    อปริญฺาต  ตสฺส  ข้างหน้าก็เป็นอัน

ตรัสไว้แล้ว.

บทว่า  ปวึ  ปวิโต  สญฺตฺวา  ความว่า  ปุถุชนนั้นกำหนด

หมายแผ่นดินนั้นด้วยสัญญาที่วิปริตอย่างนี้แล้ว  ต่อมาย่อมสำคัญ  คือ

กำหนดให้ต่างออกไป  ได้แก่ยึดถือโดยประการต่าง ๆ  คือโดยประการอื่น

ด้วยกิเลสเครื่องเนิ่นช้า  คือ  ตัณหา  มานะ  และทิฏฐิ  ที่มีกำลัง  ซึ่ง

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 65

ท่านกล่าวไว้ด้วยนาม  (รวม)  ว่ามัญญนาในที่นี้  ตามพระบาลีว่า  ก็

ส่วนแห่งกิเลสเครื่องเนิ่นช้า  มีสัญญาเป็นต้นเหตุ  ดังนี้.  ด้วยเหตุนั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า  ปวึ  มญฺติ  ดังนี้.

ก็เพื่อจะทรงแสดงความสำคัญเหล่านั้นของเขาผู้สำคัญอยู่เช่นนี้โดย

นัยอันพิสดาร    พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสปฐวีในภายใน ๒๐ ประเภท

โดยนัยเป็นต้นว่า    เกสา  โลมา   ตรัสปฐวีในคัมภีร์วิภังค์อย่างนี้ว่า

บรรดาปฐวีธาตุ  ๒  อย่างนั้น  ปฐวีธาตุภายนอกเป็นไฉน ?  คือ วัตถุ

ภายนอกที่แข้นแข็งหยาบกระด้าง  ไม่มีใจครอง  เช่นเหล็ก  โลหะ

ดีบุกขาว  ดีบุกดำ  แร่เงิน  มุกดา  แก้วมณี  แก้วไพฑูรย์  สังข์  ศิลา

แก้วประพาฬ  เงินตรา  ทองรูปพรรณ  แก้วแดง    (ทับทิม)  เพชร-

ตาแมว  หญ้า  ท่อนไม้  ก้อนกรวด  ทราย  กระเบื้อง  แผ่นดิน  หิน

ภูเขา,   และตรัสนิมิตแผ่นดิน   ในวัตถุอารมณ์ภายใน  ท่านหมายเอา

ปฐวีนั้น ๆ กล่าวการประกอบความนี้ไว้.

บทว่า  ปวึ  มฺติ  ความว่า  ปุถุชน  ย่อมสำคัญว่า  เราเป็น

ดิน  ว่า  ดินเป็นของเรา  ว่า  คนอื่นเป็นดิน  ว่า  ดินของคนอื่น  ดังนี้

ด้วยความสำคัญ  ๓  อย่าง.

อีกอย่างหนึ่ง   ย่อมสำคัญปฐวี   (แผ่นดิน)   ภายใน  ด้วยความ

สำคัญ  ด้วยอำนาจตัณหา  มานะ  และทิฏฐิ.

สำคัญอย่างไร ?

จริงอยู่    ปุถุชนนี้   ยังฉันทราคะให้เกิดในผม   เป็นต้น    คือยินดี

เพลิดเพลิน  พร่ำเพ้อ  หลงใหล  ผม  ขน  เล็บ  ฟัน  หนัง  ก็หรือ

วัตถุซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนดอย่างใดอย่างหนึ่ง,  ปุถุชนย่อมสำคัญ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 66

ปฐวีกายในด้วยความสำคัญอันเกิดจากอำนาจแห่งตัณหาอย่างนี้.

ก็หรือว่า   เกิดความทะยานอยากในผมเป็นต้นนั้น   โดยนัยเป็นต้นว่า

ผมของเราพึงเป็นเช่นนี้ตลอดไป       ขอขนบองเราพึงเป็นเช่นนี้ตลอดไป

ก็หรือว่า  ตั้งจิตไว้   เพื่อจะได้สิ่งที่ตนยังไม่ได้   โดยนัยเป็นต้น   ด้วยศีล

หรือพรหมจรรย์  อันนี้    เราจักมีผมดำสนิทอ่อนนุ่ม  ดังนี้.  ปุถุชนย่อม

สำคัญปฐวี  (แผ่นดิน)  ภายใน  ด้วยความสำคัญด้วยอำนาจตัณหา

แม้ดังอธิบายมานี้.

อนึ่ง  ปุถุชน  อภัยสมบัติ    (ความถึงพร้อม)   หรือวิบัติสองผม

เป็นต้นแห่งตน  แล้วยังมานะให้เกิดขึ้นว่า  เราดีกว่า  เราเสมอกัน  หรือ

ว่าเราเลวกว่า    ดังกล่าวมานี้   ชื่อว่า    สำคัญปฐวี    ( แผ่นดิน )    ภายใน

ด้วยความสำคัญอันเกิดมาจากอำนาจมานะ.       อนึ่ง  ย่อมยึดมั่นผมว่าเป็น

ชีวะ  โดยนัยที่มาแล้วว่า   ชีวะก็อันนั้น     สรีระก่อนนั้น      ดังนี้.     ( แม้)

ในขนเป็นต้นก็นัยนี้.       ปุถุชนย่อมสำคัญปฐวี      ( แผ่นดิน)   ภายใน

ด้วยความสำคัญอันเกิดมาจากอำนาจทิฏฐิดังกล่าวมา.

อีกอย่างหนึ่ง    ปุถุชนย่อมยึดมั่นซึ่งปฐวี   อันต่างด้วยผมเป็นต้น

โดยนัยอันเป็นข้าศึกต่อพฤติกรรมนี้ว่า  ดูก่อนอาวุโส  ก็ปฐวีธาตุภายใน

อันใดแล  และปฐวีธาตุภายนอกอัน ใด   ก็ปฐวีธาตุ    (ทั้ง  ๒)    นั้น

ชื่อว่าปฐวีธาตุเหมือนกัน  อันนี้นั่นไม่ใช่ของเราว่า  ของเรา  เราเป็นนั่น

นั่นเป็นอัตตาของเรา      ชื่อว่าย่อมสำคัญปฐวีภายในด้วยความสำคัญ

อันเกิดมาจากอำนาจทิฏฐิแม้อย่างนี้.       ปุถุชนย่อมสำคัญปฐวีภายใน

ด้วยความสำคัญ  ๓  อย่าง    ดังพรรณนามานี้ก่อน.     พึงทราบว่า   ย่อม

สำคัญปฐวีภายนอกเหมือนอย่างปฐวีภายใน.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 67

อย่างไร  ?   จริงอยู่    ปุถุชนนี้   ยังฉันทราคะให้เกิดขึ้นในเหล็กและ

โลหะเป็นต้น   เพลิดเพลิน  พร่ำเพ้อ   หลงใหล   เหล็กและโลหะเป็นต้น

ย่อมหวงแหนรักษา   คุ้มครอง   เหล็กเป็นต้นไว้โดยนัยเป็นต้นว่า   เหล็ก

ของเรา  โลหะของเราชื่อว่า  ย่อมสำคัญปฐวีภายนอก  ด้วยความสำคัญด้วย

อำนาจตัณหา  ด้วยประการฉะนี้.   ก็หรือว่าปุถุชนย่อมทะยานอยากในปฐวี

ภายนอกนี้ว่า   ขอเหล็กและโลหะเป็นต้นของเรา  พึงมีอยู่  อย่างนี้ตลอดไป

หรือตั้งจิตไว้  เพื่อจะได้สิ่งที่ยังไม่ได้ว่า   ด้วยศีลหรือพรหมจรรย์นี้    เรา

จักเป็นผู้มีอุกปกรณ์  มีเหล็ก  และโลหะเป็นต้น  ที่ถึงพร้อมแล้ว   อย่างนี้.

ปุถุชนชื่อว่า     ย่อมสำคัญปฐวีภายนอก     ด้วยความสำคัญอันเกิดมาจาก

อำนาจตัณหา  แม้ด้วยประการฉะนี้.

อนึ่ง    ปุถุชนอาศัยสมบัติหรือวิบัติ      แห่งเหล็กและโลหะเป็นต้น

ของตนแล้ว   เกิดมานะขึ้นว่า  ด้วยอุปกรณ์นี้    เราจึงดีกว่าเขา   เสมอเขา

หรือเลวกว่าเขา  ปุถุชนชื่อว่า    ย่อมสำคัญปฐวีภายนอก    ด้วยความสำคัญ

อันเกิดมาจากอำนาจมานะอย่างนี้.

ก็ปุถุชนเป็นผู้มีความสำคัญในเหล็กว่าชีวะ   ย่อมยึดมั่นว่านี้เป็นชีวะ.

นัยในโลหะเป็นต้นก็มีนัยนี้.    ปุถุชนชื่อว่า  ย่อมสำคัญปฐวีภายนอก  ด้วย

ความสำคัญอันเกิดมาจากอำนาจทิฏฐิ  ด้วยประการฉะนี้.

อีกประการหนึ่ง   บุคคลบางคนในโลกนี้   พิจารณาเห็นปฐวีกสิณ

โดยเป็นอัตตา   คือว่า   ย่อมยึดมั่นนิมิตปฐวีว่า  อัตตา   โดยนัยที่ท่าน

กล่าวไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทานั่นแลว่า     ปุถุชนย่อมพิจารณาเห็นเนื้อความ

ทั้ง  ๒  คือ  ปฐวีกสิณ  และองคาพยพว่า   ปฐวีกสิณอันใด    เราก็อันนั้น

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 68

เราอันใด       ปฐวีกสิณก่อนนั้น    ดังนี้     ชื่อว่าย่อมสำคัญปฐวีภายนอก

ด้วยความสำคัญอันเกิดมาจากอำนาจทิฏฐิ    ด้วยประการฉะนี้.

ปุถุชนย่อมสำคัญปฐวีแม้ภายนอก  ด้วยความสำคัญ  ๒  อย่าง

ดังอธิบายมานี้.

ในคำว่า   ปวึ   มญฺติ  นี้ พึงทราบความสำคัญหมายทั้ง  ๓  ดัง

พรรณนามานี้ก่อน.   ต่อแต่นี้ไปข้าพเจ้าจักกล่าวแต้โดยย่อเท่านั้น.  คำว่า

ปวิยา  นี้  ในคำว่า ปวิยา   มญฺติ  นี้ เป็นสัตตมีวิภัตติ.   เพราะฉะนั้น

ในคำนี้   มีอธิบายดังนี้ว่า   ปุถุชนย่อมสำคัญว่า   เรามีอยู่ในปฐวี,  ย่อม

สำคัญว่า  ความกังวลผูกพันของเรามีอยู่ในปฐวี   ย่อมสำคัญว่า  บุคคลอื่นมี

อยู่ในปฐวี    ย่อมสำคัญว่า    ความกังวลผูกพันของบุคคลอื่นในปฐวีมีอยู่

ดังนี้  อีกอย่างหนึ่ง  นัยแห่งเนื้อความของสัตตมีวิภัตตินั้น    ที่ได้ที่ท่านกล่าว

ไว้ว่า  ปุถุชนย่อมพิจารณาเห็นอัตตาในรูปอย่างไร ?   คือปุถูชนบางตนใน

โลกนี้   ย่อมพิจารณาเห็นเวทนา   สัญญา   สังขาร   วิญญาณ   ว่าเป็น

อัตตา  เขาย่อมพิจารณาเห็นอัตตาในรูปอย่างนี้ว่า    ก็นี้แหละเป็นอัตตา

ของเรา   อัตตาของเรานี้นั้นแล   มีอยู่ในรูปนี้   ดังนี้   โดยนั้นนั่นแล

ปุถุชนจึงถือเอาเวทนาธรรมเป็นต้น      ต่อแต่นี้ก็กำหนดเอาปฐวีชนิดใด

ชนิดหนึ่ง    ในบรรดาปฐวีทั้งภายในและภายนอก   โดยความเป็นโอกาส

แห่งอัตตานั้น      สำคัญอยู่ว่า     ก็อัตตาของเรานี้นั้นแล    มีอยู่  ในปฐวีนี้

ดังนี้  ชื่อว่า  ย่อมสำคัญในปฐวี.    นี้ชื่อว่า   ความสำคัญด้วยอำนาจแห่ง

ทิฏฐิของปุถุชนนี้.

ก็เมื่อปุถุชนนั้น  ยังความสิเนหาในอัตตา   และมานะ   อันมีอัตตา

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 69

เป็นที่ตั้งให้เกิดขึ้นในรูปนั้นนั่นแล   พึงทราบว่า เป็นความสำคัญด้วยอำนาจ

แห่งตัณหาและมานะ.

แต่ในกาลใด     ปุถุชนย่อมสำคัญโดยนัยนั้นนั่นแลว่า    ก็อัตตาของ

คนอื่นนั้นนั่นแล   มีอยู่  ในปฐวี    ในกาลนั้น    ความสำคัญอันเกิดมาจาก

อำนาจแห่งทิฏฐินั่นแล   ย่อมถูก.     ส่วนความสำคัญแม้นอกจากนี้   ท่าน

ก็ปรารถนา   (เอาเหมือนกัน).

ก็คำว่า  ปวิโต  ในคำว่า  ปวิโต  มญฺติ  เป็นปัญจมีวิภตติ.

เพราะฉะนั้น     ปุถุชน    เมื่อสำคัญการเกิดขึ้น       หรือการจากไป

จากปฐวีมีประเภทตามที่กล่าวแล้วแห่งตนหรือแห่งบุคคลอื่น     พร้อมทั้ง

ทรัพย์ศฤงคาร   หรือสำคัญว่า     อัตตาอื่นจากปฐวี   พึงทราบว่า    ซึ่งว่า

สำคัญจากปฐวี.         นี้เป็นความสำคัญด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิของปุถุชนนั้น.

ก็เมื่อปุถุชนนั้น      ยังความสิเนหาและมานะให้เกิดในวัตถุ     ที่สำคัญ

กัน      ด้วยความสำคัญด้วยอำนาจทิฏฐินั้นนั่นแล     พึงทราบว่า     เป็น

ความสำคัญด้วยอำนาจตัณหาและมานะ          อาจารย์พวกอื่นกล่าวไว้ว่า

ปุถุชนเจริญปฐวีกสิณ    อันเป็นปริตตารมณ์    และต่อจากนั้น     ยึดเอา

อัตตาอัน ไม่มีประมาณอื่นแล้วสำคัญอยู่ว่า   อัตตากองเรา    (มี )    แม้ใน

ภายนอกจากปฐวี   ดังนี้   ชื่อว่า    ย่อมสำคัญจากปฐวี      ก็ความสำคัญ

อันหนึ่งที่เป็นไปโดยนัยนี้ว่า   ปุถุชนย่อมยึดถือมหาปฐวีอย่างเดียว.

ก็ในคำนี้ว่า  ปวึ  เมติ  มญฺติ   มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้  :-

ก็ความสำคัญที่เป็นไปโดยนัยนี้ว่า   ย่อมหวงแหนมหาปฐวีด้วยอำนาจ

ตัณหาถ่ายเดียว       พึงทราบว่า       ได้แก่ความสำคัญด้วยอำนาจตัณหา

อย่างหนึ่งเหมือนกัน.    ก็ความสำคัญด้วยอำนาจตัณหานี้นั้น  ควรประกอบ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 70

เข้าในปฐวีทั้งภายในและภายนอกแม้ทั้งหมด    มีประเภทตามที่กล่าวไว้แล้ว

อย่างนี้ว่า  ผมของเรา  ขนของเรา  เหล็กของเรา  ดังนี้.

บทว่า   ปวึ  อภินนฺทติ   ความว่า    ปุถุชน  ย่อมเพลิดเพลิน

อธิบายว่า    ยินดี    ติดใจปฐวี    มีประการตามที่กล่าวแล้วนั่นแล    ด้วย

กิเลสมีตัณหา   เป็นต้น.

หากมีคำถามว่า   เมื่อใจความนี้สำเร็จแล้ว    ด้วย  ๒ บทนี้นั่นแลว่า

ปวี  มญฺติ  เพราะเหตุไรจึงกล่าวไว้อย่างนี้.    ตอบว่า   คำนั้น    ท่าน

โบราณาจารย์ทั้งหลายไม่ได้เก็บมาวิจารณ์  ก็มตินี้เป็นส่วนตัวของเรา  จาก

ลีลาการแสดง    หรือจากการเห็นโทษเพราะท่านถึงพร้อมด้วยสีลาแห่งการ

แสดงอันวิจิตรด้วยนัยต่าง ๆ เพราะแทงตลอดธรรมธาตุอันใด  ธรรมธาตุ

อันนี้นั้น      พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแทงตลอดด้วยดีแล้ว     เพราะฉะนั้น

ท่านครั้นแสดงความเกิดขึ้นแห่งกิเลส     ด้วยอำนาจความสำคัญในเบื้องต้น

แล้ว   บัดนี้  เมื่อจะแสดงด้วยอำนาจความยินดี  เป็นต้น    จึงกล่าวคำนี้ไว้

เพราะลีลาแห่งการแสดงบ้าง.

อีกอย่างหนึ่ง    ปุถุชนใดสำคัญปฐวี   สำคัญในปฐวี   สำคัญจาก

ปฐวี   สำคัญว่า   ปฐวีของเรา   ปุถุชนนี้   เพราะเหตุที่ตนไม่อาจจะละ

ตัณหา  หรือทิฏฐิที่อาศัยปฐวีได้  ฉะนั้น  จึงยินดีปฐวีโดยส่วนเดียว.

อนึ่ง ปุถุชนใด  ยินดีปฐวี  ปุถุชนนั้น  ย่อมยินดีทุกข์  และทุกข์เป็นโทษ

เพราะฉะนั้น   ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้   แม้เพราะการเห็นโทษ.  สมดังที่พระผู้-

มีพระภาคเจ้าตรัสพระดำรัสนี้ไว้ว่า    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  เราตถาคต

กล่าวว่า  ผู้ใด  ยินดีปฐวีธาตุ  ผู้นั้นยินดีทุกข์  ผู้ใดยินดีทุกข์  ผู้นั้นย่อม

ไม่พ้นไปจากทุกข์  ดังนี้.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 71

พระผู้มีพระภาคเจ้า   ครั้นตรัสความสำคัญและความยินดี  อันมี

ปฐวีเป็นที่ตั้งอย่างนี้แล้ว  บัดนี้  เมื่อจะทรงนำเหตุที่เป็นเหตุสำคัญ  และยินดี

ของปุถุชนนั้น      จึงตรัสว่า   เรากล่าวว่า    ข้อนั้น    เป็นเหตุแห่งอะไร,

ความไม่รู้รอบ  เป็นเหตุแห้งข้อนั้น    ดังนี้.

ข้อนั้น    มีเนื้อความดังต่อไปนี้  ถ้าว่ามีคำถามสอดเข้ามาว่า  ปุถุชน

นั้น   ย่อมสำคัญปฐวีนั้น     เพราะเหตุอะไร   คือว่า   เพราะเหตุไร   จึง

สำคัญยินดีปฐวีนั้น   ดังนี้ไซร้.    ตอบว่า     (เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้า

ตรัสว่า)    เราตถาคตกล่าวว่า   ข้อนั้นอันปุถุชนนั้นมิได้กำหนดรู้แล้ว  มี

อธิบายว่า  เพราะเหตุที่ข้อนั้น    อันปุถุชนนั้นมิได้กำหนดรู้แล้ว    จริงอยู่

ปุถุชนใด    ย่อมกำหนดรู้ปฐวี    ปุถุชนนั้นย่อมกำหนดรู้ด้วยปริญญา   ๓

คือ  ญาตปริญญา   ตีรณปริญญา   และปหานปริญญา.

ในปริญญา  ๓ อย่างนั้น      ญาตปริญญาเป็นไฉน  ?      คือปุถุชน

ย่อมรู้ปฐวีธาตุว่า  ปฐวีธาตุนี้  เป็นไปในภายใน  ปฐวีธาตุนี้เป็นไปใน

ภายนอก    นี้เป็นลักษณะของปฐวีธาตุนั้น    เหล่านี้เป็นกิจ    เป็นปัจจุ-

ปัฏฐาน     และเป็นปทัฏฐานของปฐวีธาตุนั้น    ดังกล่าวมานี้    เรียกว่า

ญาตปริญญา.

ตีรณปริญญาเป็นไฉน?    คือปุถุชนพิจารณาปฐวีธาตุ  กระทำให้เป็น

สิ่งที่ตนรู้แล้วอย่างนี้   ด้วยอาการ  ๔๐ ว่า ไม่เที่ยง   เป็นทุกข์    เป็นโรค

เป็นต้น   ดังกล่าวมานี้  เรียกว่า  ตีรณปริญญา.

ปหานปริญญาเป็นไฉน ?    คือบุคคลพิจารณาเห็นอย่างนี้แล้ว   ย่อม

ละฉันทราคะในปฐวีธาตุด้วยอรหัตตมรรค       ดังกล่าวมานี้      เรียกว่า

ปหานปริญญา.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 72

อีกอย่างหนึ่ง  การกำหนดนามและรูป    ชื่อว่า ญาตปริญญา.  การ

กำหนดรู้มีการพิจารณากลาปะ  เป็นเบื้องต้น  และอนุโลมญาณ  เป็นที่สุด

ชื่อว่า  ตีรณปริญญา.    ญาณในอริยมรรค ชื่อว่า  ปหานปริญญา.

ปุถุชนใด  ย่อมกำหนดรู้ปฐวี  ปุถุชนนั้นย่อมกำหนดรู้ด้วยปริญญา  ๓

เหล่านี้.  ก็ปริญญาเหล่านั้น  ไม่มีแก่ปุถุชนนั้น  เพราะฉะนั้น  ปุถุชน

ชื่อว่า    ย่อมสำคัญ  ย่อมยินดีปฐวี  เพราะไม่กำหนดรู้ด้วย  เหตุนั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย     ปุถุชนในโลกนี้

ไม่ได้สดับ  ฯลฯ  ย่อมสำคัญปฐวี  ย่อมสำคัญในปฐวี  ย่อมสำคัญจาก

ปฐวี    ย่อมสำคัญว่า    ปฐวีของเรา  ชื่อว่า  ย่อมยินดีปฐวี  ข้อนั้น

เพราะเหตุอะไร     เราตถาคตกล่าวว่า    (เพราะ)    ข้อนั้นอันปุถุชนนั้น

มิได้กำหนดรู้แล้ว.

จบ  -  ปฐวีวาร

แม้ในข้อนี้ว่า  อาป  อาปโต  พึงทราบอาโป   ๔  อย่างคือ ลักษณะ

อาโป  สสัมภารอาโป  อารัมมณอาโป  และสมมติอาโป.   บรรดาอาโป  ๔

อย่างนั้น  อาโปที่กล่าวไว้ในประโยคเป็นต้นว่า  บรรดาอาโปธาตุ  ๒

อย่างเหล่านั้น       อาโปธาตุที่เป็นไปในภายในเป็นไฉน ?        ได้แก่สิ่งที่

เอิบอาบ  ซึมซาบ  เชื่อมประสาน   (เป็นลักษณะ )   เฉพาะตนอยู่ภายใน

ตัวเอง    คืออาโปธาตุที่มีใจครองในภายใจรูป     ชื่อว่า    ลักษณอาโป.

อาโปกล่าวไว้ในประโยคเป็นต้นว่า  บุคคลเรียนเอาอาโปกสิณ  ย่อมถือเอา

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 73

นิมิตในอาโป     ดังนี้      ชื่อว่า    สสัมภารอาโป.       คำที่เหลือทั้งหมด

เช่นเดียวกับที่ท่านกล่าวไว้ในปฐวี   (แผ่นดิน)   นั้นแล     แต่เมื่อว่าโดย

นัยแห่งการประกอบความล้วน ๆ อาโปธาตุที่เป็นไปในภายใน  ๑๒ อย่าง

ที่ท่านกล่าวไว้โดยนัยว่า  ดี  เสมหะ  ดังนี้เป็นต้น  พึงทราบว่า  อาโปธาตุ

ภายใน  และอาโปธาตุที่ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ว่า  บรรดาอาโปธาตุ  ๒  อย่าง

อาโปธาตุที่เป็นไปในภายนอกเป็นไฉน ?      คือสิ่งที่เอิบอาบ     ซึมซาบ

เชื่อมประสาน    อยู่ภายนอก      ได้แก่ความเอิบอาบสิ่งที่ถึงความเอิบอาบ

อาโปธาตุที่ไม่มีใจครองภายนอกรูป   คือรสเกิดจากรากเหง้า   รสเกิดจาก

ลำต้น  รสเกิดจากเปลือก  รสเกิดจากใบ  รสเกิดจากดอก   รสเกิดจากผล

นมสด  นมส้ม   เนยใส  เนยข้น   น้ำมัน   น้ำผึ้ง  น้ำอ้อย   น้ำที่แผ่นดิน

หรือน้ำในอากาศ  พึงทราบว่า  อาโปธาตุภายนอก   และอาโปนั้น   ชื่อว่า

นิมิตอาโปในหมวด  ๓  แห่งอัชฌัตตารมณ์ .

ในบทว่า    เตช      เตชโต  นี้ พึงทราบความพิสดาร  โดยนัยที่กล่าว

แล้ว   แม้ในวาระแห่งเตโชนั่นแล.    แต่ในข้อนี้     เมื่อวาโดยนัยแห่งการ

ขยายความ  เตโชธาตุ  ๔   อย่าง  ที่ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ว่า   เตโชธาตุที่เป็น

เหตุให้ร่างกายอบอุ่น  ทรุดโทรม  กระวนกระวาย  และที่เป็นเหตุเผา

อาหารให้ย่อย  พึงทราบว่า  เตโชธาตุภายใน  และเตโชธาตุที่ท่านกล่าวไว้

อย่างนี้ว่า   บรรดาเตโชธาตุ  ๒  อย่างนั้น    เตโชธาตุที่เกินไปในภายนอก

เป็นไฉน ?    คือสิ่งที่ร้อน     อบอุ่นในภายนอก     คือเตโชธาตุที่ไม่มีใจ

ครองในภายนอก    ได้แก่ไฟเกิดจากไม้   ไฟเกิดจากสะเก็ดไม้    ไฟเกิด

จากหญ้า   ไฟเกิดจากขี้วัว  ไฟเกิดจากแกลบ  ไฟเกิดจากกองขยะ ไฟเกิด

จากเชื้อ  ความร่อนเกิดจากไฟ  ความร้อนเกิดจากแสงพระอาทิตย์  ความ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 74

ร้อนเกิดจากการทับถมแห่งท่อนไม้  ความร้อนเกิดจากการทับถมแห่งหญ้า

ความร้อนเกิดจากการทับถมแห่งข้าวเปลือก   ความร่อนเกิดจากการทับถม

แห่งสิ่งของ  ดังนี้  พึงทราบว่า  เตโชธาตุภายนอก.

ก็ในนัยแห่งการอธิบายความแม้แห่งวาระนี้ว่า    วาย วายโต   มี

อธิบายดังต่อไปนี้    วาโยธาตุ      ที่ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ว่า     ลมที่พัดขึ้น

เบื้องบน    ลมที่พัดลงเบื้องต่ำ    ลมในท้อง    ลมในลำไส้    ลมที่แผ่ไป

ซ่านไปตามอวัยวะน้อยใหญ่  ลมมีพิษดุจศาสตรา  ลมมีพิษดุจคมมีด  ลมมี

พิษดุจก้านบัว  ลมหายใจออก  ลมหายใจเข้า  พึงทราบว่า  วาโยธาตุภายใน

และลมที่ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ว่า  บรรดาวาโยธาตุ  ๒  อย่างนั้น   วาโยธาตุใน

ภายนอกเป็นไฉน ?       คือสิ่งที่กระพือพัดเคลื่อนไหวในภายนอก    ได้แก่

วาโยธาตุภายนอกของรูปไม่มีใจครอง  คือลมทิศตะวันออก  ลมทิศตะวันตก

ลมทิศเหนือ  ลมทิศใต้  ลมฝุ่น  ลมไม่มีฝุ่น  ลมหนาว  สมร้อน  ลมอ่อน

ลมแรง   ลมหัวด้วน   ลมที่เกิดจากนกบิน  ลมที่เกิดจากครุฑบิน  ลมงวง

ลมเกิดจากการพัดวี  พึงทราบว่า   วาโยธาตุภายนอก.   คำที่เหลือ   มีนัย

ดังที่กล่าวแล้วนั่นแล.

หารนัยที่ชื่อว่า ลักษณะ  นี้ใด  (ที่มีมา )   ในเนตติปกรณ์อย่างนี้ว่า

เมื่อกล่าวถึงธรรมอย่างหนึ่งแล้ว        ด้วยธรรมอย่างหนึ่งนั้น      ก็เป็นอัน

กล่าวถึงธรรมทุกอย่าง    ที่มีลักษณะอย่างเดียวกันด้วย     ลักษณะหารนัย

ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ดังนี้       เป็นอันท่านกล่าวไว้ด้วยความประมาณเท่านี้

ด้วยอำนาจแห่งหารนัยนั้น         เพราะเหตุที่เมื่อถือเอามหาภูตรูปทั้ง  ๔

ก็ย่อมเป็นอันถือเอาอุปาทายรูปไว้ด้วย        เพราะอุปาทายรูปไม่ล่วงพ้น

ลักษณะรูปไปได้  มหาภูตรูป  และอุปาทายรูปอันใด    อันนั้นเป็นรูปขันธ์

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 75

ฉะนั้น  พระผู้พระภาคเจ้าเมื่อตรัสว่า  ปุถุชนผู้มิได้สดับ  ย่อมสำคัญ

ปฐวี  อาโป  เตโช  วาโย    ก็ย่อมเป็นอันตรัสว่า    เขาย่อมพิจารณาเห็น

รูปว่า  เป็นอัตตาด้วย.

เมื่อตรัสว่า  ปุถุชนย่อมสำคัญในปฐวี  อาโป  เตโช   วาโย   ย่อม

เป็นอันตรัสว่า  ย่อมพิจารณาเห็นอัตตาในรูป  ดังนี้.  เมื่อตรัสว่า  ย่อม

สำคัญจากปฐวี  อาโป  เตโช  วาโย  ย่อมเป็นอันตรัสว่า  ย่อมพิจารณา

เห็นอัตตา  อันมีรูป  และรูปในอัตตา  เพราะสำเร็จความว่า  อัตตา

เป็นอื่นจากรูป  ดังนี้.

พึงทราบความสำคัญด้วยอำนาจแห่งสักกายทิฏฐิ      อันมีรูปเป็นที่ตั้ง  ๔0

ประการเหล่านี้    ดังกล่าวมานี้ .

ในข้อนี้พึงทราบความแตกต่างกันแม้นี้ว่า  บรรดาทิฏฐิ  ๔ ประการ

นั้น  เป็นอุจเฉททิฏฐิ  ๑  เป็นสัสสตทิฏฐิ  ๒  ดังนั้น  ทิฏฐิจึงมี  ๒  อย่าง.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสความสำคัญซึ่งมีสังขารเป็นที่ตั้ง  โดยมีรูปหนึ่ง

ประธานอย่างนี้แล้ว    บัดนี้   สัตว์ทั้งหลายเหล่าใดถูกบัญญัติขึ้น   เพราะ

อาศัยสังขารทั้งหลาย   เพราะเหตุที่ปุถุชนกระทำความสำคัญแม้ในสัตว์

ทั้งหลายเหล่านั้น   ฉะนั้น   เมื่อชี้แสดงสัตว์เหล่านั้นอยู่     จึงตรัสคำมีอาทิว่า

ชื่อว่าย่อมสำคัญภูตทั้งหลายโดยความเป็นภูต  ดังนี้.

ความหมายของ  ภูต  ศัพท์

ในข้อนี้   ภูตศัพท์นี้  ใช้ในอรรถเป็นต้นว่า  ขันธ์  ๕, อมนุษย์,

ธาตุ,    มีอยู่,    พระขีณาสพ,   สัตว์  และต้นไม้.

จริงอยู่    ภูตศัพท์นี้ใช้ในอรรถว่า ขันธ์  ๕   ดังในประโยคเป็นต้นว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   เธอทั้งหลายจงพิจารณาดูว่า  นี้เป็นภูต.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 76

ใช้ในอรรคว่า  อมนุษย์   ดังในประโยคนี้ว่า   ภูตทั้งหลายเหล่าใด

มาประชุมพร้อมกัน แล้วในที่นี้  ดังนี้.

ใช้ในอรรถว่า ธาตุ  ๔  ดังในประโยคนี้ว่า   ดูก่อนภิกษุ  มหาภูตรูป

๔  แล  เป็นเหตุ . . . ดังนี้.

ใช้ในอรรถว่า   มีอยู่     ดังในประโยคเป็นต้นว่า   เป็นปาจิตตีย์ใน

เพราะภูต  ดังนี้.

ใช้ในอรรถว่า   พระขีณาสพ   ดังในประโยคนี้ว่า   ก็ภูตใดเป็นผู้

กินกาละ  ดังนี้.

ใช้ในอรรถว่า   สัตว์   ดังในประโยคนี้ว่า   ภูตทั้งหลายทั้งปวงแล

จักทิ้งร่างกายไว้ในโลก  ดังนี้.

ใช้ในอรรถเป็นต้นว่า  ต้นไม้  ในประโยคนี้ว่า  ภุตคามปาตพฺยตาย

(พรากภูตคาม)  ดังนี้.

แต่ในที่นี้   ภูตศัพท์นี้   ย้อมใช้ในสัตว์ทั้งหลาย.   ก็แล   ภูตศัพท์

จะเป็นไปโดยไม้แตกต่างกันเลยก็หามิได้  เพราะว่าสัตว์ทั้งหลาย   ต่ำกว่าชั้น

จาตุมมหาราช  ท่านประสงค์เอาว่า   ภูต  ในที่นี้   ดังนี้.

บรรดาบทเหล่านั้น  บทว่า  ภูเต   ภูตโต   สญฺชานาติ   เป็นต้น

มีนัยดังกล่าวแล้วนั่นแล.

ความสำคัญด้วยอำนาจตัณหา  มานะ  ทิฏฐิ

ก็ในคำเป็นต้นว่า   ภูเต   มญฺติ   พึงประกอบความสำคัญแม้  ๓

อย่าง.

อย่างไร  ?     จริงอยู่   ปุถุชนนี้ยึดเอาภูตทั้งหลายว่า  งาม  มีความสุข

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 77

โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วว่า   เขาเห็น   คฤหบดี   หรือบุตรคฤหบดี  ผู้เพียบ-

พร้อมด้วยกามคุณ   ๕   ดังนี้   ย่อมกำหนัด    คือย่อมกำหนัดภูตเหล่านั้นแม้

เพราะเห็น   และย่อมกำหนัดแม้เพราะได้ยิน   ได้ดมกลิ่น   ได้ลิ้มรส  ได้

ถูกต้อง    และได้ทราบ    ปุถุชนย่อมสำคัญในภูตทั้งหลายด้วยความสำคัญ

ด้วยอำนาจแห่งตัณหา  ดังพรรณนามาฉะนี้.

ย่อมตั้งจิตไว้เพื่อได้สิ่งที่ตนยังไม่ได้  โดยนัยเป็นต้นว่า   ทำไฉนหนอ

เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห้งขัตติยมหาศาลทั้งหลาย.     ปุถุชนย่อม

สำคัญในภุตทั้งหลายด้วยความสำคัญด้วยอำนาจแห่งตัณหา     แม้ด้วยประ-

การฉะนี้.

แต่เพราะอาศัยสมบัติและวิบัติของตนและของภูตทั้งหลาย    ปุถุชน

ย่อมถือตัวว่าดีกว่าเขา  ปุถุชนย่อมสำคัญภูตชนิดใดชนิดหนึ่งในภูตทั้งหลาย

ว่าเลวกว่าตน  หรือย่อมสำคัญตนว่าเลวกว่าภูตชนิดใดชนิดหนึ่ง  ย่อมสำคัญ

ภูตชนิดใดชนิดหนึ่งว่าดีกว่าตน     (หรือย่อมสำคัญตนว่าดีกวาภูตชนิดใด

ชนิดหนึ่ง)  ย่อมสำคัญตนว่าเสมอกันกับภูต  หรือย่อมสำคัญภูตว่าเสมอกัน

กับตน.  สมดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า   บุคคลบางคนในโลกนี้   เมื่อก่อนถือว่า

ตนเสมอกันกับคนอื่น   โดยชาติ   ฯลฯ     หรือโดยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่ง

ครั้นต่อมากลับสำคัญตนว่าดีกว่าเขา  กลับสำคัญคนอื่นว่าเลวกว่าตน มานะ

เห็นปานนี้  ท่านเรียกว่า  มานาติมานะ.     ปุถุชนย่อมสำคัญในภูตทั้งหลาย

ด้วยความสำคัญด้วยอำนาจแห่งมานะ   ดังพรรณนามาฉะนี้.

ปุถุชนสำคัญอยู่ว่า  ก็ภูตทั้งหลายเที่ยง  ยั่งยืน แน่นอน  มีธรรมดา

ไม่แปรปรวน   หรือว่า   สัตว์ทั้งปวง   ปาณะทั้งปวง   ภูตทั้งปวง   ชีวะ

ทั้งปวง   ไม่มีอำนาจ   ไม่มีกำลัง   ไม่มีความเพียร   ผู้น้อมไปสู่ภาวะการ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 78

ประสบโชคร้าย  โชคดี   ย่อมเสวยสุขทุกข์ในอภิชาติ   ๖  ชาตินั้นแล  ชื่อว่า

ย่อมสำคัญด้วยความสำคัญด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ.

ปุถุชนย่อมสำคัญในภูตทั้งหลายด้วยความสำคัญ  ๓  อย่าง   ด้วย

ประการฉะนี้.

ปุถุชนย่อมสำคัญในภูตทั้งหลายอย่างไร  ?   คือ   หวังความเกิดขึ้น

แห่งตน     หรือการเกิดความสุขแก่ตนในภุตทั้งหลายเหล่านั้น ๆ   ปุถุชน

ย่อมสำคัญในภูตทั้งหลายด้วยความสำคัญด้วยอำนาจแห่งตัณหาดังพรรณนา

มานี้ก่อน.     หรือเมื่อความหวังความเกิดขึ้นในภูตทั้งหลาย      จึงให้ทาน

สมาทานศีล    รักษาอุโบสถกรรม,      ปุถุชนย่อมสำคัญในภูตทั้งหลายด้วย

ความสำคัญด้วยอำนาจแห่งตัณหา  แม้ด้วยประการฉะนี้.

ก็ปุถุชนยึดเอาภูตทั้งหลายโดยการถือเอารวมกัน        ย่อมสำคัญภูต

ทั้งหลายบางพวกในบรรดาภูตเหล่านั้นว่าดีกว่า  หรือว่าสำคัญสัตว์บางพวก

ว่าเสมอกัน   หรือเลวกว่า  ปุถุชนย่อมสำคัญในภูตทั้งหลายด้วยความสำคัญ

ด้วยอำนาจแห่งมานะ  ด้วยประการดังกล่าวมานี้.

อนึ่ง ปุถุชนเมื่อสำคัญภูตบางพวกว่าเที่ยง   ยั่งยืน    ย่อมสำคัญภูต

บางพวกว่าไม่เที่ยง   ไม่ยั่งยืน    หรือย่อมสำคัญว่า  แม้เราย่อมเป็นภูตประ-

เภทหนึ่งในบรรดาภูตทั้งหลาย   ดังนี้   ชื่อว่า   ย่อมสำคัญในภูตทั้งหลาย

ด้วยความสำคัญด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ    ด้วยประการฉะนี้แล.

ก็ในคำนี้ว่า   ภูตโต   มญฺติ   มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้ :-

ปุถุชนเมื่อสำคัญความเกิดขึ้นแห่งตน    หรือบุคคลอื่น    พร้อมทั้ง

ทรัพย์ศฤงคารจากภูตชนิดใดชนิดหนึ่ง    พึงทราบว่า    ย่อมสำคัญจากภูต

ดังนี้.    นี้เป็นความสำคัญด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิของปุถุชนนั้น.        ก็เมื่อ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 79

ปุถุชนนั้น    ยังความสิเนหาและมานะให้เกิดขึ้นในวัตถุที่สำคัญหมาย  ด้วย

ความสำคัญด้วยอำนาจแห่งทิฏฐินั้นนั่นแล   พึงทราบว่า   เป็นความสำคัญ

ด้วยอำนาจแห่งตัณหาและมานะด้วย

ก็ในข้อว่า ภูเต เมติ มญฺติ   นี้   ย่อมได้ความสำคัญด้วยอำนาจแห่ง

ตัณหาอันหนึ่งแล.   ก็ความสำคัญด้วยอำนาจแห่งตัณหานี้นั้น   พึงทราบว่า

ย้อมเป็นไปโดยความยึดถือว่าเป็นของเรา   โดยนัยเป็นต้นว่า  บุตรของเรา

ธิดาของเรา   แพะและแกะของเรา   ไก่และสุกรของเรา  ช้าง  โค  กระต่าย

และแมวมองเรา   ดังนี้.

คำว่า  ภูเต  อภินนฺทติ  มีนัยดังกล่าวแล้วอย่างนี้นั่นแล.

ก็ในข้อว่า  อปริญฺาต   ตสฺส  นี้  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้ :-

การบัญญัติภูตทั้งหลาย เพราะอาศัยสังขารเหล่าใด  เพราะไม่กำหนด

รู้สังขารเหล่านั้น   ภูตทั้งหลายพึงทราบว่า   ย่อมเป็นอันปุถุชนไม่กำหนดรู้

ดังนี้.   ส่วนการประกอบความ   (ส่องความ)    พึงทำไว้  โดยนัยดังกล่าว

แล้วนั่นแล.

เทพ  ๓

พระผู้มีพระภาคเจ้า      ครั้นแสดงที่ตั้งแห่งความสำคัญด้วยอำนาจ

แห่งสังขาร  และด้วยอำนาจแห่งสัตว์โดยย่ออย่างนี้แล้ว  บัดนี้   เมื่อจะแสดง

ที่ตั้งนั้นแม้โดยพิสดาร  โดยประเภทเป็นต้นว่า ภูมิพิเศษ  จึงตรัสคำมีอาทิว่า

เทเว   เทวโต  ดังนี้.

ในคำนั้นมีรูปวิเคราะห์ดังนี้  ที่ชื่อว่า   เทพ  เพราะอรรถว่า  ย่อมแล่น

อธิบายว่า    สนุกสนาน   และรุ้งเรืองด้วยกามคุณ  ๕   หรือด้วยฤทธิ์ของ

ตน.   เทพเหล่านั้นมี  ๓  จำพวก  คือ  สมมติเทพ  อุปปัตติเทพ  และ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 80

วิสุทธิเทพ.  พระราชา  พระมเหสี  และพระราชกุมาร  ชื่อว่า  สมมติเทพ.

เทพที่สูงกว่านั้น    เริ่มตั้งแต่เทพชั้นจาตุมมหาราช ชื่อว่า  อุปปัตติเทพ.

พระอรหัตขีณาสพทั้งหลาย  ชื่อว่า  วิสุทธิเทพ.  แต่ในที่นี้พึงเห็นว่าท่าน

ประสงค์เอาอุปปัตติเทพ     ก็อุปปัตติเทพเหล่านั้น    จะเห็นว่าไม่แตกต่าง

กันก็หามิได้    คือเว้นมาร    พร้อมบริษัท  ในเทวโลกชั้นปรนิมมิตวสวัตตี

เสีย  เทวดาชั้นกามาวจร  ๖ ชั้นที่เหลือ  ท่านประสงค์เอาว่า  เทพ  ใน

ที่นี้.  การพรรณนาเนื้อความทั้งหมดในข้อนั้น  พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้

แล้วในภูตวาระนั่นแล.

ท้าวปชาบดีคือพญามาร

ก็ในบทว่า  ปชาปติ  นี้  มาร  พึงทราบว่า  ปชาบดี.  แต่อาจารย์

บางพวกกล่าวว่า  คำว่า  ปชาปติ   นี้  เป็นชื่อของท้าวมหาราชเป็นต้น    ผู้

เป็นใหญ่กว่าเทวดาเหล่านั้น ๆ.  คำนั้นท่านปฏิเสธไว้ในมหาอรรถกถาว่า

ไม่ถูก   เพราะว่า   มหาราชเป็นต้นเหล่านั้น   ท่านถือเอาด้วย  เทว ศัพท์

นั่นเอง      ส่วนพญามารนั่นแล    ท่านประสงค์เอาว่า    ปชาบดี   ในที่นี้

โดยความเป็นใหญ่กว่า  ปชา  กล่าวคือหมู่สัตว์.

ถามว่า  พญามารนั้น  ย่อมอยู่  ณ  ที่ไหน  ?  ตอบว่า  ย่อมอยู่

ในเทวโลกชั้นปริมมิตวสวัตตี.

จริงอยู่  พญามารวสวัตตี  ครองราชย์อยู่ในเทวโลกนั้น.  อาจารย์

บางพวกกล่าวว่า     พญามารประทับครองความยิ่งใหญ่ในบริษัทของตน

ณ  ส่วนหนึ่ง   (ของเทวโลกนั้น)   ดุจราชโอรสของพระราชาผู้เรืองนาม

ประทับอยู่  ณ  ปลายแดนราชอาณาจักรฉะนั้น.  ก็ในข้อนี้  พึงทราบว่า

ท่านจัดเอาบริษัทมารเข้าไว้ด้วย  มาร  ศัพท์นั่นเอง.  ส่วนในข้อนี้  ในนัย

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 81

แห่งการขยายความมีอธิบายดังนี้  ปุถุชนได้เห็นก็ดี  ได้ยินก็ดี  ซึ่งปชาบดี

ผู้มีผิวพรรณงาม   มีอายุยืน   มีความสุขมาก  ย่อมใฝ่ฝันราชสมบัติด้วย

อำนาจแห่งตัณหา  ก็หรือว่า  แม้ตั้งใจไว้เพื่อจะให้ส่งที่ตนยังไม่ได้โดย

นัยเป็นต้นว่า  ทำไฉนหนอ  เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งปชาบดี  ชื่อว่า

ย่อมสำคัญปชาบดีด้วยความสำคัญด้วยอำนาจแห่งตัณหา.

แต่เมื่อปุถุชนถึงความเป็นปชาบดีแล้ว  ยังมานะให้เกิดขึ้นว่า  เรา

ย่อมเป็นใหญ่  เป็นอธิบดีกว่าปชาทั้งหลาย  พึงทราบว่า  ชื่อว่า  ย่อมสำคัญ

ปชาบดีด้วยความสำคัญด้วยอำนาจแห่งมานะ.

แต่เมื่อปุถุชนสำคัญอยู่ว่า  ปชาบดี  เที่ยง  ยั่งยืน  หรือขาดสูญ  พินาศ

หรือว่า   ไม่มีอำนาจ  ไม่มีกำลัง  ไม่มีความเพียร    น้อมไปสู่ความประสบ

โชคดี  โชคร้าย   ย่อมเสวยสุขทุกข์ในอภิชาติ  ๖  ชาตินั่นแล  พึงทราบว่า

ชื่อว่า   ย่อมสำคัญปชาบดีด้วยความสำคัญด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ.

แต่ในคำว่า  ในปชาบดี  นี้   ความสำคัญด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิชนิด

หนึ่งนั่นแล  ย่อมถูก. พึงทราบความเป็นไปแห่งความสำคัญนั้น  อย่างนี้.

บุคคลบางคนในโลกนี้   ย่อมสำคัญว่า  ธรรมเหล่าใด  มีอยู่ในปชาบดี

ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด   เที่ยง    ยั่งยืน   แน่นอน   ไม่มีการแปรผันเป็น

ธรรมดา.  อีกอย่างหนึ่ง  ย่อมสำคัญว่า  บาปย่อมไม่มีในปชาบดี  กรรม

อันลามกทั้งหลาย  ย่อมหาไม่ได้ในปชาบดีนั้น.

ในคำว่า  ปชาปติโต  นี้  ย่อมได้ความสำคัญแม้ทั้ง  ๓.

อย่างไร?  คือบุคคลบางคนในโลกนี้  ย่อมสำคัญข้อที่ตนหรือคน

อื่น  พร้อมทั้งทรัพย์ศฤงคารเกิดขึ้น หรือจากไปจากปชาบดี  นี้เรียกว่า

ความสำคัญด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิของบุคคลนั้น.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 82

ก็เมื่อบุคคลนั้น   ยังความเสน่หาและมานะให้เกิดขึ้นในวัตถุที่สำคัญ

ด้วยความสำคัญด้วยอำนาจแห่งทิฏฐินั้นนั่นแล  พึงทราบว่า  เป็นความ

สำคัญด้วยอำนาจแห่งตัณหาและมานะ.

ก็ในบทว่า  ปชาปตึ  เม  นี้  ย่อมได้ความสำคัญด้วยอำนาจแห่ง

ตัณหาชนิดหนึ่งนั่นแล.  และความสำคัญด้วยอำนาจแห่งตัณหานี้นั้น  พึง

ทราบว่า    ย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ยึดถือว่า  ของเรา  โดยนัยเป็นต้นว่า

ปชาบดีเป็นครูของเรา  เป็นนายของเรา  ดังนี้.  คำที่เหลือมีนัยดังกล่าวแล้ว

นั่นแล.

ความหมายของพรหม

ในบทนี้ว่า  พฺรหฺม    พฺรหฺมโต   มีวินิจฉัยดังนี้  :-

ชื่อว่า  พรหม เพราะอรรถว่า  เจริญแล้วด้วยคุณวิเศษนั้น ๆ

อีกอย่างหนึ่งท้าวมหาพรหมก็ดี     พระตถาคตก็ดี     พราหมณ์ก็ดี

มารดาบิดาก็ดี  สิ่งที่ประเสริฐที่สุดก็ดี  ท่านก็เรียกว่า  พรหม.

จริงอยู่    ท้าวมหาพรหม  ท่านเรียกว่า  พรหม  (ดัง)   ในประโยค

เป็นต้นว่า  พรหม  ๑,๐๐๐  ๒,๐๐๐.

พระตถาคต  ท่านก็เรียกว่า พรหม  (ดัง).   ในประโยคนี้ว่า  ดูก่อน

ภิกษุทั้งหลาย  คำว่า  พรหมนี้  เป็นชื่อของพระตถาคตนั่นแล.

พราหมณ์  ท่านเรียกว่า   พรหม   (ดัง)   ในประโยคนี้ว่า

พระพุทธเจ้า ผู้บรรเทาความมืด    ผู้มีพระจักษุรอบคอบ

ผู้ถึงที่สุดแห่งโลก  ผู้ก้าวล่วงภพทั้งปวง  ผู้ไม่มีอาสวะ

ผู้ละทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว  ผู้กล่าวสัจจะ  ผู้อันพรหม

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 83

บำเรอแล้ว   ดังนี้.

มารดาบิดา  ท่านเรียกว่า พรหม  (ดัง )  ในประโยคนี้ว่า   มารดา-

บิดา  ท่านเรียกว่า  พรหม,  มารดาบิดา  ท่านเรียกว่า   บุพพาจารย์.  สิ่งที่

ประเสริฐที่สุด   ท่านเรียกว้า  พรหม   (ดัง)  ในประโยคนี้ว่า    พระผู้มี

พระภาคเจ้ายังจักรอันประเสริฐให้เป็นไป  ดังนี้.

แต่ในที่นี้   ท่านประสงค์เอาพรหมที่เกิดขึ้นต้นกัลป.    อนึ่ง   แม้

พรหมปุโรหิต  และพรหมปาริสัชชะ  พึงทราบว่า  ท่านถือเอาด้วย  พรหม

ศัพท์นั้นนั่นแล     แต่การพรรณนาเนื้อความในข้อนี้    พึงทราบโดยที่

กล่าวแล้วในปชาบดีวาระนั่นแล.

อธิบายอาภัสสรพรหม

ในวาระว่าด้วยอาภัสสรพรหม  พึงทราบวินิจฉัยดังต่อไปนี้ :-

รัศมีแผ่ซ่านออกจากร่างกายกองพรหมเหล่านั้นเหมือนกับขาดตกไป

คล้ายเปลวไฟขาดตกไปจากคบเพลิงฉะนั้น   เพราะเหตุนั้น   พรหมเหล่านั้น

จึงชื่อว่าอาภัสสรา.   ด้วยการกำหนดอาภัสสรพรหมเหล่านั้น    (เป็นเกณฑ์)

จึงเป็นอันท่านกำหนดเอาภูมิของทุติยฌานแม้ทั้งหมดด้วย.   ก็พรหมที่สถิต

อยู่ในชั้นเดียวกันแม้ทั้งหมดนั่นแล    พึงทราบว่า   (ได้แก่)   ปริตตาภา-

พรหม  อัปปมาณาภาพรหม   (และ)   อาภัสสรพรหม.

อธิบายสุภกิณหพรหม

ในวาระว่าด้วยสุภกิณหพรหม  พึงทราบวินิจฉัยดังต่อไปนี้ :-

พรหมที่ชื่อว่า   สุภกิณหา  เพราะหมายความว่า แพรวพราวไปด้วยสี

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 84

ที่สวยงามคือด้วยรัศมีกายอันโสภา  จึงสง่างามดังทองแท่ง  เปล่งแสงประกาย

อันเขาเก็บไว้ในหีบทองแท่งทึบ.  ด้วยการกำหนดเอาสุภกิณหพรหมเหล่านั้น

(เป็นเกณฑ์)      เป็นอันท่านกำหนดเอาภูมิของตติยฌานแม้ทั้งหมดด้วย.

ก็พรหมที่สถิตอยู่ในชั้นเดียวกันแม้ทั้งหมดนั่นแล  พึงทราบว่า  (ได้แก่)

ปริตตสุภพรหม  อัปปมาณสุภพรหม  สุภกิณหพรหม.

อธิบายเวหัปผลพรหม

ในวาระว่าด้วยเวหัปผลพรหม  พึงทราบวินิจฉัยดังต่อไปนี้  :-

พรหมที่ชื่อว่า    เวหัปผลา  เพราะหมายความว่า    มีผลอันไพบูลย์

ท่านกล่าวว่าได้แก่พรหมชั้นจตุตถฌาน.   ส่วนการอธิบายขยายความประกอบ

ในวาระทั้ง  ๓   นี้  พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วในภูตวาระนั่นแล.

อธิบายอภิภูพรหม

ในวาระว่าด้วยอภิภู  พึงทราบวินิจฉัยดังต่อไปนี้ :-

ที่ชื่อวา  อภิภูเพราะหมายความว่า  ครอบงำ    ถามว่า  ครอบงำซึ่ง

อะไร ?   ตอบว่าครอบงำซึ่งอรูปขันธ์  ๔.  คำว่า     อภิภู    นั่นเป็นชื่อของ

อสัญญีภพ.  เหล่าเทพ  (พรหม)  อสัญญีสัตว์สถิตอยู่ในชั้นเดียวกับเวหัป-

ผลพรหม  (แต่ว่าแยก)  สถิตอยู่ในโอกาสแห่งหนึ่ง  (และ) ท่านบังเกิด

(ตายจากโลกมนุษย์)   ด้วยอิริยาบถใด   ก็สถิตอยู่ด้วยอิริยาบถนั้นนั่นแล

ตราบอายุขัยคล้ายภาพจิตกรรม  ในที่นี้ท่านหมายถึงเวหัปผลพรหม  และ

อสัญญีสัตว์แม้ทั้งหมดนั้นด้วยคำว่า  อภิภู.  อาจารย์บางพวกยกย่องพรหมผู้

เป็นใหญ่ในชั้นนั้น ๆ  (ว่าอภิภู)  โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่า  พรหม  ๑,๐๐๐

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 85

ชื่อว่า  อภิภู.  แต่พึงทราบว่า  คำกล่าวของอาจารย์บางพวกนั้นไม่ถูก

เพราะพรหมผู้เป็นใหญ่นั้น  ท่านระบุถือเอาด้วยศัพท์ว่า  "พรหม"

แล้วนั่นแล.

อนึ่ง  ในวาระนี้  พึงทราบนัยแห่งการอธิบายขยายความว่า  ปุถุชน

ได้สดับแล้วว่า  พรหม  อภิภู  มีวรรณะ  (สวยงาม)  มีอายุยืน  ดังนี้

แล้วเกิดความยินดีพอใจในพรหมอภิภูนั้น  ชื่อว่า  ย่อมสำคัญพรหมอภิภู

ด้วยความสำคัญด้วยอำนาจตัณหา  ก็หรือว่า  แม้ตั้งจิต  (ปรารถนา)

เพื่อให้ได้  (เกิดในพรหมอภิภู)  ที่ตนยังไม่ได้โดยนัยมีอาทิว่า  ทำไฉน-

หนอ  เราจะพึงเข้าถึงความเป็นสหายของพรหมอภิภู  ชื่อว่า  ย่อมสำคัญ

พรหมอภิภูด้วยความสำคัญด้วยอำนาจตัณหา,  อนึ่ง  เมื่อสำคัญตนว่าเลวกว่า

(พรหมอภิภู)  หรือสำคัญว่าพรหมอภิภู  ดีกว่าตน  ชื่อว่า  ย่อมสำคัญ

พรหมอภิภูด้วยความสำคัญด้วยอำนาจมานะ  เมื่อยึดถือโดยนัยมีอาทิว่า

พรหมอภิภู  เที่ยง  ยั่งยืน ชื่อว่า  ย่อมสำคัญพรหมอภิภูด้วยความสำคัญ

ด้วยอำนาจทิฏฐิ.  คำที่เหลือมีนัยดังกล่าวแล้วในปชาบดีวาระนั่นแล.

สุทธาวาสภูมิ

พระผู้มีพระภาคเจ้า  แม้เมื่อทรงแสดงเทวโลกโดยลำดับอย่างนี้

ครั้นทรงแสดงสัญญีภพด้วยคำว่า  อภิภู   บัดนี้  เพราะเหตุที่กถาว่าด้วยวัฏฏกัป

และเทวดา  คือ  พระอนาคามี  และพระขีณาสพชั้นสุทธาวาสผู้ดำรงอยู่ใน

ฝ่ายวิวัฏฏกัป  หรือเพราะเหตุที่เทวดาเหล่านั้น  มีอายุตั้ง  ๒,๐๐๐ - ๓,๐๐๐  กัลป

ย่อมมีเฉพาะในเวลาที่พระพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นเท่านั้น  ก็พระพุทธเจ้า

ทั้งหลายไม่ทรงอุบัติขึ้นแม้ตลอดอสงไขยกัลปในกาลนั้น  ภูมินั้น  ว่างเปล่า

ภพชั้นสุทธาวาส  ย่อมมีเฉพาะ  (กาลที่)  พระพุทธเจ้าทั้งหลาย  (อุบัติ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 86

เท่านั้น)      ดุจที่ประทับแรมมีไว้สำหรับพระราชาฉะนั้น      และด้วยเหตุ

นั้นนั่นแหละ   ภูมินั้น    ท่านจึงมิได้จัดเป็นวิญญาณฐิติ   ทั้งมิได้จัดเป็น

สัตตาวาส    แต่ความสำคัญเหล่านี้มีอยู่ทุกเมื่อ   ฉะนั้น   เมื่อจะทรงแสดงภูมิ

ของความสำคัญเหล่านั้น    ซึ่งมีอยู่ในกาลทุกเมื่อ   พระผู้มีพระภาคเจ้าจึง

ละชั้นสุทธาวาสแล้วตรัสคำเป็นต้นว่า  อากาสานญฺจายตน  ดังนี้

บรรดาบทเหล่านั้น    บทว่า   อากาสานญฺจายตน    ได้แก่ขันธ์  ๔

ที่เป็นกุศลวิบาก   และกิริยาอันเป็นไปในอากาสานัญจายตนภูมินั้น.    และ

ขันธ์ทั้งหลายเหล่านั้น พึงเห็นว่า  เกิดขึ้นในภูมินั้นนั่นแหละ เพราะเหตุว่า

กถานี้เป็นการกล่าวถึงกำหนดภพ.    ในวิญญาณัญจายตนะเป็นต้น   ก็นัยนี้

ก็ในบรรดาวาระ  ๔ วาระนั่นแล     การขยายความพึงทราบโดยนัยที่กล่าว

ไว้ในอภิภูวาระ  และความสำคัญด้วยอำนาจแห่งมานะ   ในข้อนี้   ย่อมใช้

ได้แม้โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปชาบดีวาระ.

แก้บท  ทิฏฺ  สุน  มุต  วิญฺาต

พระผู้มีพระภาคเจ้า    ครั้นทรงแสดงที่ตั้งของความสำคัญ     โตย

ประเภทมีความแตกต่างกันระหว่างภูมิเป็นตันนั้น        แม้โดยพิสดารอย่าง

นี้แล้ว     ดังนี้   เมื่อจะประมวลแสดงประเภทแห่งธรรมอันเป็นไปในภูมิ  ๓

อันนับเนื่องในสักกายทิฐิ   อันเป็นที่ตั้งแห่งความสำคัญทั้งหมด   ด้วยเหตุ

๔   อย่าง    มีรูปารมณ์ที่ตนเห็นเป็นต้น     จึงตรัสคำเป็นต้นว่า     ทิฏฺ

ทิฏฺโต  ดังนี้.

บรรดาบทเหล่านั้น  บทว่า   ทิฏฺ  หมายถึงสิ่งที่มองเห็นด้วยมังส-

จักษุบ้าง ทิพยจักษุบ้าง.   คำว่า   ทิฏฺ    นั้นเป็นชื่อของรูปายตนะ.   บรรดา

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 87

บทเหล่านั้น    บทว่า  ทิฏฺฐ   มญฺติ   ความว่า   ปุถุชนย่อมสำคัญด้วย

ความสำคัญทั้ง  ๓.

อย่างไร ?  คือ  ปุถุชนเมื่อดูรูปายตนะด้วยสุภสัญญาและสุขสัญญา

ชื่อว่า  ย่อมยังฉันทราคะให้เกิดในรูปาตนะนั้น    คือย่อมยินดีเพลิดเพลิน

ซึ่งรูปายตนะนั้น   สมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ดังนี้

ว่า    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    สัตว์ทั้งหลาย    กำหนัดยินดี    หลงใหล

ติดใจในรูปหญิง   สัตว์เหล่านั้น   ตกอยู่ในอำนาจของรูปหญิง   ย่อม

เศร้าโศกสิ้นกาลนาน   ดังนี้.    ปุถุชน   ชื่อว่า   ย่อมสำคัญรูปารมณ์ที่ตน

เห็นแล้วด้วยความสำคัญด้วยอำนาจแห่งตัณหาอย่างนี้   ก็หรือว่า   ปุถุชนย่อม

ทะยานอยากในรูปนี้ว่า    ขอรูปของเราพึงเป็นอย่างนี้ตลอดกาล    หรือว่า

ปุถุชนเมื่อหวังรูปสมบัติ    ย่อมให้ทาน  ความพิสดารดังว่ามานี้แล.    ปุถุชน

ย่อมสำคัญรูปารมณ์ที่ตนเห็นแล้วด้วยความสำคัญด้วยอำนาจแห่งตัณหาแม้

อย่างนี้.

อนึ่ง  ปุถุชนอาศัยรูปสมบัติและรูปวิบัติของตน  และของบุคคลอื่น

ย่อมยังมานะให้เกิด  คือ  ย่อมสำคัญรูปารมณ์ที่ตนเห็นด้วยความสำคัญด้วย

อำนาจมานะอย่างนี้ว่า  เราดีกว่าผู้นี้  เราเสมอกับผู้นี้ หรือว่า  เราเลวกว่า

ผู้นี้  ดังนี้.

อนึ่ง    ปุถุชนย่อมสำคัญรูปายตนะว่า    เที่ยง    ยั่งยืน    แน่นอน

ย่อมสำคัญว่าเป็นอัตตา    เนื่องในอัตตา     ย่อมสำคัญในรูปาตนะที่เป็น

มงคล  ว่าเป็นอมงคล    ปุถุชนย่อมสำคัญรูปายตนะที่ตนเห็นด้วยความสำคัญ

ด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ   ด้วยประการฉะนี้.

ปุถุชน  ชื่อว่า  ย่อมสำคัญรูปายตนะที่ตนเห็นด้วยความสำคัญทั้ง  ๓

ด้วยประการฉะนี้.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 88

ย่อมสำคัญในรูปายตนะที่ตนเห็นแล้วอย่างไร  ?  คือ  ปุถุชนเมื่อ

สำคัญโดยนัยพิจารณาเห็นอัตตาในรูป   ชื่อว่า  ย่อมสำคัญในรูปายตนะที่ตน

เห็น.  แม้สำคัญอยู่ว่า  ราคะเป็นต้น    ย่อมเกิดมีในรูป    เหมือนกับน้ำนม

เกิดมีในเต้านมฉะนั้น   ชื่อว่า   ย่อมสำคัญในรูปายตนะที่ตนเห็น.  นี้ชื่อว่า

ความสำคัญด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิของปุถุชนนั้น.

อนึ่ง    เมื่อปุถุชนนั้น    ยังความเสน่หาและมานะให้เกิดขึ้นในวัตถุ

ที่สำคัญด้วยความสำคัญด้วยอำนาจแห่งทิฏฐินั้นนั่นแล.    พึงทราบว่า   เป็น

ความสำคัญด้วยอำนาจแห่งตัณหาและมานะด้วย.   ปุถุชน  ชื่อว่า  ย่อมสำคัญ

ในรูปายตนะที่ตนเห็น   ด้วยประการฉะนี้.     คำที่เหลือพึงทราบตามนัยที่

กล่าวไว้แล้วในปฐวีวาระ.

บทว่า  สุต   หมายถึงได้ยินด้วยมังสโสตบ้าง  ทิพยโสตบ้าง.   คำว่า

สุต   นั่น  เป็นชื่อของสัททายตนะ.

บทว่า    มุต   ได้แก่ทราบ   และรู้แล้วรับเอา   อธิบายว่า    เข้าไป

กระทบรับเอา.  ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า  รู้แจ้ง   ในเพราะการประจวบกัน

แห่งอินทรีย์  และอารมณ์ทั้งหลาย.

คำว่า  มุต    นั่น  เป็นชื่อของคันธายตนะ   รสายตนะ   และโผฏ-

ฐัพพายตนะ.

บทว่า    วิญฺาต  แปลว่า  รู้ทางใจ.  และคำว่า  วิญฺาต  นั่น

เป็นชื่อของอายตนะ  ๗  เหลือ.  อีกอย่างหนึ่ง  เป็นชื่อของธรรมารมณ์

(ก็ได้)    แต่ในที่นี้ได้เฉพาะอารมณ์ที่นับเนื่องในกายของตน.    (สักกาย-

ทิฏฐิ)

ก็ในข้อนี้   พึงทราบความพิสดารโดยนัยที่กล่าวไว้แล้ว ในทิฏฐวาระ.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 89

แก้บท  เอกตฺต  นานตฺต

พระผู้มีพระภาคเจ้า  ครั้นทรงแสดงประเภทแห่งสักกายทิฏฐิทั้ง-

หมดด้วยอารมณ์  ๔  ประการ  มีรูปารมณ์ที่ตนเห็นแล้วเป็นต้นอย่างนี้

แล้ว  บัดนี้  เมื่อจะทรงแสดงประเภทของสักกายทิฏฐินั้นนั่นแหละ  ออก

เป็น  ๒  ประการ  คือ  โดยวาระของท่านผู้เข้าสมาบัติ  ๑  ของท่านผู้มิได้

เข้าสมาบัติ  ๑  จึงตรัสคำเป็นต้นว่า  เอกตฺต  นานตฺต  ดังนี้.

ด้วยบทว่า  เอกตฺต   นี้  พระองค์ทรงแสดงวาระของท่านผู้เข้าสมาบัติ.

ด้วยบทว่า  นานตฺต  นี้  พระองค์ทรงแสดงวาระของท่านผู้มิได้เข้า

สมาบัติ.

ทั้ง  ๒  คำนั้น  มีความหมายเฉพาะคำดังต่อไปนี้ :-

ภาวะที่เป็นหนึ่งชื่อว่า  เอกัตตัง  ภาวะที่แยกกัน  ชื่อว่า  นานัตตัง.

ส่วนการขยายความในข้อนี้  บัณฑิตพึงแยกวาระของท่านผู้เข้า

สมาบัติด้วยขันธ์   ๔  และวาระของท่านผู้มิได้เข้าสมาบัติด้วยขันธ์  ๕  แล้ว

พิจารณาทราบตามสมควรโดยศาสนนัย  (พระบาลี)  เป็นต้นว่า  ปุถุชน

ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยเป็นอัตตา  และโดยนัยแห่งอรรถกถาที่ท่านกล่าว

ไว้ในปฐวีวาระเป็นต้น.  ส่วนอาจารย์บางพวกย่อมกล่าวเอกัตตนัย  ด้วย

บทนี้ว่า  เอกตฺต.  กล่าวนัยที่แยกกัน  ด้วยบทนี้ว่า  นานตฺต  ดังนี้.

อาจารย์พวกอื่นกล่าวความยึดมั่นด้วยอำนาจทิฏฐิอย่างนี้ว่า  อัตตาย่อมมี

สัญญาอันเดียวกันไม่สูญสลาย  ครั้นตายแล้วอัตตาย่อมมีสัญญาต่างกัน.

คำนั้นทั้งหมด  ย่อมไม่ถูกเลย  เพราะท่านมิได้ประสงค์เอาในที่นี้.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 90

แก้บท  สพฺพ  สพฺพโต

พระผู้มีพระภาคเจ้า     ครั้นทรงแสดงสักกายทิฏฐิทั้งหมดโดยเป็น

๒   อย่าง    อย่างนี้แล้ว    บัดนี้   เมื่อจะทรงประมวลแสดงสักกายทิฏฐินั้น

แหละเป็นอันเดียวกัน   จึงตรัสคำเป็นต้นว่า  สพฺพ    สพฺพโต   ดังนี้.

ส่วนนัยขยายความในข้อนี้  บัณฑิตพึงทราบดังนี้ว่า   ปุถุชน   เมื่อ

ชอบใจสิ่งทั้งปวง   ชื่อว่า  ย่อมสำคัญสิ่งทั้งปวงด้วยความสำคัญด้วยอำนาจ

แห่งตัณหา  เมื่อสำคัญสิ่งที่ตนสร้างขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า  สัตว์เหล่านี้เราสร้าง

ขึ้น  ดังนี้  พึงทราบว่า  ชื่อว่า   ย่อมสำคัญสิ่งทั้งปวงด้วยความสำคัญด้วย

อำนาจแห่งมานะ เมื่อสำคัญโดยนัยเป็นต้นว่า   สิ่งทั้งปวงมีกรรมที่ตนกระทำ

ไว้ในปางก่อนเป็นเหตุ    สิ่งทั้งปวงมีการสร้างของพระอิศวรเป็นเหตุ     สิ่ง

ทั้งปวงไม่มีเขต  ไม่มีปัจจัย  สิ่งทั้งปวงมีอยู่     สิ่งทั้งปวงไม้มี  ดังนี้  ชื่อว่า

ย่อมสำคัญสิ่งทั้งปวงด้วยความสำคัญด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ.

ปุถุชนย่อมสำคัญในสิ่งทั้งปวงอย่างไร ? คือว่า  บุคคลบางคน

ในโลกนี้   มีความเห็นอย่างนี้ว่า   อัตตาของเรานี้ใหญ่  บุคคลนั้นกำหนด

โลกสันนิวาสทั้งหมดโดยเป็นโอกาสแห่งอัตตานั้น   ย่อมสำคัญว่า  ก็อัตตา

ของเรานี้นั้นแล   มีอยู่ในโลกสันนิวาสทั้งปวง.   นี้ชื่อว่า   ความสำคัญด้วย

อำนาจแห่งทิฏฐิของบุคคลนั้น.

ก็เมื่อเขายังความเสน่หาในอัตตานั้นนั่นแล    ยังมานะอันมีอัตตานั้น

เป็นที่ตั้งให้เกิดขึ้นอยู่ในตน  พึงทราบว่า  แม้ความสำคัญด้วยอำนาจตัณหา

และมานะ      (ก็เกิดขึ้นด้วย ).     คำที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้ว

ในปฐวีวาระนั่นแล.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 91

แก้บท  นิพฺพาน  นิพฺพานโต

พระผู้มีพระภาคเจ้า  ครั้นทรงแสดงสักกายทิฏฐิทั้งหมดให้เป็นอัน

เดียวกันอย่างนี้แล้ว  บัดนี้  เมื่อจะทรงแสดงสักกายทิฏฐินั้นให้เป็นอัน

เดียวโดยนัยแม้อื่นอีก  จึงตรัสคำเป็นต้นว่า  นิพฺพาน  นิพฺพานโต

ดังนี้.

บรรดาบทเหล่านั้น  บทว่า  นิพฺพาน  ความว่า  พึงทราบบรม

นิพพานในปัจจุบันอันมาแล้วโดยส่วน  ๕  (มีอยู่  ๕  อย่าง)  โดยนัย

เป็นต้นว่า  ดูก่อนท่านผู้เจริญ  เพราะเหตุที่อัตตาเอิบอิ่ม เพียบพร้อม

ด้วยกามคุณ  ๕  ให้เขาบำเรออยู่ด้วยกามคุณ   ๕  ดูก่อนท่านผู้เจริญ

ฉะนี้แล  อัตตานี้  จึงบรรลุถึงนิพพานในปัจจุบัน.

ในข้อนั้น  ปุถุชนเมื่อยินดีนิพพาน  พึงทราบว่า  ชื่อว่า  ย่อมสำคัญ

ด้วยความสำคัญด้วยอำนาจแห่งตัณหา.  ปุถุชนเมื่อยังมานะให้เกิดขึ้นด้วย

มานะว่า  เราย่อมบรรลุนิพพาน  พึงทราบว่า  ชื่อว่า  ย่อมสำคัญด้วย

ความสำคัญด้วยอำนาจแห่งมานะ.  เมื่อยึดถืออัสสาทะ  (ความพอใจ)

อันมิใช่นิพพานเลย  ว่าเป็นนิพพาน  และยึดถือนิพพานว่าเป็นอัสสาทะ

พึงทราบว่า  ชื่อว่า  ย่อมสำคัญด้วยความสำคัญด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ.

ส่วนปุถุชน  ครั้นยึดถืออัตตาต่างไปจากนิพพาน  สำคัญอยู่ว่า  ก็

อัตตาของเรานี้นั้นแล  ย่อมมีในนิพพานนี้  ชื่อว่า  ย่อมสำคัญในนิพพาน.

นี้เป็นความสำคัญด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิของปุถุชนนั้น.

ก็เมื่อปุถุชนนั้นเกิดความเสน่หาในอัตตานั้นนั่นแล  และเกิดมานะ

อันมีอัตตานั้นเป็นที่ตั้งอยู่  พึงทราบว่า  แม้ความสำคัญด้วยอำนาจแห่ง

ตัณหาและมานะ  (ก็เกิดขึ้นด้วย).

 

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 92

นัยแม้ในความสำคัญจากนิพพานก็นัยนี้.  จริงอยู่  แม้ในข้อนั้น

ปุถุชนเมื่อยึดถืออัตตาว่าเป็นอื่นจากนิพพาน  สำคัญอยู่ว่า  นี้นิพพาน

นี้อัตตา  ก็อัตตาของเรานี้นั้น  อื่นต่างหากจากนิพพานนี้  ชื่อว่า  ย่อม

สำคัญจากนิพพาน.  นี้เป็นความสำคัญด้วยอำนาจทิฏฐิของปุถุชนนั้น.

ก็เมื่อปุถุชนเกิดความเสน่หาในอัตตานั้นนั่นแล  และเกิดมานะอันมี

อัตตานั้นเป็นที่ตั้ง  แม้ตัณหาและมานะก็พึงทราบว่า  (เกิดขึ้นด้วย)  แต่

เมื่อสำคัญว่า โอ  นิพพานของเราสุขจริง  พึงทราบว่า  ชื่อว่า  ย่อมสำคัญว่า

นิพพานว่าเป็นของเรา  ดังนี้.  คำที่เหลือมีนัยดังกล่าวแล้วนั่นแล.  ก็ใน

ข้อนี้  มีคำร้อยกรองในภายหลังดังต่อไปนี้  :-

กายของตนนี้เป็นเช่นไร  เมื่อปุถุชนไม่รู้กายของตนนั้น

ตามความเป็นจริง  ความสำคัญ  (ผิด)  ทุกอย่างย่อม

เกิดขึ้นในกายของตน  กายของตนนี้น่าเกลียด  มีการ

แตกไปเป็นธรรมดา  เป็นบ่อเกิดแห่งทุกข์  ไม่ใช่ผู้นำ.

คนพาล  เมื่อยึดถือกายนั้นโดยเป็นข้าศึก  (ต่อความ

เป็นจริง)  ชื่อว่า  ย่อมยึดถือความสำคัญ  (ผิด)

เมื่อปุถุชนพิจารณาเห็นกายของตน  โดยความเป็น

ของงาม  และโดยเป็นความสุข  ย่อมมีความสำคัญ

ผิดด้วยอำนาจตัณหา  เมื่อการสำคัญผิดในไฟของ

แมลงเม่าฉะนั้น  เมื่อปุถุชนยึดนิจจสัญญา  เห็น

สมบัติของกายของตนนั้น  เขาย่อมมีความสำคัญผิด

ด้วยอำนาจมานะ   เหมือนสุนัขเห็นคูถแล้วเกิดสุภ-

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 93

สัญญาในคูถฉะนั้น  เมื่อปุถุชนพิจารณาเห็นกายของ

ตนนั้นว่าเป็นอัตตา  เนื่องในอัตตา  ไม่เข้าใจตาม

ความเป็นจริง  ย่อมมีความสำคัญผิดด้วยทิฏฐิ  เหมือน

คนสำคัญรูปในกระจกฉะนั้น  ก็คำว่า  ความสำคัญนี้

เป็นคำที่ละเอียดเป็นเครื่องผูกของมาร  หย่อม  แต่

แก้ได้ยาก  เพราะเป็นเครื่องผูกที่ผูกปุถุชนไว้  ปุถุชน

แม้จะพยายามดิ้นรนโดยวิธีต่าง ๆ  มากมายก็ไม่ล่วง

พ้นกายของตนไปได้  ย่อมถูกกายของตนนั้นผูกรัดไว้

อย่างแน่  เหมือนสุนัขที่ถูกล่ามโซ่ไว้ที่หลักอันมั่น

ที่เขาตอกไว้อย่างดี  คนที่เหลือมัวหมกมุ่นอยู่ในกาย

ของตน  ย่อมเดือดร้อนอยู่เป็นนิตย์  ด้วยชาติ  ชรา

และทุกข์มีโรคเป็นต้น  เหมือนปลาติดเบ็ดฉะนั้น

ฉะนั้น  เราจึงขอกล่าวกะท่านผู้เจริญทั้งหลายว่า ท่าน

ทั้งหลายพิจารณากายของตนที่สวยงามให้เห็นว่า  ไม่

น่าชอบใจ  ไม่งาม  มีอันแตกไป  (เป็นธรรม)

และไม่ใช่อัตตา  เพราะกายของตนนี้นั้น  มีสภาพ

อย่างนี้  ผู้รู้พิจารณาเห็นกายนี้อย่างนี้อยู่  ละความ

สำคัญผิดทั้งหมดเสียได้  ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์ทั้ง-

ปวง  ดังนี้.

จบกถาว่าด้วยนัยที่  ๑  ข้อที่  ๒๔  ด้วยอำนาจปุถุชน.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 94

เสขบุคคล

พระผู้มีพระภาคเจ้า  ครั้นทรงแสดงความเป็นไปของปุถุชนซึ่งมี

ธรรมคือสักกายทิฏฐิทั้งหมดเป็นมูลในวัตถุธาตุมีปฐวีเป็นต้นดังพรรณนา

มาฉะนี้        บัดนี้  เมื่อจะแสดงความเป็นไปของพระเสขบุคคลในวัตถุธาตุ

เหล่านั้นเหมือนกัน  จึงตรัสคำเป็นต้นว่า  โยปิ  โส  ภิกฺขุ  เสโข  ดังนี้

บรรดาบทเหล่านั้น  คำว่า  โย  เป็นคำขึ้นต้น.  คำว่า  โส  เป็นคำแสดง

ไข.  ปิ  อักษร  มีการประมวลมาเป็นอรรถ  ดุจในประโยคว่า  ธรรมแม้นี้

ไม่เที่ยง  ดังนี้.

ก็ด้วย  ปิ   ศัพท์นั้น  ย่อมประมวลมาซึ่งบุคคล  โดยความเสมอกัน

ทางอารมณ์  หาได้ประมวลมาโดยความเสมอกันแห่งบุคคลไม่  แต่โดย

กำหนดอย่างต่ำ  ได้แก่บุคคลผู้มีทิฏฐิวิบัติ  ในที่นี้มุ่งเอาบุคคลผู้สมบูรณ์

ด้วยทิฐิ  ความเสมอกันของบุคคลทั้ง  ๒  นั้นไม่มี  แต่อารมณ์ของบุคคล

พวกแร  (ผู้มีทิฏฐิวิบัติ)  เป็นอย่างไร  อารมณ์ของคนพวกหลังเหล่านี้

(ผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ)  ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกันแท้.  ด้วยเหตุนั้น  ท่าน

จึงกล่าวไว้ว่า  ย่อมประมวลมาซึ่งบุคคลโดยความเสมอกันแห่งอารมณ์  หา

ได้ประมวลมาด้วยความเสมอกันแห่งบุคคลไม่.

พึงทราบว่า  พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระเสขบุคคลที่จะพึง

กล่าว  ในบัดนี้  ด้วยทำทั้งสิ้นนี้ว่า  โยปิ  โส.  บทว่า  ภิกฺขเว  ภิกฺขู

นี้   มีนัยดังกล่าวนั้นแล.

บทว่า  เสกฺโข  ความว่า  ที่ชื่อว่า  เสขะ  เพราะอรรถว่ากระไร ?

ตอบว่า  ที่ชื่อว่า  เสขะ  เพราะได้เสขธรรม.  สมจริงดังพระดำรัสที่

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 95

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า  ภิกษุทั้งหลายทูลถามว่า  ข้าแต่พระองค์ผู้

เจริญ  ที่ชื่อว่าเป็นเสขะ  ด้วยธรรมมีประมาณเท่าใด  พระพุทธเจ้า

ตรัสตอบว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ภิกษุในธรรมวินัยนี้  เป็นผู้ประกอบ

ด้วยสัมมาทิฏฐิอันเป็นเสขะ  ฯลฯ  เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาสมาธิ

อันเป็นเสขะ  ภิกษุ  ชื่อว่าเป็นเสขะด้วยธรรมมีประมาณเท่านี้แล.

อีกอย่างหนึ่ง  บุคคล  ชื่อว่า  เสขะ  เพราะอรรถว่า  ยังศึกษาอยู่

ดังนี้บ้าง.  สมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า  ภิกษุศึกษา

อยู่อย่างนี้แล  ฉะนั้น  ท่านจึงเรียกว่า  เสขะ  ถามว่า  พระเสขบุคคล

ย่อมศึกษาอะไร  ?  ตอบว่า  ย่อมศึกษาอธิสีลสิกขาบ้าง  อธิจิตตสิกขา

บ้าง  อธิปัญญาสิกขาบ้าง  ภิกษุย่อมศึกษาอย่างนี้แล  เพราะฉะนั้น

ท่านจึงเรียกว่า  เสขะ.

บุคคลแม้ใด  เป็นกัลยาณปุถุชน  เป็นผู้กระทำให้บริบูรณ์ด้วย

อนุโลมปฏิปทา  มีศีลสมบูรณ์  มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย

รู้จักประมาณในการบริโภคโภชนะ  ตามประกอบความเพียรของบุคคลผู้ตื่น

อยู่  ตามประกอบภาวนานุโยคซึ่งโพธิปักขิยธรรม  ตลอดราตรีต้น  และ

ราตรีปลายอยู่ด้วยความคิดว่า  เราจักบรรลุสามัญญผลอย่างใดอย่างหนึ่งใน

วันนี้หรือพรุ่งนี้  บุคคลนั้นเรียกว่า  เสขะ  เพราะกำลังศึกษา.

แต่ในเนื้อความนี้  บุคคลผู้บรรลุปฏิเวธนั้นเท่านั้น  ท่านประสงค์เอาว่า

เสขะ  หาใช่ประสงค์เอาปุถุชนไม่.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 96

อธิบายคำว่า  มานัส

มานัส  อันบุคคลนั้น  ยังไม่บรรลุแล้ว  ฉะนั้น  บุคคลนั้น  ชื่อว่า

ผู้มีมานัสอันยังไม่บรรลุ.  ราคะก็ดี  จิตก็ดี  พระอรหัตก็ดี  ชื่อว่า

มานัส.

ความจริง  ราคะ  ชื่อว่า  มานัส  ดังในประโยคนี้ว่า  มานัสนี้ใด

ย่อมเที่ยวไป  เหมือนบ่วงที่เที่ยวไปในอากาศฉะนั้น.

จิต  ชื่อว่า  มานัส  ดังในประโยคนี้ว่า  จิต  มโน  มานัส.

พระอรหัต  ชื่อว่า  มานัส  ดังในประโยคว่า  :-

ข้าแต่ท่านผู้เป็นใหญ่ในหมู่ชน  พระเสขะมีพระอรหัตอันยังไม่ได้

บรรลุ  พึงทำกาละ  ดังนี้.

พระอรหัตเท่านั้น  ท่านประสงค์เอาว่า  มานัสในที่นี้  ด้วยเหตุนั้น

จึงมีคำอธิบายที่ท่านกล่าวไว้ว่า  ผู้มีพระอรหัตอันไม่บรรลุแล้ว.  บทว่า

อนุตฺตร  แปลว่า  ประเสริฐที่สุด  อธิบายว่า  ไม่มีธรรมอะไรเทียบได้.

พระอรหัตเท่านั้น  ท่านประสงค์เอาว่า  ธรรมอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ

เพราะหมายความว่า  เกษมจากโยคะ ๔  คือโยคะ  ๔  ไม่ประทุษร้ายแล้ว.

บทว่า  ปตฺถยมาโน  มีวินิจฉัยว่า  ความปรารถนามี  ๒  อย่าง คือ

ความปรารถนาด้วยอำนาจตัณหา  และความปรารถนาด้วยอำนาจฉันทะ.

ปรารถนาด้วยอำนาจตัณหา  ย่อมได้ในประโยคว่า

ก็เมื่อบุคคลยังปรารถนาอยู่  ตัณหากระซิบหูย่อมเกิด

อีกทั้งจิตก็ยังหมกมุ่นอยู่ในอารมณ์ที่ตัณหาและทิฏฐิ-

กำหนดแล้ว  ดังนี้.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 97

ความเป็นผู้ประสงค์จะทำ  คือความปรารถนาด้วยอำนาจฉันทะอัน

เป็นกุศล  ย่อมได้ในประโยคว่า

กระแสแห่งตัณหาของบุคคลผู้มีจิตชั่วช้า  ขาดไปแล้ว

อันเขาขจัดได้แล้ว  กระทำให้พินาศไปแล้ว  ภิกษุ

ทั้งหลาย  เธอทั้งหลายจงเป็นผู้มากด้วยความปรา-

โมทย์  พึงปรารถนาธรรมอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ

เถิด  ดังนี้.

ความปรารถนาด้วยอำนาจฉันทะนี้เท่านั้น  ท่านประสงค์เอาในที่นี้.

บทว่า  เตน  ปตฺถยมาโน  ความว่า  บุคคลผู้มีความประสงค์จะทำ

คือปรารถนาจะบรรลุธรรมอันเป็นแดนเกษมจากโยคะนั้น  พึงทราบว่า

ผู้น้อมไป  โอนไป  เอนไป  (เพื่อบรรลุธรรมอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ).

บทว่า  วิหรติ  ความว่า  บำบัดทุกข์ซึ่งบังเกิดในอิริยาบถอย่างอื่น

ด้วยอิริยาบถอีกอย่างหนึ่ง  รักษาร่างกายมิให้ทรุดโทรม.  อีกอย่างหนึ่ง

พึงเห็นเนื้อความในข้อนี้โดยนิเทศนัยเป็นต้นว่า  บุคคลผู้น้อมจิตไปด้วย

การพิจารณาว่า สังขารทั้งหลายทั้งปวงไม่เที่ยง  ดังนี้  ชื่อว่า  ย่อมอยู่ด้วย

ศรัทธา.

บทว่า  ปวึ  ปวิโต  อภิชานาติ  ความว่า  ย่อมรู้ชัดปฐวี  โดย

เป็นปฐวี  คือย่อมไม่รู้ด้วยสัญญาอันตรงกันข้ามจากอาการทั้งปวงเหมือน

ปุถุชน  อีกอย่างหนึ่ง  ย่อมรู้ด้วยญาณอันพิเศษยิ่ง.

ในบทว่า  ปวี  มีคำที่ท่านอธิบายไว้ว่า  บุคคลเมื่อปล่อยวาง

ความเป็นปฐวีได้อย่างนี้  ก็ย่อมรู้ชัดความเป็นปฐวีนั้นอย่างนี้ว่า  ไม่เที่ยง

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 98

บ้าง  เป็นทุกข์บ้าง  เป็นอนัตตาบ้าง  และมีคำที่ท่านกล่าวอธิบายไว้อีกว่า

เสขบุคคล  ครั้นทราบความเป็นปฐวีอย่างนี้แล้ว  ย่อมไม่สำคัญปฐวี.  ก็

เสขบุคคล  จะกล่าวว่ามีความสำคัญก็ไม่ใช่  จะกล่าวว่าไม่มีความสำคัญก็

ไม่ใช่.  ก็ในอรรถนี้พึงทราบว่า  ท่านกล่าวทิ้งบทนี้ไว้.

เมื่อมีผู้กล่าวว่า  ก็ในบทนี้มีอธิบายอย่างไร ?  ตอบว่า  อันดับแรก

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถึงปุถุชนว่า  สำคัญปฐวี  (ผิด)  อยู่   เพราะ

ความสำคัญ  (ผิด)  ทุกอย่าง  ปุถุชนยังละไม่ได้  พระขีณาสพ  ย่อมไม่

สำคัญผิด  เพราะท่านละความสำคัญ  (ผิด)  ทุกอย่างได้แล้ว  ความสำคัญ

ด้วยอำนาจทิฏฐิ  พระเสพบุคคลละได้  แม้ความสำคัญอย่างอื่น ๆ ก็ถึง

ความเบาบางลง  ด้วยเหตุนั้น  พระเสขะนั้น  ใคร ๆ ไม่ควรกล่าวว่า  ย่อม

สำคัญ  (ผิด)  เหมือนปุถุชน  ทั้งไม่ควรกล่าวว่า  ย่อมไม่สำคัญ  (ผิด)

เหมือนพระขีณาสพ.

บทว่า  ปริญฺเยฺย  ตสฺส  ความว่า  ที่ตั้งแห่งความสำคัญ  (ผิด)

นั้น  อันพระเสขะพึงกำหนดรู้ได้ด้วยปริญญาทั้ง  ๓  เพราะท่านหยั่งลงสู่

ความแน่นอนแล้ว  และเพราะมีการตรัสรู้  (ในมรรคผลที่สูงไป)  เป็น

เบื้องหน้า  ที่ตั้งแห่งความสำคัญ  (ผิด)  ที่ยังไม่ควรกำหนดรู้  ไม่ใช่

ท่านไม่ต้องกำหนดรู้เหมือนกับปุถุชน  ทั้งไม่ใช่ท่านได้กำหนดรู้หมดแล้ว

เหมือนกับพระขีณาสพ.  คำที่เหลือในบททั้งปวงมีนัยดังกล่าวแล้วเหมือน

กัน.

จบกถาว่าด้วยนัยที่  ๒  ด้วยอำนาจเสขบุคคล.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 99

อธิบายพระอริยบุคคล

พระผู้มีพระภาคเจ้า  ครั้นทรงแสดงความเป็นไปของพระเสขะใน

วัตถุธาตุมีปฐวีเป็นต้น  ดังพรรณนาอย่างนี้แล้ว  บัดนี้  เมื่อจะทรงแสดง

ความเป็นไปของพระขีณาสพ  จึงตรัสคำเป็นต้นว่า  โยปิ  โส  ภิกฺขเว

ภิกฺขุ  อรห  ดังนี้.

บรรดาบทเหล่านั้น  ปิ  ศัพท์  ในบทว่า  โยปิ  มีการประมวลมา

เป็นอรรถ.  ด้วย  ปิ  ศัพท์นั้น  พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า  ในที่นี้

ย่อมได้ความเสมอกันโดยส่วนทั้ง  ๒.  อธิบายว่า  พระเสขะ  ชื่อว่า  เป็นผู้

เสมอด้วยพระขีณาสพ  เพราะความเป็นอริยบุคคล  ด้วยเหตุนั้น  ท่าน

จึงได้ความเสมอกันโดยบุคคล.  ส่วนความเป็นผู้เสมอกันโดยทางอารมณ์

ก็มีนัยดังกล่าวแล้วเหมือนกัน.

บทว่า  อรห  ความว่า  ผู้มีกิเลสอยู่ไกล  อธิบายว่า  ผู้มีกิเลสห่างไกล

คือมีกิเลสอันท่านละได้แล้ว.  สมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ตรัสไว้ว่า  ภิกษุทั้งหลาย  ภิกษุเป็นอรหันต์ได้อย่างไร  คือ  อกุศลธรรม

ทั้งหลาย  อันลามก  เศร้าหมอง  อันเป็นเหตุให้เกิดภพใหม่  มีความ

เร่าร้อน  มีผลเป็นทุกข์  เพื่อชาติ  ชรา  และมรณะ  ต่อไปของท่านผู้

ห่างไกลจากกิเลสย่อมไม่มี  ภิกษุทั้งหลาย  ภิกษุย่อมเป็นพระอรหันต์

อย่างนี้แล.

บทว่า  ขีณาสโว  มีวินิจฉัยว่า  อาสวะมี  ๔  คือ  กามาสวะ

ภาวาสวะ  ทิฏฐาสวะ  อวิชชาสวะ  อาสวะทั้ง  ๔  เหล่านี้  ของพระอรหันต์

สิ้นแล้ว  คือท่านละได้  ถอนขึ้นได้  สงบระงับ   เป็นของไม่ควรเกิดขึ้นอีก

 

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 100

อันท่านเผาแล้วด้วยไฟคือญาณ  ด้วยเหตุนั้น  พระอรหันต์นั้น  ท่านจึง

เรียกว่า  พระขีณาสพ.

บทว่า  วุสิตวา  ความว่า  พระอรหันต์นั้นอยู่แล้ว  คืออยู่จบแล้ว

ในธรรมเครื่องอยู่ของครูบ้าง  ในธรรมเครื่องอยู่คืออริยมรรคบ้าง  ใน

ธรรมเครื่องอยู่ของพระอริยะ  ๑๐  ประการบ้าง  พระอรหันต์นั้น  อยู่แล้ว

คืออยู่จบแล้ว  ได้แก่มีธรรมเครื่องอยู่อันจบแล้ว  มีจรณะอันประพฤติแล้ว

ฉะนั้น  จึงชื่อว่าผู้อยู่จบแล้ว.

บทว่า  กตกรณีโย  ความว่า  พระเสขะทั้ง  ๗  จนกระทั่งกัลยาณ-

ปุถุชน  ชื่อว่า  ย่อมทำกิจที่ควรทำด้วยมรรค  ๔  กิจที่จะพึงทำทุกอย่าง

พระขีณาสพทำแล้ว  ทำเสร็จสิ้นแล้ว  กิจที่จะพึงทำอันยิ่งของพระขีณาสพ

นั้น  เพื่อการบรรลุความสิ้นไปแห่งทุกข์  ย่อมไม่มีฉะนั้น  พระอรหันต์

นั้น  จึงชื่อว่าผู้มีกิจที่จะต้องทำอันทำเสร็จเรียบร้อยแล้ว.  สมจริงดังคำที่

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

การสั่งสมกิจที่ต้องทำอันทำเรียบร้อยแล้ว  ของภิกษุ

ผู้มีจิตสงบ  หลุดพ้นแล้วโดยชอบนั้น  ย่อมไม่มี

(และ)  กิจที่พึงทำอีกก็ไม่มี  ดังนี้.

ในบทว่า  โอหิตภาโร  มีวินิจฉัยว่า  ภาระมี  ๓ คือ  ขันธภาระ

กิเลสภาระ  อภิสังขารภาระ  ภาระ  ๓  เหล่านี้  พระอรหันต์นั้น  ปลงลงแล้ว

ยกลงแล้ว  วางแล้ว  ทำให้ตกไปแล้ว  ด้วยเหตุนี้นั้น  พระอรหันต์นั้น

ท่านจึงเรียกว่า  ผู้มีภาระอันปลงลงแล้ว.

บทว่า  อนุปตฺตสทตฺโถ  ความว่า  ผู้ตามบรรลุประโยชน์ตนแล้ว

อธิบายว่า   ตามบรรลุประโยชน์อันเป็นของตน.  ก  อักษร  แปลงเป็น