พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 551

สัญญาที่พรั่งพร้อมด้วยมโนธาตุ  และมโนวิญญาณธาตุของผู้ไม่เข้าสมาบัติ

ย่อมเป็นไปในอารมณ์อันมีความแตกต่างกัน  และสภาวะที่ต่างกันซึ่งต่างกันด้วยรูป

และเสียงเป็นต้น.

อนึ่ง  สัญญาเหล่านี้แม้ทั้ง  ๔๔ อย่างนี้  คือ

กามาวจรกุศลสัญญา  ๘

อกุศลสัญญา  ๑๒

กามาวจรกุศลวิปากสัญญา  ๑๑

อกุศลวิปากสัญญา  ๒

กามาวจรกิริยสัญญา  ๑๑

มีความต่างกัน มีสภาวะต่างกัน ไม่เหมือนกัน  เพราะฉะนั้น  พระผู้มีพระภาคเจ้า

จึงตรัสว่า  นานัตตสัญญา  เพราะไม่มนสิการ  เพราะไม่ใคร่ครวญ   เพราะ

ไม่คำนึง    เพราะไม่นำมา    เพราะไม่พิจารณานานัตตสัญญาเหล่านั้น     โดย

ประการทั้งปวง  ท่านอธิบายไว้ว่า  เพราะไม่ใคร่ครวญ  ไม่มนสิการ ไม่พิจาร-

ณาสัญญาเหล่านั้น    ก็เพราะในอากาสานัญจยตนะนั้น  รูปสัญญา  ปฏิฆสัญญา

ข้างต้น   ย่อมไม่มีแม้ในภพที่เกิดขึ้นด้วยฌานนี้   จะป่วยกล่าวไปไยถึงในกาลที่

เข้าฌานนี้ในภพนั้นอยู่    เพราะฉะนั้น  จึงตรัสความไม่มีสัญญาแม้ทั้ง  ๒ นั้น

ด้วยคำว่า    เพราะความก้าวล่วง    เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญาเหล่านั้น

ดังนี้.  แต่ในนานัตตสัญญาทั้งหลาย  สัญญา ๒๗ อย่างนี้ คือ  กามาวจร-

กุศลสัญญา ๘ กิริยาสัญญา (มหากิริยา ๗ มโนทวาราวัชชน  ๑)  ๙ อกุศลสัญญา

(เว้นโทสะ ๒) ๑๐ไม่มีในภพที่เกิดแล้วด้วยฌานนี้  เพราะฉะนั้น   พึงทราบว่า

คำนี้ตรัสไว้ว่า  เพราะไม่มนสิการสัญญาเหล่านั้น   เพราะว่า  แม้ในการเกิดขึ้น

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 552

เมื่อพระโยคาวจรเข้าฌานนี้อยู่    ก็เข้าฌานเพราะไม่มนสิการสัญญาเหล่านั้นเลย

แต่เมื่อมนสิการสัญญาเหล่านั้นก็ย่อมไม่เป็นอันเข้า    ดังนี้    ก็เมื่อว่าโดยย่อใน

สัญญาเหล่านั้น   ตรัสการละรูปาวจรธรรมทั้งปวง    ด้วยคำนี้ว่า  รูปสญฺาน

สมติกฺกมา  (เพราะการก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งหลาย)   ดังนี้     และพึงทราบว่า

ตรัสการละและการไม่มนสิการจิตและเจตสิกที่เป็นกามาพจรทั้งปวง   ด้วยคำนี้ว่า

ปฏิฆสญฺาน  อตฺถงฺคมา  นานตฺตสญฺาน  อมนสิการา  เพราะความ

ดับไปแห่งปฏิฆสัญญา    เพราะไม่มนสิการซึ่งนานัตตสัญญา     เพราะเหตุนั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสชี้แจงอากาสานัญจายตนสมาบัติไว้ด้วยบททั้ง ๓  คือ

ด้วยการก้าวล่วงรูปสัญญา ๑๕ อย่าง   ด้วยการดับไปแห่งปฏิฆสัญญา ๑๐ อย่าง

ด้วยการไม่มนสิการมานัตตสัญญา ๔๔ อย่าง.

หากมีคำถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงชี้แจงอย่างนั้น

ตอบว่า  เพื่อจะให้เกิดความอุตสาหะ  และเพื่อประโลมใจ   (ทำให้เบิกบานใจ)

แก่ผู้ฟังทั้งหลาย   ก็ถ้าหากอาจารย์บางพวกซึ่งมิใช่บัณฑิตจะพึงกล่าวว่า   พระ-

ศาสดาย่อมตรัสว่า   พวกท่านจงทำอากาสานัญจายตนสมาบัติให้เกิด  ดังนี้   ก็

อะไรหนอเป็นประโยชน์  อะไรหนอเป็นอานิสงส์ของอากาสานัญจายตนสมาบัติ

ที่เกิดขึ้นนั้น    เพราะฉะนั้น    พระองค์จึงทรงชี้แจงสมาบัติด้วยเหตุเหล่านี้   โดย

พระดำริว่า  ขอชนเหล่านั้นอย่าได้เพื่อกล่าวอย่างนี้เลย  ดังนี้.    จริงอยู่    ชน

เหล่านั้นได้ฟังพระดำรัสนั้นแล้ว   ก็จักคิดว่า  ได้ยินว่า  สมาบัตินี้จักเป็นเช่นนี้

จักสงบอย่างนี้    จักประณีตอย่างนี้     พวกเราจักยังสมาบัตินั้นให้เกิด    ทีนั้น

พวกเขาจักพากันทำอุตสาหะเพื่อให้สมาบัตินั้นให้เกิดขึ้น  ดังนี้.

ก็อีกอย่างหนึ่ง     พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสยกย่องอากาสานัญจายตน-

สมาบัตินี้    แก่พระโยคาวจรเหล่านั้นเพื่อประโลมใจ    เหมือนพ่อค้างบน้ำอ้อย

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 553

ชื่อ   วิสกัณฐกะ   ท่านเรียกวิสกัณฐกพาณิชว่า   ผู้ค้างบน้ำอ้อย    ได้ยินว่า

พ่อค้างบน้ำอ้อยนั้น      ใช้เกวียนบรรทุกน้ำอ้อยงบและน้ำตาลกรวดเป็นต้นไป

ปัจจันตคามแล้วโฆษณาว่า  พวกท่านจงมารับน้ำอ้อยงบวิสกัณฐกะ   พวกท่าน

จงนารับน้ำอ้อยงบ  วิสกัณฐกะ   ดังนี้.      พวกชาวบ้านฟังโฆษณานั้นแล้ว

ก็คิดว่า  สิ่งนี้ร้ายนัก   ชื่อว่า  มีพิษ  บุคคลใดเคี้ยวกินมัน  บุคคลนั้นต้องตาย

แม้หนามแทงแล้วก็ให้ตายได้  สิ่งทั้ง ๒ นี้ร้ายนัก  มันจะมีประโยชน์อะไร  ดังนี้

จึงพากันปิดประตูบ้าน   และให้พวกเด็กหนีไป.   พ่อค้าเห็นการกระทำนั้นแล้ว

จึงคิดว่า   ชาวบ้านเหล่านั้นไม่ฉลาดในโวหาร    เอาเถอะเราจักใช้เขาซื้อไปด้วย

อุบาย  จึงโฆษณาว่า  พวกท่านจงมารับน้ำผึ้งหวาน   พวกท่านจงมารับน้ำตาล

อร่อย     พวกท่านจะได้น้ำอ้อยงบและน้ำตาลกรวดราคาพอสมควร    จะเอา

มาสกปลอม   และกหาปณะปลอมเป็นต้นมาซื้อก็ได้ ดังนี้.  พวกชาวบ้านฟังคำ

นั้นแล้ว   ต่างก็พากันร่าเริงดีใจไปให้ราคาแม้มากถือเอาแล้ว.

ในคำเหล่านั้น      พึงเทียบเคียงอุปมาพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ตรัสว่า  พวกเธอจงยังอากาสานัญจายตนสมาบัติให้เกิดดังนี้   เปรียบเหมือน

การโฆษณาของพ่อค้าว่า  พวกท่านจงรับงบน้ำอ้อยวิสกัณฐกะ  ดังนี้.  พระผู้มี

พระภาคเจ้าตรัสว่า     พวกเธอพึงทำอากาสานัญจายตนะให้เกิดดังนี้    เปรียบ

เหมือนพวกชาวบ้านพากันคิดว่า  สิ่งทั้ง ๒ นี้ร้ายกาจนัก   อะไรเล่า  เป็นประ-

โยชน์ในที่นี้.  คนที่ฟังก็จะคิดว่า  อะไรหนอเป็นอานิสงส์ในที่นี้   พวกเราย่อม

ไม่ทราบคุณของสิ่งนี้    ทีนั้น    เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าประกาศอานิสงส์  มีการ

ก้าวล่วงรูปสัญญาเป็นต้น   เหมือนเมื่อพ่อค้านั้นโฆษณาคำเป็นต้นว่า พวกท่าน

จงมารับเอาน้ำผึ้งหวานไปเถิด   ดังนี้.   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสรรเสริญคุณ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 554

อากาสานัญจายตนสมาบัติ     ก็เพื่อให้เกิดความอุตสาหะ    และเพื่อประโลมใจ

ด้วยทรงพระดำริว่า  ชนเหล่านี้อันพระองค์ให้รื่นเริงพอใจแล้ว   ด้วยอานิสงส์นี้

จักทำอุตสาหะใหญ่แล้วจักยังสมาบัติให้เกิด    ดังนี้    เหมือนชาวบ้านทั้งหลาย

เหล่านั้นฟังคำโฆษณาพ่อค้า  แล้วให้ราคาแม้มาก  ถือเอางบน้ำอ้อย  ฉะนั้น

 

วินิจฉัยคำว่าอากาสานัญจายตนะ

 

พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า     อากาสานญฺจายตนสญฺาสหคต

ดังต่อไปนี้.   อากาศที่ชื่อว่า  อนันตะ  เพราะอรรถว่า  ไม่มีที่สุด.      อากาศ

นั่นแหละไม่มีที่สุด  ชื่อว่า  อากาสานันตะ  อากาสานันตะนั่นแหละ  ชื่อว่า

อากาสานัญจะ  อากาศอันไม่มีที่สุดนั้น    ชื่อว่า  อายตนะ   เพราะอรรถว่า

เป็นที่ตั้งมั่นของฌานพร้อมทั้งสัมปยุตธรรมนี้     ดุจที่ตั้งอยู่ของเทพทั้งหลาย

ชื่อว่า  เทวายตนะ   เพราะฉะนั้น    ฌานนี้จึงชื่อว่า  อากาสานัญจายตนะ

ด้วยประการฉะนี้   อากาสานัญจะนั้นด้วย   เป็นอายตนะด้วย   เพราะฉะนั้นจึง

ชื่อว่า อากาสานัญจายตนะ  คำว่า อากาสานัญจายตนะนี้ เป็นชื่อของกสิ-

ณุคฆาฏิมากาส    (อากาศที่เพิกกสิณ).   ฌานที่สหรคตกับสัญญาที่ถึงอัปปนาใน

อากาสานัญจายตนะนั้น  ชื่อว่า  อากาสานัญจายตนสัญญาสหคตะ  ก็ในที่

อื่นตรัสว่า  อากาศเป็นอนันตะ  (ไม่มีที่สุด)    ฉันใด    ในที่นี้มิได้ทรงถือเอา

อากาศอันไม่มีที่สุด  หรือว่า   เล็กน้อยฉันนั้น    เพราะเมื่อทรงถือเอาอากาศอัน

ไม่มีที่สุด    ก็ไม่ถือเอาอากาศเล็กน้อย     เมื่อถือเอาอากาศเล็กน้อยก็ไม่ถือเอา

อากาศอันไม่มีที่สุด    ครั้นเมื่อเป็นเช่นนั้น      อารมณ์  ๔  หมวดก็ไม่สมบูรณ์

เทศนาก็ไม่ได้ ๑๖ ครั้ง แต่พระอัธยาศัยของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเพื่อทำเทศนา

ในที่นี้  ๑๖ ครั้ง เพราะฉะนั้น จึงไม่ตรัสคำว่า  ไม่มีที่สุด หรือว่าเล็กน้อย แต่

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 555

ตรัสว่า อากาสานัญจายตนสัญญาสหคตะ (สหคตด้วยอากาสานัญจายตน-

สัญญา)  ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น    คำแม้ทั้ง  ๒  ก็ย่อมเป็นคำที่ทรงถือเอาเหมือนกัน

อารมณ์ ๔ หมวดก็สมบูรณ์  เทศนาก็ถึง ๑๖ ครั้ง    เนื้อความพระบาลีที่เหลือ

พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในหนหลังแล.

อนึ่ง  ในอากาสานัญจายตนะนี้   ชื่อว่า  ทุกขาปฏิปทา  เพราะความ

ลำบากในการสิ้นไปแห่งนิกันติในรูปาวจรจตุตถฌาน     ชื่อว่าเป็นทันธาภิญญา

เพราะความชักช้าในการอบรมอัปปนาของผู้มีความยินดีในนิกันติอันสิ้นไปแล้ว.

และพึงทราบสุขาปฏิปทา และขิปปาภิญญา โดยปริยายตรงกันข้าม. ก็ฌานที่เป็น

ไปในอากาศที่เพิกกสิณเล็กน้อย  พึงทราบว่าเป็นปริตตารมณ์ ฌานที่เป็นไปใน

อากาศที่เพิกกสิณกว้างขวางพึงทราบว่าเป็นอัปปมาณารมณ์.   แม้ในฌานนี้   มี

ธรรมหมวดละ  ๒๕   ด้วยอำนาจจตุตถฌาน    เหมือนในอุเบกขาพรหมวิหาร

ก็ในอากาสานัญจายตนะนี้  ฉันใด  แม้ในวิญญาณัญจายตนะเป็นต้น   นอกจากนี้

ก็มีธรรมหมวดละ ๒๕ ฉันนั้น   แต่ข้าพเจ้าจักพรรณนาเหตุสักว่าการต่างกันใน

วิญญาณัญจายตนะเป็นต้นเหล่านั้นเท่านั้น.

พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า อากาสานญฺจายตน สมติกฺกมา (เพราะ

ก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะ)  นี้ต่อไป.    ก็อากาสานัญจะ   ชื่อว่า  อายตนะ

เพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งมั่นของฌานนั้นโดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นแหละ   เพราะ

เหตุนั้น     แม้ฌานนี้ก็ชื่อว่า    อากาสานัญจายตนะ.    แม้อารมณ์ของอากาสา-

นัญจายตนะนั้น  ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้ว  พระโยคาวจรพึงก้าวล่วงธรรม

แม้ทั้ง  ๒  คือ   ฌานนี้และอารมณ์นี้   ด้วยการไม่ทำให้เป็นไปและไม่มนสิการ

แล้วพึงเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะนี้อยู่   เพราะฉะนั้น  พึงทราบว่า   ทรงรวมสิ่ง

ทั้ง ๒ นี้    แล้วตรัสคำนี้ว่า   เพราะการก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะ   ดังนี้.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 556

พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า วิญฺาณญฺจายตนสญฺาสหคต     นี้ต่อไป

ที่สุดแห่งวิญญาณนั้นไม่มี  ด้วยสามารถที่พึงทำไว้ในใจว่า  อนันตัง  เพราะเหตุ

นั้น   วิญญาณนั้นจึงชื่อว่า อนันตะ อนันตะนั่นแหละ ชื่อว่า อานัญจัง  พระ-

ผู้มีพระภาคเจ้า  ไม่ตรัสว่าวิญญาณอันไม่มีที่สุด  ชื่อว่า วิญญาณานัญจะ  แต่

ตรัสว่า วิญญาณัญจะ ดังนี้ เพราะว่า ในคำว่า  วิญญาณัญจะนี้ เป็นรุฬหีศัพท์

(ศัพท์ที่นิยมใช้กัน ).  วิญญาณัญจะนั้นแหละ ชื่อว่า อายตนะ เพราะอรรถว่า

ตั้งมั่นด้วยสัญญานี้  เพราะเหตุนั้น     จึงชื่อว่า   วิญญาณัญจายตนะ  ฌานที่

สหรคตด้วยสัญญาที่เป็นไปในวิญญาณัญจายตนะนั้น    เพราะเหตุนั้น    ฌานนั้น

จึงชื่อว่า  วิญญาณัญจายตนสัญญาสหคตะ คำว่า วิญญาณัญจายตนสัญญา-

สหคตะ นี้เป็นชื่อของฌานซึ่งมีวิญญาณที่เป็นไปในอากาศเป็นอารมณ์. ในวิญ-

ญาณัญจายตนะนี้เป็นทุกขาปฏิปทา    เพราะลำบากในความสิ้นไปแห่งนิกันติใน

อากาสานัญจายตนสมาบัติ     เป็นทันธาภิญญา    เพราะความชักช้าในการอบรม

อัปปนาของผู้มีนิกันติให้สิ้นไป  เป็นสุขาปฏิปทาและเป็นขิปปาภิญญาโดยปริยาย

ตรงกันข้าม   พึงทราบฌานนี้ว่าเป็นปริตตารมณ์   เพราะปรารภสมาบัติที่มีการ

เพิกกสิณเล็กน้อยเป็นอารมณ์เป็นไป พึงทราบว่า เป็นอัปปมาณารมณ์ โดยปริ-

ยายตรงกันข้าม  คำที่เหลือเช่นเดียวกับคำก่อนนั่นแหละ.

พึงทราบวินิจฉัยในคำแม้นี้ว่า     วิญฺาณญฺจายตน    สมติกฺกมา

(เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะ)   ต่อไป.

วิญญาณัญจะ  ชื่อว่า  อายตนะ  เพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งมั่นของฌาน

นั้นโดยนัยที่กล่าวไว้ในก่อนนั่นแหละ  เพราะฉะนั้น     แม้ฌานก็ชื่อว่า  วิญญา-

ณัญจายตนะ  แม้อารมณ์ของฌานนั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ   ก็เรียกว่า

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 557

วิญญาณัญจายตนะ   พระโยคาวจรก้าวล่วงสิ่งทั้ง ๒ คือ  ฌานนี้  และอารมณ์นี้

ด้วยประการฉะนี้   ด้วยการไม่ให้เป็นไป    และด้วยไม่มนสิการ    แล้วจึงเข้าถึง

อากิญจัญญายตนะนี้อยู่  เพราะฉะนั้น   พึงทราบว่า ทรงรวมสิ่งทั้ง ๒ นี้เข้าด้วย

กันแล้วตรัสคำนี้ว่า  เพราะก้าวล่วงวิญญาณณัญจายตนะ  ดังนี้.

พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า    อากิญฺจญฺายตนสญฺาสหคต  นี้

ต่อไป

ก็ฌานนี้   ชื่อว่า  อากิญจนะ  เพราะอรรถว่า  ไม่มีอะไรแม้หน่อยหนึ่ง

มีอธิบายว่า    โดยที่สุดแม้เพียงภังคขณะก็ไม่พึงเหลือ  คือ  มิได้มีอยู่.    ดังนี้.

ความเป็นแห่งความไม่มีอะไรหน่อยหนึ่ง    ชื่อว่า    อากิญจัญญะ.   คำว่า

อากิญจัญญะนี้    เป็นชื่อของฌานที่ปราศจากอากาสานัญจายตนะและวิญญาณ

เป็นอารมณ์. อากิญจัญญะนั้น เป็นอายตนะด้วยอรรถว่าเป็นที่ตั้งมั่นด้วยสัญญานี้

เพราะฉะนั้น   ฌานนี้จึงชื่อว่า  อากิญจัญญายตนะ   ฌานที่สหรคตด้วยสัญญา

เป็นไปในอากิญจัญญายตนะนั้น   ชื่อว่า  อากิญจัญญายตนสหคตะ  คำว่า

อากิญจัญญายตนสหคตะนี้   เป็นชื่อของฌานที่มีอารมณ์ปราศจากวิญญาณที่เป็น

ไปในอากาศ.  ในอากิญจัญญายตนะนี้   เป็นทุกขาปฏิปทา เพราะลำบากในการ

สิ้นแห่งนิกันติ  แห่งวิญญาณัญจายตนสมาบัติ เป็นทันธาภิญญา เพราะความช้า

ในการอบรมอัปปนาของผู้ใคร่ในการสิ้นไป  เป็นสุขาปฏิปทา  และขิปปาภิญญา

โดยปริยายตรงกันข้าม   พึงทราบชื่อว่า  ความเป็นปริตตารมณ์   เพราะความ

มีอารมณ์ปราศจากวิญญาณที่เป็นไปในอากาศที่เพิกกสิณเล็กน้อย  ชื่อว่า ความ

เป็นอัปปมาณารมณ์     โดยปริยายตรงกันข้ามกับปริตตารมณ์.    คำที่เหลือ

เช่นกับนัยก่อนทั้งนั้นแล.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 558

พึงทราบวินิจฉัยแม้ในคำว่า    อากิญฺจญฺายตน   สมติกฺกมา  นี้

ต่อไป.  อากิญจัญญะ       โดยนัยก่อนนั่นแหละชื่อว่า  เป็นอายตนะ  เพราะ

อรรถว่าเป็นที่ตั้งมั่นของฌานนั้น   เพราะฉะนั้น   แม้ฌานก็ชื่อว่า   อากิญจัญ-

ญายตนะ    แม้อารมณ์ชื่อว่า    อากิญจัญญายตนะ   โดยนัยที่กล่าวแล้ว

นั่นแหละ   คำที่เหลือเช่นกับนัยก่อนทั้งนั้น   พึงทราบการก้าวล่วงสิ่งแม้ทั้ง ๒

คือ   ฌานนั้นด้วย  อารมณ์นั้นด้วย  โดยการกระทำไม่ให้เป็นไป   และโดยไม่

มนสิการ  และพึงเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญานี้อยู่    เพราะฉะนั้น    พึงทราบว่า

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรวมสิ่งทั้ง  ๒  นี้แล้วตรัสว่า   เพราะการก้าวล่วงอากิญ-

จัญญายตนะ  ดังนี้.

พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า    เนวสญฺานาสญฺายตนสหคต  นี้

ต่อไป.

ก็ฌานนั้น      ตรัสเรียกว่า  เนวสัญญานาสัญญายตนะ  เพราะสภาวะแห่ง

สัญญาใด สัญญานั้นย่อมมีแก่ผู้ปฏิบัติอย่างไร เพื่อแสดงสัญญานนั้นก่อน จึงทรง

ยกบทว่า  เนวสัญญีนาสัญญี   ขึ้นในวิภังค์  แล้วตรัสว่า  พระโยคาวจรย่อม

มนสิการอากิญจัญญายตนะนั้นนั่นแหละโดยสงบ   ย่อมเจริญสมาบัติอันมีสังขาร

เหลืออยู่   เพราะเหตุนั้น   จึงตรัสเรียกว่า  เนวสัญญีนาสัญญี  ดังนี้.

บรรดาบทเหล่านั้น  บทว่า  สนฺตโต  มนสิกโรติ   (ย่อมมนสิการ

โดยความสงบ)    ได้แก่ ย่อมมนสิการว่า    สมาบัตินี้สงบหนอ    เพราะทำแม้

ความไม่มีให้เป็นอารมณ์ตั้งอยู่ได้   แล้วมนสิการสมาบัตินั้น    ว่าเป็นความสงบ

เพราะอารมณ์สงบ.

ถามว่า     ถ้ามนสิการโดยความสงบแล้ว     การก้าวล่วงจะมีอย่างไร

ตอบว่า  เพราะความเป็นผู้ต้องการจะไม่นึกถึง.  จริงอยู่  พระโยคาวจรนั้นย่อม

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 559

มนสิการฌานนั้นโดยความสงบแม้ก็จริง  ถึงอย่างนั้น   การคำนึง การประมวลมา

มนสิการนั้นย่อมไม่มีแก่พระโยคีนั้นว่า  เราจักนึกถึง  เราจักเข้า  เราจักอธิฐาน

เราจักออก  เราจักพิจารณาฌานนั้น    ดังนี้.

ถามว่า   เพราะเหตุไร ?

ตอบว่า  เพราะเนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นธรรมสงบกว่า   ประณีต

กว่าอากิญจัญญายตนะ.

เหมือนอย่างว่า  พระราชาเสด็จขึ้นทรงบนคอช้างตัวประเสริฐ   เสด็จ

เที่ยวไปในทางพระนคร     โดยอานุภาพแห่งพระราชาผู้เป็นใหญ่     ทรงทอด

พระเนตรคนมีศิลปะมีช่างแกะสลักงาเป็นต้นนุ่งผ้าผืนหนึ่ง    โผกผ้าผืนหนึ่งที่

ศีรษะทะมัดทะแมงมีตัวเกลื่อนกล่นด้วยผงงาเป็นต้นกำลังทำศิลปะแกะสลักงา

เป็นต้นมิใช่น้อย    ก็ทรงพอพระทัยในความฉลาดของช่างเหล่านั้น     อย่างนี้ว่า

น่าอัศจรรย์หนอ อาจารย์ผู้ฉลาดสามารถกระทำศิลปะทั้งหลายชื่อแม้เช่นนี้ได้

ดังนี้  แต่มิได้มีพระดำริอย่างนี้ว่า  โอหนอ    ตัวเราก็พึงสละราชสมบัติแล้วเป็น

นักศิลปะเช่นนี้ ดังนี้  ข้อนั้นเป็นเพราะเหตุไร  เพราะความที่ราชสมบัติมีค่ามาก

พระองค์ก็ทรงเสด็จผ่านนักศิลปะทั้งหลายไป   ฉันใด  พระโยคาวจร  ก็ฉันนั้น

เหมือนกัน    ย่อมมนสิการสมาบัตินั้นโดยสงบแม้ก็จริง    ถึงอย่างนั้น    ท่านก็ไม่

คำนึง  ไม่ประมวลมา  ไม่มนสิการว่า เราจักนึกถึง จักเข้าสมาบัติ จักอธิษฐาน

จักออก     จักพิจารณาสมาบัตินี้    ดังนี้    เมื่อมนสิการสมาบัตินั้นโดยสงบอยู่

ย่อมบรรลุสัญญาถึงอัปปนาอันละเอียดอย่างยิ่งนั้นโดยนัยที่กล่าวไว้ในกาลก่อน

นั่นแหละ   ชื่อว่า เนวสัญญีนาสัญญี    ย่อมมีด้วยสมาบัติใด    ตรัสเรียกสมาบัติ

นั้นว่า  พระโยคีย่อมเจริญสมาบัติมีสังขารที่เหลือเป็นอารมณ์  ดังนี้.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 560

คำว่า   สมาบัติมีสังขารที่เหลือเป็นอารมณ์    คืออรูปสมาบัติที่  ๔  มี

สังขารถึงความละเอียดที่สุด.

บัดนี้   เพื่อทรงแสดงพระดำรัส  ที่ตรัสว่า   เนวสัญญานาสัญญายตนะ

ด้วยสามารถแห่งสัญญาที่พระโยคาวจรบรรลุอย่างนี้โดยเนื้อความ   จึงตรัสว่า

บทว่า เนวสัญญานาสัญญายตนะ ได้แก่ ธรรมทั้งหลาย คือ  จิตและเจตสิก

ของบุคคลผู้เข้าสมาบัติเนวสัญญานาสัญญายตนะ หรือผู้บังเกิดขึ้นในเนวสัญญา-

นาสัญญายตนภพ หรือพระขีณาสพผู้อยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรม.   บรรดาท่านทั้ง ๓

เหล่านั้น  ในที่นี้ทรงประสงค์เอาธรรม คือ  จิตและเจตสิกของผู้เข้าสมาบัติ.

ส่วนวจนัตถะในฌานนั้นพึงทราบดังนี้.   ฌานที่ชื่อว่า   เนวสัญญา-

นาสัญญา   (มีสัญญาก็มิใช่  ไม่มีสัญญาก็มิใช่)   เพราะอรรถว่า  สัญญาของ

ฌานพร้อมทั้งสัมปยุตธรรมมีอยู่ก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่  คือ  ไม่มีสัญญาหยาบ

มีแต่สัญญาละเอียด  ฌานนั้นเป็นสภาวะที่มีสัญญา  ก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่ด้วย

เป็นอายตนะเพราะนับเนื่องด้วยมนายตนะและธรรมายตนะด้วย    เพราะเหตุนั้น

ฌานนั้น  จึงชื่อว่า  เนวสัญญานาสัญญายตนะ.

อีกอย่างหนึ่ง  สัญญาในฌานนี้  ชื่อว่า  เนวสัญญา   (ไม่ใช่สัญญา)

เพราะไม่สามารถทำกิจของสัญญาได้โดยเฉพาะ  และชื่อว่า  นาสัญญา  (ไม่มี

สัญญา)    เพราะเป็นธรรมมีอยู่โดยละเอียดแห่งสังขารที่เหลือ     เพราะฉะนั้น

ฌานนั้นจึงชื่อว่า  เนวสัญญานาสัญญา. ฌานที่ชื่อว่า เนวสัญญานาสัญญา

นั้นด้วย   ชื่อว่า  เป็นอายตนะ   เพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งมั่นแห่งธรรมที่เหลือ

ด้วย  เพราะเหตุนั้น   จึงชื่อว่า  เนวสัญญานาสัญญายตนะ.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 561

อนึ่ง  ในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้  สัญญาเป็นเช่นนี้อย่างเดียว

ก็หาไม่  โดยที่แท้  แม้เวทนาก็ชื่อว่า  เนวเวทนานาเวทนา  (มีเวทนาก็มิใช่

ไม่มีเวทนาก็มิใช่)   แม้จิต  ก็ชื่อว่า  เนวจิตตนาจิตตะ   (มีจิตก็มิใช่  ไม่มี

จิตก็มิใช่)  แม้ผัสสะ  ก็ชื่อว่า  เนวผัสสนาผัสสะ  (มีผัสสะก็มิใช่ไม่มีผัสสะ

ก็มิใช่).  ในสัมปยุตตธรรมที่เหลือก็นัยนี้.  แต่เทศนานี้พึงทราบว่า ทรงกระทำ

สัญญาให้เป็นประธาน.     บัณฑิตพึงทราบเนื้อความนี้ด้วยอุปมาทั้งหลายตั้งแต่

เรื่องน้ำมันทาบาตรเป็นต้น.

ได้ยินว่า    สามเณรเอาน้ำมันทาบาตรวางไว้    ในเวลาดื่มข้าวยาคู

พระเถระกล่าวกะสามเณรว่า     สามเณรจงนำบาตรมา     สามเณรเรียนท่านว่า

ในบาตรมีน้ำมันขอรับ    ทีนั้นพระเถระจึงกล่าวว่า  สามเณรจงนำมา   เราจักใส่

ให้เต็มทะนานตวงน้ำมัน  สามเณรจึงเรียนว่า  ท่านขอรับน้ำมันไม่มี.

ในการอุปมานั้น  น้ำมัน  ชื่อว่า มีอยู่ เพราะอรรถว่าเป็นของไม่ควร

กับข้าวยาคู  เพราะความมีอยู่ในภายใน  น้ำมันนั้น    ชื่อว่า  ไม่มี  เพราะความ

ไม่มีใส่วัตถุทั้งหลายมีทะนานเป็นต้น     ฉันใด    สัญญาแม้นั้นก็ฉันนั้น     ชื่อว่า

สัญญาก็มิใช่    เพราะไม่สามารถเพื่อทำกิจของสัญญาโดยเฉพาะ    และชื่อว่า

ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่     เพราะความมีอยู่โดยความเป็นของละเอียดแห่งสังขาร

ที่เหลือ.

ถามว่า  ก็ในฌานนี้    กิจของสัญญาเป็นอย่างไร ?

ตอบว่า  กิจของสัญญาคือการจำได้หมายรู้อารมณ์     และการเข้าถึง

ความเป็นอารมณ์แห่งวิปัสสนาแล้วเกิดความเบื่อหน่าย.

จริงอยู่    สัญญานั้นไม่อาจทำกิจคือการจำได้หมายรู้โดยฉับพลัน   ดุจ

เตโชธาตุในน้ำ  (เดือดจน)  แห้ง  ไม่สามารถทำกิจคือการเผาไหม้.  สัญญานี้

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 562

ไม่อาจเพื่อทำแม้เข้าถึงความเป็นอารมณ์แห่งวิปัสสนาแล้วให้เกิดความเบื่อหน่าย

เหมือนสัญญาในสมาบัติอื่นที่เหลือ   (เว้นสัญญาในฌานนี้)   เพราะว่า  ภิกษุ

ไม่ได้อาศัยขันธ์เหล่าอื่นทำไว้  จึงชื่อว่า ไม่สามารถเพื่อพิจารณาขันธ์ คือ

เนวสัญญานาสัญญายตนะแล้วบรรลุนิพพิทา.    ถึงท่านพระสารีบุตรเถระผู้เห็น

แจ้งโดยปกติ  และท่านที่มีปัญญามากพึงสามารถเช่นกับพระสารีบุตร   แม้ท่าน

นั้นก็พึงเห็นได้ด้วยสามารถการพิจารณาเป็นกลาปะ (กอง ๆ) เท่านั้นอย่างนี้ว่า

นัยว่าธรรมเหล่านี้ไม่มีแล้วก็มี ครั้นมีแล้วก็ปรวนแปรไป มิใช่เห็นด้วยสามารถ

แห่งวิปัสสนาธรรมตามบท สมาบัตินี้  ถึงความละเอียดอย่างนี้  บัณฑิตพึงทราบ

เนื้อความนี้ด้วยการอุปมาเหมือนน้ำในหนทาง  เหมือนอุปมาด้วยน้ำมันทาบาตร

ต่อไป.

ได้ยินว่า สามเณรเดินไปข้างหน้าพระเถระผู้เดินทางเห็นน้ำหน่อยหนึ่ง

แล้วเรียนพระเถระว่า  ท่านขอรับ  มีน้ำ โปรดถอดรองเท้าเถอะครับ  ลำดับนั้น

พระเถระกล่าวว่า ถ้ามีน้ำ เธอจงนำผ้าอาบน้ำมา ฉันจักสรงน้ำ สามเณรเรียนว่า

น้ำไม่มีขอรับ   ดังนี้.

ในคำอุปมานั้นพึงทราบว่า  ชื่อว่า  น้ำมีอยู่   ด้วยอรรถว่าเพียงเปียก

รองเท้า  ที่ชื่อว่า ไม่มี  ด้วยอรรถว่าไม่พอที่จะอาบ ฉันใด สมาบัตินั้นก็ฉันนั้น

ชื่อว่า  เนวสัญญา   (ไม่มีสัญญา)    เพราะไม่สามารถทำกิจของสัญญาโดยฉับ

พลันได้  ชื่อว่า  ไม่มีสัญญาก็มิใช่  เพราะสัญญามีอยู่  โดยความเป็นของละ-

เอียดแห่งสังขารที่เหลือ   และมิใช่จะเปรียบด้วยข้ออุปนาเหล่านี้เท่านั้น    พึงยัง

เนื้อความนี้ให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมาที่สมควรแม้อื่นอีก.

โดยนัยที่กล่าวมา   ฌานชื่อว่า  เนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา-

สหคตะ เพราะอรรถว่า สหรคตด้วยสัญญาที่เป็นไปในเนวสัญญานาสัญญายตนะ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 563

นี้  หรือสหรคตด้วยสัญญาที่เป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะ คำนี้เป็นชื่อของฌาน

ที่มีอารมณ์  (ก้าวล่วง)อากิญจัญญายตนสมาบัติ.    ในฌานนี้   ชื่อว่า  เป็น

ทุกขาปฏิปทา    เพราะเป็นทุกข์ในการสิ้นไปแห่งนิกันติในอากิญจัญญายตน-

สมาบัติ     ที่ชื่อว่า  ทันธาภิญญา  เพราะความชักช้าในการอบรมอัปปนาของ

ผู้มีนิกันติที่สิ้นไป     ชื่อว่าเป็นสุขาปฏิปทาและขิปปาภิญญา     โดยปริยายตรง

กันข้าม.     พึงทราบความเป็นปริตตารมณ์     เพราะปรารภสมาบัติมีอารมณ์

ปราศจากวิญญาณที่เป็นไปในอากาศซึ่งเพิกกสิณขึ้นเล็กน้อยเป็นไป    พึงทราบ

ความเป็นอัปปมาณารมณ์โดยปริยายตรงกันข้าม     คำที่เหลือเช่นกับนัยก่อน

นั่นแหละ.

พระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นนาถะ   มีพระ-

รูปไม่มีใครเสมอเหมือน   ตรัสอรูปฌาน ๔

อย่างอันใดไว้  พระโยคีครั้นทราบอรูปฌาน

๔ นั้นแล้ว    พึงรู้แม้กถาปกิณณกะในอรูป

ฌานนั้น   ต่อไป.

เพราะอรูปสมาบัติ

แม้ทั้ง ๔ เหล่านี้              ย่อมมีเพราะการ

ก้าวล่วงอารมณ์          นักปราชญ์ผู้มีปัญญาไม่

ปรารถนา  จะละเลยอธิบายขององค์แห่งสมาบัติ

เหล่านั้น.

จริงอยู่   บรรดาสมาบัติเหล่านั้น    พึงทราบอรูปสมาบัติทั้ง   ๔ ซึ่งเกิด

ขึ้นโดยการก้าวล่วงอารมณ์โดยประการทั้งปวง  คือ  อรูปสมาบัติที่หนึ่งก้าวล่วง

ฌานที่มีรูปนิมิต อรูปสมาบัติที่ ๒ ก้าวล่วงอากาศ   อรูปสมาบัติที่ ๓ ก้าวล่วง

วิญญาณที่เป็นไปในอากาศ อรูปสมาบัติที่  ๔     ก้าวล่วงโดยการปราศจากวิญญาณ

ที่เป็นไปในอากาศ.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 564

แต่บัณฑิตทั้งหลายไม่ปรารถนาการก้าวล่วงองค์ในสมาบัติเหล่านั้น

ซึ่งไม่มีเหมือนรูปาวจรสมาบัติ  ด้วยว่าในรูปาวจรสมาบัติทั้งหมดเหล่านั้น   ย่อม

มีองค์ของฌาน ๒ เท่านั้น  คือ อุเบกขา  และเอกัคคตาจิต.   แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น

สมาบัติที่เกิดหลัง ๆ ในที่นี้   ก็เป็น

สภาพประณีตดีกว่าสมาบัติก่อน ๆ พึงทราบ

อุปมาในสมาบัติเหล่านั้น      ดุจพื้นปราสาท

และผ้าสาฎก    ต่อไป.

เหมือนอย่างว่า  ปราสาท ๔ ชั้น    ปราสาทชั้นล่างสุดมีกามคุณ ๕ อัน

ประณีตด้วยอำนาจแห่งการฟ้อนรำ ขับร้อง  ประโคมดนตรี  กลิ่นหอมดอกไม้

อันน่าพอใจ  เครื่องดื่มโภชนะมีรสอันดี  มีที่นั่งที่นอน  และเสื้อผ้าอันเป็นทิพย์

เป็นต้นปรากฏแล้ว   ปราสาทชั้นที่  ๒  มีกามคุณเหล่านั้นประณีตกว่าชั้นที่หนึ่ง

ปราสาทชั้นที่ ๓  มีกามคุณเหล่านั้นประณีตกว่าชั้นที่สอง  ปราสาทชั้นที่  ๔  มี

กามคุณเหล่านั้นประณีตกว่าทุกชั้น.   ในปราสาทเหล่านั้น  พื้นของปราสาทแม้

ทั้ง  ๔  เหล่านั้น   ไม่มีความต่างกันแม้ก็จริง  ถึงอย่างนั้น    ปราสาทชั้นบน  ๆ

ก็ประณีตกว่าปราสาทชั้นล่าง ๆ    เพราะวิเศษกว่าด้วยสัมฤทธิ์แห่งกามคุณ   ๕

และเปรียบเหมือนผ้าสาฎก ๔ ชั้น    ๓  ชั้น   ๒  ชั้น   และ ๑  ชั้นของด้ายอย่าง

หยาบ  อย่างละเอียด   อย่างละเอียดกว่า  อย่างละเอียดที่สุดซึ่งหญิงคนหนึ่งกรอ

ไว้โดยกว้างและยาวเท่ากัน   บรรดาผ้าสาฎกเหล่านั้น    แม้ทั้ง ๔ มีกว้างยาวเท่ากัน

ไม่แปลกกัน   แต่ว่า  ผ้าที่ทอครั้งหลัง ๆ  ประณีตกว่าที่ทอครั้งก่อน ๆ  โดยมี

สัมผัสสบาย   มีเนื้อละเอียด   และมีค่ามาก  ฉันใด   ในอรูปฌานสมาบัติแม้ทั้ง

๔  เหล่านี้  ก็ฉันนั้น  เหมือนกัน   องค์ฌานเหล่านี้มีเพียง ๒ อย่าง  คือ  อุเบกขา

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 565

และเอกัคคตาจิตเท่านั้นก็จริง  ถึงอย่างนั้น   ในที่นี้พึงทราบว่า  องค์ฌานหลัง ๆ

ประณีตดีกว่า  โดยความประณีตและประณีตกว่าองค์ฌานเหล่านั้น     เพราะการ

เจริญวิเศษโดยแท้   ก็ฌานเหล่านั้นประณีตและประณีตโดยลำดับ    ด้วยประการ

ฉะนี้.  (พึงทราบอุปมาต่อไป)

บุรุษคนหนึ่ง     ยืนเกาะมณฑปในที่

ไม่สะอาด   อีกคนหนึ่ง   ยืนอาศัยบุรุษผู้นั้น

อีกคนหนึ่ง    ไม่อาศัยยืนอยู่ภายนอก    อีก

คนหนึ่ง          อาศัยคนที่อยู่ภายนอกยืนอยู่

บัณฑิตผู้มีปรีชา       พึงทราบอรูปแม้ทั้ง   ๔

โดยความเป็นสภาวะเสมอกัน  ดุจบุรุษ๔ คน

เหล่านี้   โดยลำดับ.

ในคาถานั้น  พึงทราบการประกอบเนื้อความ  ดังต่อไปนี้.

ได้ยินว่า  มณฑปหลังหนึ่งตั้งอยู่ในที่ไม่สะอาด  ภายหลังบุรุษคนหนึ่ง

เดินมาจากบุรุษ  ๔  คนเหล่านั้น  โดยลำดับ  รังเกียจอยู่ซึ่งที่อันไม่สะอาดนั้น

จึงเอามือยึดมณฑปนั้นยืนอยู่  ดุจยึดติดที่มณฑปนั้น   ภายหลังอีกคนหนึ่งมายืน

พิงบุรุษซึ่งติดที่มณฑปนั้น     ต่อมาคนอื่นอีกมาแล้วคิดว่า  บุคคลคนที่ยืนเกาะ

มณฑป  และบุรุษที่ยืนพิงทั้ง ๒ คนนี้ยืนไม่ดี   และเขาทั้ง ๒  นั้นจะตกไปใน

บ่อที่ไม่สะอาดของมณฑป  เอาเถอะเราจักยืนในภายนอกมณฑป   ด้วยเหตุนั้น

เขาจึงไม่ยืนอาศัยคนที่ยืนพิงนั้น     แล้วไปยืนอยู่ภายนอกมณฑปทีเดียว   ต่อมา

มีบุรุษอีกคนหนึ่งมาแล้วคิดเห็นว่า   บุรุษคนที่ยืนเกาะมณฑป   และบุรุษคนที่

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 566

ยืนพิงบุรุษนั้นไม่มีความเกษม  รู้ว่าคนที่ยืนอยู่ภายนอกมณฑปยืนดีแล้ว  จึงได้

ยืนพิงบุรุษคนนั้น.

ในคำเหล่านั้น    บัณฑิตพึงเห็นอากาศที่เพิกกสิณขึ้น   พึงเห็นเหมือน

มณฑปในประเทศที่ไม่สะอาด.   อากาสานัญจายตนฌานซึ่งมีอากาศเป็นอารมณ์

เพราะรังเกียจรูปนิมิต   พึงเห็นเหมือนบุรุษยืนเกาะมณฑป  เพราะรังเกียจของ

ไม่สะอาด.    วิญญาณัญจายตนฌานที่ปรารภอากาสานัญจายตนฌานซึ่งมีอากาศ

เป็นอารมณ์เป็นไปแล้ว      พึงเห็นเหมือนบุรุษคนยืนพิงคนที่ยืนเกาะมณฑป.

อากิญจัญญายตนฌาน   ไม่ทำอากาสานัญจายตนฌานให้เป็นอารมณ์   ทำความ

ไม่มีแห่งอากาสานัญจายตนะนั้นให้เป็นอารมณ์  เปรียบเหมือนบุรุษคิดถึงความ

ไม่เกษมของบุรุษแม้ทั้งสองนั้น      จึงไม่อาศัยบุรุษนั้นแล้วไปยืนภายนอก.

เนวสัญญานาสัญญายตนฌานที่ปรารภอากิญจัญญายตนะซึ่งตั้งอยู่ในประเทศ

ภายนอก    กล่าวคือความไม่มีวิญญาณเป็นไปแล้ว     พึงเห็นเหมือนบุรุษคิดว่า

บุรุษผู้ยืนเกาะมณฑป  และบุรุษผู้ยืนพิง ทั้งสองนั้นไม่มีความเกษม  รู้ว่าบุรุษ

ผู้ยืนอยู่ภายนอกเป็นผู้ยืนดีแล้ว  จึงยืนพิงบุรุษนั้นอยู่  ฉะนั้น.  ก็เนวสัญญานา-

สัญญายตนะ เมื่อจะเป็นไปได้อย่างนี้

ย่อมกระทำอรูปฌาน ๓  นี้   ให้เป็น

อารมณ์  เพราะความไม่มีอารมณ์อื่นเหมือน

ประชาชนยกพระราชาครองราชย์         แม้ที่

ตนเห็นว่าไม่ดี   เพราะเหตุแห่งการเป็นอยู่.

จริงอยู่    เนวสัญญานาสัญญายตนะนี้    ย่อมทำอากิญจัญญายตนะนั้น

แม้อันเห็นแล้วไม่ดีอย่างนี้ว่า  อากิญจัญญายตนสมาบัตินี้  มีวิญญาณัญจายตนะ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 567

เป็นข้าศึกใกล้ให้เป็นอารมณ์    เพราะความไม่มีอารมณ์อื่น.   ถามว่า  เหมือน

อะไร.   ตอบว่า  เหมือนประชาชนยกพระราชาที่ตนเห็นว่าไม่ดีขึ้น  ครองราชย์

เพราะเหตุแห่งการเป็นอยู่เป็นเหตุ.    เหมือนอย่างว่า    พระราชาผู้เป็นใหญ่ใน

ทวีปทั้งหมด  องค์หนึ่ง  ไม่สำรวมมีความประพฤติทางกาย  วาจา  และทางใจ

หยาบคาย  ประชาชนเห็นโทษอย่างนี้ว่า  พระราชาองค์นี้มีวาจาหยาบคาย   แต่

เมื่อไม่ได้ความเป็นอยู่ในที่อื่น  จึงต้องอาศัยพระราชาพระองค์นั้น    เพราะเหตุ

แห่งการเป็นอยู่   ฉันใด  เนวสัญญานาสัญญายตนะนี้  เมื่อไม่ได้อารมณ์อื่น  ก็

กระทำอากิญจัญญายตนะ   แม้ที่ตนเห็นแล้วว่าไม่ดีนั้นให้เป็นอารมณ์   ฉันนั้น

นั่นแหละ   อนึ่ง    ฌานคือเนวสัญญานาสัญญายตนะนี้    เมื่อทำอยู่ด้วยอาการ

อย่างนี้

ย่อมอาศัยอรูปฌานที่ ๓ นี้   จึงเป็น

ไปได้แล เหมือนบุคคลขึ้นบันไดยาวพึงเกาะ

แม่บันไดไว้    และเหมือนบุคคลขึ้นสู่ยอดภู-

เขาพึงเกาะยอดภูเขา  หรือเหมือนบุคคลขึ้น

สู่ภูเขาศิลา    ก็ต้องอาศัยเข่าของตนเท่านั้น

ฉะนั้น.

อรูปาวจรกุศล  จบ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 568

เตภูมิกกุศลธรรม  ๓  ประเภท

 

กามาวจรกุศล

 

[๑๙๓]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

กามาวจรกุศลจิต   สหรคตด้วยโสมนัส  สัมปยุตด้วยญาณ  เกิดขึ้นเป็น

อย่างต่ำ ฯลฯ  เป็นอย่างกลาง ฯลฯ   เป็นอย่างประณีต  ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดี

ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดี ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดี ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดี ฯลฯ   เป็น

ฉันทาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดี

อย่างประณีต ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ

เป็นวิริยาธิบดีอย่างประณีต ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดี

อย่างกลาง ฯลฯ    เป็นจิตตาธิบดีอย่างประณีต  ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดีอย่างต่ำ

ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดีอย่างประณีต    อยู่ใน

สมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

กามาวจรกุศลจิต    สหรคตด้วยโสมนัส  สัมปยุตด้วยฌาน  เกิดขึ้นโดย

มีการชักจูง  ฯลฯ    สหรคตด้วยโสมนัส    วิปปยุตจากญาณ    เกิดขึ้น   ฯลฯ

สหรคตด้วยโสมนัส  วิปปยุตจากญาณ   เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ฯลฯ   สหรคต

ด้วยอุเบกขา  สัมปยุตด้วยญาณ  เกิดขึ้น ฯลฯ   สหรคตด้วยอุเบกขา   สัมปยุต

ด้วยญาณ  เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ฯลฯ  สหรคตด้วยอุเบกขา  วิปปยุตจากฌาณ

เกิดขึ้น ฯลฯ    สหรคตด้วยอุเบกขา   วิปปยุตจากญาณ   เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 569

เป็นอย่างต่ำ ฯลฯ  เป็นอย่างกลาง ฯลฯ เป็นอย่างประณีต  ฯลฯ  เป็นฉันทาธิบดี

ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดี  ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดี  ฯลฯ  เป็นฉันทาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ

เป็นฉันทาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดีอย่างประณีต   ฯลฯ  เป็นวิริยา-

ธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดีอย่างประณีต

ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ   เป็นจิตตา-

ธิบดีอย่างประณีต  อยู่ในสมัยใด ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

กามาวจรกุศล  จบ

 

รูปาวจรกุศล

 

[๑๙๔]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ      สงัดจากกาม

สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌานที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์ ฯลฯ

เป็นอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นอย่างกลาง ฯลฯ   เป็นอย่างประณีต  ฯลฯ  เป็นฉันทา-

อธิบดี  ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดี  ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดี  ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดี  ฯลฯ

เป็นฉันทาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดี

อย่างประณีต  ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ

เป็นวิริยาธิบดีอย่างประณีต  ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดี

อย่างกลาง ฯลฯ    เป็นจิตตาธิบดีอย่างประณีต  ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดีอย่างต่ำ

ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดีอย่างประณีต   อยู่ใน

สมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 570

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    บรรลุทุติยฌาน

ฯลฯ    บรรลุตติยฌาน ฯลฯ   บรรลุจตุตถฌาน ฯลฯ    บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ

บรรลุปัญจมฌาน   ที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์ ฯลฯ    เป็นอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็น

อย่างกลาง ฯลฯ  เป็นอย่างประณีต  ฯลฯ  เป็นฉันทาธิบดี  ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดี

ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดี ฯลฯ เป็นวิมังสาธิบดี ฯลฯ เป็นฉันทาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ

เป็นฉันทาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ  เป็นฉันทาธิบดีอย่างประณีต ฯลฯ  เป็นวิริยา-

ธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดีอย่างประณีต

ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ เป็นจิตตา-

ธิบดีอย่างประณีต ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดีอย่าง

กลาง ฯลฯ เป็นวิมังสาธิบดีอย่างประณีต อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ

มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

รูปาวจรกุศล จบ

 

อรูปาวจรกุศล

 

[๑๙๕]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ    เพราะก้าวล่วง

รูปสัญญาโดยประการทั้งปวง    เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญา    เพราะไม่

มนสิการซึ่งนานัตตสัญญา  จึงบรรลุจตุตถฌาน  อันสหรคตด้วยอากาสานัญจาย-

ตนสัญญาไม่มีทุกข์ไม่มีสุข  เพราะละสุขและทุกข์ได้  เพราะโสมนัสและโทมนัส

ดับสนิทในก่อน มีสติบริสุทธิ์  เพราะอุเบกขาเป็นอย่างต่ำ ฯลฯ  เป็นอย่างกลาง

ฯลฯ  เป็นอย่างประณีต ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดี ฯลฯ    เป็นวิริยาธิบดี  ฯลฯ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 571

เป็นจิตตาธิบดี  ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดี  ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ

เป็นฉันทาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดีอย่างประณีต ฯลฯ  เป็นวิริยา

ธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดีอย่างประณีต

ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ   เป็นจิตตา-

ธิบดีอย่างประณีต  ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดี

อย่างกลาง ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดีอย่างประณีต    อยู่ในสมัยใด    ผัสสะ ฯลฯ

อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ     เพราะก้าวล่วง

อากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง   จึงบรรลุจตุตถฌาน    อันสหรคตด้วย

วิญญาณัญจายตนสัญญา  ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข  ฯลฯ  เป็นอย่างต่ำ  เป็นอย่างกลาง

ฯลฯ    เป็นอย่างประณีต   ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดี  ฯลฯ    เป็นวิริยาธิบดี  ฯลฯ

เป็นจิตตาธิบดี  ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดี  ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ

เป็นฉันทาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดีอย่างประณีต ฯลฯ   เป็นวิริยา-

ธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดีอย่างประณีต

ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ   เป็นจิตตา-

ธิบดีอย่างประณีต  ฯลฯ     เป็นวิมังสาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ     เป็นวิมังสาธิบดี

อย่างกลาง  ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดีอย่างประณีต     อยู่ในสมัยใด    ผัสสะ ฯลฯ

อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ    เพราะก้าวล่วง

วิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง    จึงบรรลุจตุตถฌาน    อันสหรคตด้วย

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 572

อากิญจัญญายตนสัญญา  ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข ฯลฯ   เป็นอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นอย่าง

กลาง ฯลฯ   เป็นอย่างประณีต ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดี ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดี ฯลฯ

เป็นจิตตาธิบดี ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดี  ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ

เป็นฉันทาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดีอย่างประณีต ฯลฯ   เป็นวิริยา-

ธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดีอย่างประณีต

ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ  เป็นจิตตา-

ธิบดีอย่างประณีต ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดีอย่าง

กลาง ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดีอย่างประณีต  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ   อวิกเขปะ

มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ    เพราะก้าวล่วง

อากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง    จึงบรรลุจตุตถฌาน    อันสหรคตด้วย

เนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา    ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข   ฯลฯ    เป็นอย่างต่ำ  ฯลฯ

เป็นอย่างกลาง  ฯลฯ    เป็นอย่างประณีต  ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดี  ฯลฯ    เป็น

วิริยาธิบดี ฯลฯ  เป็นจิตจาธิบดี ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดี ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดี

อย่างต่ำ ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดีอย่างประณีต

ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ   เป็นวิริยา-

ธิบดีอย่างประณีต  ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดีอย่างกลาง

ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดีอย่างประณีต ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดีอย่างประณีต ฯลฯ   เป็น

วิมังสาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ     เป็นวิมังสาธิบดีอย่างประณีต      อยู่ในสมัยนั้น

ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

อรูปาวจรกุศล  จบ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 573

อรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์

 

อธิบายกุศลที่เป็นไปในภูมิ  ๓

 

บัดนี้    กุศลที่เป็นไปในภูมิ  ๓ แม้ทั้งหมดเหล่านี้      ย่อมเป็นไปโดย

ประเภท ๓ มีประเภทต่ำเป็นต้น   ก็เพื่อแสดงประเภทนั้นแห่งธรรมเหล่านั้น  จึง

ทรงเริ่มคำเป็นต้น ว่า    กตเม   ธมฺมา    กุสลา  ดังนี้อีก.

บรรดาบทเหล่านั้น    บทว่า  หีน  (ต่ำ)   ได้แก่  ลามก  คือ  หยาบ

พึงทราบกุศลต่ำด้วยสามารถแห่งการประมวลมา     กุศลที่มีในท่ามกลางแห่ง

หีนะและอุตตมะ   ชื่อว่า   มัชฌิมะ   (อย่างกลาง)    กุศลที่นำไปสู่ความเพียร

ชื่อว่า  ประณีต  ได้แก่  กุศลที่สูงสุด  บัณฑิตพึงทราบกุศลแม้เหล่านั้น   ด้วย

อำนาจการประมวลมานั่นแหละ.

จริงอยู่    ในขณะที่ประมวลมาซึ่งกุศลใด   จะเป็นฉันทะ   หรือวิริยะ

หรือจิตตะ   หรือวิมังสาเป็นหีนะ   (อย่างต่ำ)   มีอยู่   กุศลนั้น    ชื่อว่า   ต่ำ.

ธรรมเหล่านั้นเป็นมัชฌิมะ เป็นประณีตแห่งกุศลใด กุศลนั้น   ชื่อว่า มัชฌิมะ

และปณีตะ.   ก็กุศลใดประมวลมาซึ่งฉันทะคือความเป็นผู้ใคร่เพื่อจะทำ   ทำ

ฉันทะให้เป็นธุระ ให้เป็นใหญ่ ให้เป็นประธาน กุศลนั้นชื่อว่า ฉันทาธิปไตย

เพราะความที่กุศลมาแล้วโดยฉันทาธิบดี    และในวิริยาธิปไตยเป็นต้น    ก็นัย

นี้แหละ.

แต่ในที่นี้  พึงถือเอานัยทั้งหลายที่ตั้งไว้แล้ว   คือ  นัยที่จำแนกไว้ก่อน

เป็นนัย  ๑  คำว่า  หีนะ  เป็นนัย  ๑   คำว่า  มัชฌิมะ  เป็นนัย  ๑    คำว่า

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 574

ปณีตะ  เป็นนัย ๑  และคำว่า  ฉันทาธิปไตย  เป็นนัย ๑  นัยทั้ง ๕ เหล่านี้

ในฉันทาธิปไตยเท่านี้ก่อน.  แม้ในวิริยาธิปไตยเป็นต้นก็อย่างนี้   เพราะฉะนั้น

ปัญจกนัยทั้ง ๔ จึงเป็น  ๒๐ นัย.  อีกอย่างหนึ่ง  เป็น ๒๐ นัย  แม้อย่างนี้   คือ

นัยแรกเป็นสุทธิกนัย ๑  นัย ๓ นัยมีคำว่า  หีนะเป็นต้น   (มัชฌิมะ  และปณีตะ)

นัย ๔ นัยมีคำว่า  ฉันทาธิปไตยเป็นต้น   (วิริยะ  จิตตะ  วิมังสา)   และนัย  ๑๒

นัยมีคำว่า ฉนฺทาธิปเตยฺเย หีน (ฉันทะเป็นต้น  กับหีนะเป็นต้น ) นัยเหล่านี้

เป็นมหานัย  ๒๐ ก่อน.

ถามว่า  ทรงจำแนกนัยเหล่านั้นไว้ในที่ไหน  ?

ตอบว่า  ในหีนติกะ  ในมหาปกรณ์.

แต่ในฐานะนี้  พึงถือเอากองธรรมมัชฌิมะจากหีนติกะ แล้วแบ่งเป็น  ๓

ส่วน  ด้วยอำนาจหีนะ มัชฌิมะ ปณีตะ พึงเว้นกองธรรมมัชฌิมะแม้จากหีนติกะ

นั้นแล้วถือเอาหีนะและปณีตะ  แล้วแบ่งออกอย่างละ ๙ ส่วน  เพราะว่าในหีนะ

นั่นแหละ  กุศลธรรมที่ต่ำก็มี  กุศลธรรมที่ปานกลางก็มี   กุศลธรรมที่ประณีต

ก็มี ถึงแม้ในปณีตะเล่า กุศลธรรมที่ต่ำก็มี กุศลธรรมที่ปานกลางก็มี กุศลธรรม

ที่ประณีตก็มี.  อนึ่ง  ในธรรมที่เป็นหีนะและหีนะ กุศลธรรมที่เป็นหีนะ (ต่ำ)

ก็มี  ในธรรมที่เป็นหีนะและหีนะ กุศลธรรมที่เป็นมัชฌิมะก็มี  ในธรรมที่เป็น

หีนะและหีนะ  กุศลธรรมที่เป็นปณีตะก็มี ในธรรมที่เป็นหีนะและมัชฌิมะ  กุศล-

ธรรมที่เป็นหีนะก็มี  ในธรรมที่เป็นหีนะและมัชฌิมะ กุศลธรรมที่เป็นมัชฌิมะ

ก็มี ในธรรมที่เป็นหีนะและมัชฌิมะ กุศลธรรมที่เป็นปณีตะก็มี ในธรรมที่เป็น

หีนะและปณีตะ กุศลธรรมที่เป็นหีนะก็มี ในธรรมที่เป็นหีนะและปณีตะ  กุศล

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 575

ธรรมที่เป็นมัชฌิมะก็มี  ในธรรมที่เป็นหีนะและปณีตะ กุศลธรรมที่เป็นปณีตะ

ก็มี   นี้เรียกว่า  นวกะหนึ่ง.

แม้ในธรรมที่เป็นปณีตะและหีนะ   ชื่อว่า  กุศลธรรมที่ต่ำก็มี   ใน

ธรรมที่เป็นปณีตะและหีนะ กุศลธรรมที่เป็นมัชฌิมะก็มี  ในธรรมที่เป็นปณีตะ

และหีนะ   กุศลธรรมที่เป็นปณีตะก็มี.  อนึ่ง  ในธรรมที่เป็นปณีตะและมัชฌิมะ

กุศลธรรมที่ต่ำก็มี   ในธรรมที่เป็นปณีตะและมัชฌิมะ  กุศลธรรมที่เป็นมัชฌิมะ

ก็มี  ในธรรมที่เป็นปณีตะและมัชฌิมะ  กุศลธรรมที่เป็นปณีตะก็มี  ในธรรมที่

เป็นปณีตะและปณีตะกุศลธรรมที่เป็นหีนะ (ต่ำ) ก็มี ในธรรมที่เป็นปณีตะและ

ปณีตะ กุศลธรรมที่เป็นมัชฌิมะก็มี ในธรรมที่เป็นปณีตะและปณีตะ กุศลธรรม

ที่เป็นปณีตะก็มี  นี้เป็นนวกะที่ ๒  รวมนวกะทั้งสองเป็นธรรม  ๑๘.   ธรรม

๑๘  เหล่านี้     ชื่อว่า  กรรมทวาร.    ว่าด้วยกรรมทวารเหล่านี้    พึงทราบว่า

กษัตริย์ ๑๘  พราหมณ์ ๑๘  แพทย์ ๘  ศูทร ๑๘  โคตรจรณะ  ๔๘  เพราะ

ความเป็นผู้อบรมแล้วด้วยกรรมทวาร ๑๘ เหล่านี้.

บรรดากุศลธรรมที่เป็นไปในภูมิ  ๓  เหล่านี้    กามาวจรกุศล   เป็น

ทุเหตุกะโดยการไม่ประกอบญาณสัมปยุตบ้าง   แต่รูปาวจรและอรูปาวจร   เป็น

ติเหตุกะอย่างเดียว  คือเป็นญาณสัมปยุตเท่านั้น.    ก็ในกุศลที่เป็นไปในภูมิ  ๓

เหล่านั้น    กามาวจรกุศลย่อมเกิดร่วมกับอธิบดีบ้าง    เว้นจากอธิบดีบ้าง    แต่

รูปาวจรและอรูปาวจรกุศลย่อมสัมปยุตด้วยอธิบดีโดยแท้.  และในกุศลประกอบ

ด้วยภูมิ ๓ นี้  ในกามาวจรกุศลย่อมได้อธิบดี  เพียง ๒ เท่านั้น    คือ อารัมมณา-

ธิปติ   สหชาตาธิปติ.   ในรูปาวจรและอรูปาวจรกุศลย่อมไม่ได้อารัมมณาธิปติ

ย่อมได้เฉพาะสหชาตาธิปติเท่านั้น    ในสหชาตาธิปติเหล่านั้น    ตรัสความเป็น

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 576

จิตตาธิปไตยของจิตไว้ด้วยอำนาจสัมปยุตธรรมทั้งหลาย.  แต่เพราะจิต  ๒ ดวง

ไม่มีพร้อมกัน  ชื่อว่า  จิตตาธิปติ  ของสัมปยุตตจิตก็ไม่มี.  อนึ่ง  ฉันทาธิปติเป็นต้น

แห่งธรรมมีฉันทะเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน     แต่อาจารย์บางพวกย่อมปรารถนาชื่อ

อธิบดี   ด้วยสามารถแห่งการมาอย่างนี้ว่า    กุศลจิตดวงอื่นอีกกระทำจิตใดให้

เป็นธุระให้เป็นใหญ่   ประมวลมาแล้วอย่างนี้ว่า  ถ้ากุศลธรรมมีอยู่เเก่บุคคลผู้มี

จิตไซร้  กุศลธรรมก็จักมีแก่เรา  ดังนี้    จิตดวงเดิมนั้นของบุคคลนั้น    ชื่อว่า

เป็นจิตตาธิปติ   จิตนี้ชื่อว่า  จิตตาธิปไตย  เพราะมาจากจิตดวงนั้น    ดังนี้.

ก็นัยนี้ไม่ปรากฏในพระบาลีและอรรถกถา   เพราะฉะนั้น      พึงทราบความเป็น

อธิบดีโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ.

ก็ในมหานัย ๑๙ เหล่านี้ มีจิตทั้งหลายประมาณตามที่กล่าวในสุทธิกนัย

ต้น     และมีนวกะทั้งหลาย    และวาระแห่งพระบาลีทั้งหลาย     เพราะฉะนั้น

พึงทราบประเภท  จิตตะ  นวกะ  และวาระ   ซึ่งคูณด้วย ๒๐  โดยประมาณที่

กล่าวในญาณสัมปยุต   และคูณด้วย  ๑๖  ในญาณวิปปยุต   ๔  ดังนี้    นี้ชื่อว่า

ปกิณณกถา  ในกุศลเป็นไปในภูมิ ๓ ดังนี้แล.

กุศลที่เป็นไปในภูมิ  ๓  จบ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 577

โลกุตตรกุศลจิต

 

มรรคจิตดวงที่  ๑

 

[๑๙๖]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพาน  เพื่อละทิฏฐิ  เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น  สงัดจากกาม    สงัดจาก

อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว     บรรลุปฐมฌาน  เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา

ประกอบด้วยวิตก  วิจาร  มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก    อยู่ในสมัยใด    ผัสสะ

เวทนา  สัญญา  เจตนา  จิต  วิตก  วิจาร  ปีติ  สุข  เอกัคคตา  สัทธินทรีย์

วิริยินทรีย์  สตินทรีย์   สมาธินทรีย์  ปัญญินทรีย์  มนินทรีย์  โสมนัสสินทรีย์

ชีวิตินทรีย์  อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์  สัมมาทิฏฐิ  สัมมาสังกัปปะ  สัมมาวาจา

สัมมากัมมันตะ  สัมมาอาชีวะ  สัมมาวายามะ  สัมมาสติ  สัมมาสมาธิ  สัทธาพละ

วิริยพละ  สติพละ  สมาธิพละ  ปัญญาพละ  หิริพละ  โอตตัปปพละ  อโลภะ

อโทสะ  อโมหะ  อนภิชฌา  อัพยาปาทะ  สัมมาทิฏฐิ  หิริ  โอตัตัปปะ  กายปัสสัทธิ

จิตตปัสสัทธิ   กายลหุตา   จิตตลหุตา  กายมุทุตา     กายกัมมัญญตา

จิตตกัมมัญญตา    กายปาคุญญตา   จิตตปาคุญญตา   กายุชุกตา   จิตตุชุกตา

สติสัมปชัญญะ  สมถะ  วิปัสสนา  ปัคคาหะ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น หรือว่า

นามธรรมที่อิงอาศัยเกิดขึ้นแม้อื่นใด  มีอยู่ในสมัยนั้น.

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

[๑๙๗]  ผัสสะ  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน ?

การกระทบ  กิริยาที่กระทบ  กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง มีในสมัยนั้น

อันใด  นี้ชื่อว่าผัสสะ  มีในสมัยนั้น.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 578

[๑๙๘]  เวทนา  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?

ความสบายทางใจ  ความสุขทางใจ  อันเกิดแต่สัมผัสแห่งมโนวิญญาณ-

ธาตุที่สมกัน  ความเสวยอารมณ์ที่สบายเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส  กิริยาเสวย

อารมณ์ที่สบายเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า เวทนา

มีในสมัยนั้น.

[๑๙๙]  สัญญา  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน ?

การจำ   กิริยาที่จำ   ความจำ   อันเกิดแต่สัมผัสแห่งมโนวิญญานธาตุ

ที่สมกัน   ในสมัยนั้น   อันใด  นี้ชื่อว่าสัญญา  มีในสมัยนั้น.

[๒๐๐]  เจตนา  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน ?

การคิด  กิริยาที่คิด  ความคิด  อันเกิดแต่สัมผัสแห่งมโนวิญญาณธาตุ

ที่สมกัน  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า  เจตนา  มีในสมัยนั้น.

[๒๐๑]  จิต  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน ?

จิต  มโน   มานัส   หทัย   ปัณฑระ   มโน  มนายตนะ   มนินทรีย์

วิญญาณ  วิญญาณขันธ์  มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น  อันใด นี้ชื่อว่า

จิต  มีในสมัยนั้น.

[๒๐๒]  วิตก   มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

ความตรึก   ความตรึกอย่างแรง    ความดำริ    ความที่จิตแนบอยู่ใน

อารมณ์  ความที่จิตแนบสนิทอยู่ในอารมณ์  ความยกจิตขึ้นสู่อารมณ์  สัมมาสัง-

กัปปะ  อันเป็นองค์แห่งมรรค   นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้นอันใด  นี้ชื่อว่า

วิตก    มีในสมัยนั้น.

[๒๐๓]  วิจาร  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 579

ความตรอง  ความพิจารณา ความตามพิจารณา ความเข้าไปพิจารณา

ความที่จิตสืบต่ออารมณ์    ความที่จิตเพ่งอารมณ์   ในสมัยนั้นอันใด   นี้ชื่อว่า

วิจาร  มีในสมัยนั้น.

[๒๐๔]  ปีติ   มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน ?

ความอิ่มใจ  ความปราโมทย์  ความยินดียิ่ง  ความบันเทิง  ความร่าเริง

ความรื่นเริง ความปลื้มใจ ความตื่นเต้น  ความที่จิตชื่นชมยินดี  ปีติสัมโพชฌงค์

ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่าปีติ  มีในสมัยนั้น.

[๒๐๕]   สุข  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

ความสบายทางใจ  ความสุขทางใจ ความเสวยอารมณ์ที่สบาย  เป็นสุข

อันเกิดแต่เจโตสัมผัส      กิริยาเสวยอารมณ์ที่สบายเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส

ในสมัยนั้น    อันใด  นี้ชื่อว่าสุข  มีในสมัยนั้น.

[๒๐๖]  เอกัคคตา  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน ?

ความตั้งอยู่แห่งจิต   ความดำรงอยู่แห่งจิต   ความมั่นอยู่แห่งจิต  ความ

ไม่ส่ายไปแห่งจิต   ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต    ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป    ความสงบ

สมาธินทรีย์ สมาธิพละ สัมมาสมาธิ สมาธิสัมโพชฌงค์  อันเป็นองค์แห่งมรรค

นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่าเอกัคคตา  มีในสมัยนั้น.

[๒๐๗]  สัทธินทรีย์  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน ?

ศรัทธา   กิริยาที่เชื่อ   ความปลงใจเชื่อ   ความเลื่อมใสยิ่ง    ศรัทธา

อินทรีย์  คือศรัทธา  สัทธาพละ  อันใด  นี้ชื่อว่า  สัทธินทรีย์  มีในสมัยนั้น.

[๒๐๘]  วิริยินทรีย์  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน ?

การปรารภความเพียรทางใจ  ความขะมักเขม้น   ความบากบั่น  ความ

ตั้งหน้า   ความพยายาม  ความอุตสาหะ  ความทนทาน  ความเข้มแข็ง   ความ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 580

หมั่น  ความก้าวไปอย่างไม่ท้อถอย    ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ   ความไม่ทอดทิ้ง

ธุระ  ความประคับประคองธุระ  วิริยะ  อินทรีย์  คือวิริยะ  วิริยพละ  สัมมา-

วายามะ  วิริยสัมโพชฌงค์  อันเป็นองค์แห่งมรรค  นับเนื่องในมรรค  ในสมัย

นั้น   อันใด  นี้ชื่อว่า  วิริยินทรีย์   มีในสมัยนั้น.

[๒๐๙]  สตินทรีย์   มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?

สติ  ความตามระลึก  ความหวนระลึก  สติ  กิริยาที่ระลึก ความทรงจำ

ความไม่เลื่อนลอย  ความไม่ลืม  สติ  อินทรีย์คือสติ  สติพละ  สัมมาสติ  สติ

สัมโพชฌงค์   อันเป็นองค์แห่งมรรค   นับเนื่องในมรรค   ในสมัยนั้น  อันใด

นี้ชื่อว่า  สตินทรีย์  มีในสมัยนั้น.

[๒๑๐]  สมาธินทรีย์  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?

ความตั้งอยู่แห่งจิต    ความดำรงอยู่แห่งจิต    ความมั่นแห่งจิต    ความ

ไม่ส่ายไปแห่งจิต    ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต    ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป    ความสงบ

อินทรีย์คือสมาธิ   สมาธิพละ  สัมมาสมาธิ  สมาธิสัมโพชฌงค์  อันเป็นองค์แห่ง

มรรค  นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น   อันใด  นี้ชื่อว่า  สมาธินทรีย์  มีใน

สมัยนั้น.

[๒๑๑]  ปัญญินทรีย์   มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?

ปัญญา   กิริยาที่รู้ชัด    ความวิจัย   ความเลือกสรร    ความวิจัยธรรม

ความกำหนดหมาย  ความเข้าไปกำหนด   ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ   ภาวะที่รู้

ภาวะที่ฉลาด  ภาวะที่รู้ละเอียด ความรู้แจ่มแจ้ง  ความค้นคิด  ความใคร่ครวญ

ปัญญาเหมือนแผ่นดิน  ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส   ปัญญาเครื่องนำทาง   ความ

เห็นแจ้ง   ความรู้ชัด   ปัญญาเหมือนปฏัก  ปัญญา  อินทรีย์คือปัญญา  ปัญญา

พละ    ปัญญาเหมือนศัสตรา     ปัญญาเหมือนปราสาท    ความสว่างคือปัญญา

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 581

แสงสว่างคือปัญญา ปัญญาเหมือนประทีป  ปัญญาเหมือนดวงแก้ว ความไม่หลง

ความวิจัยธรรม   สัมมาทิฏฐิ    ธรรมวิจัยสัมโพชฌงค์   อันเป็นองค์แห่งมรรค

นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น   อันใด  นี้ชื่อว่า  ปัญญินทรีย์   มีในสมัยนั้น.

[๒๑๒]  มนินทรีย์  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน ?

จิต   มโน  มานัส   หทัย  ปัณฑระ มโน มนายตนะ อินทรีย์คือมโน-

วิญญาณ  วิญญาณขันธ์   มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้นอันใด นี้ชื่อว่า

มนินทรีย์  มีในสมัยนั้น.

[๒๑๓]  โสมนัสสินทรีย์   ในสมัยนั้น  เป็นไฉน ?

ความสบายทางใจ  ความสุขทางใจ ความเสวยอารมณ์ที่สบาย  เป็นสุข

อันเกิดแต่เจโตสัมผัส   กิริยาเสวยอารมณ์ที่สบาย   เป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส

ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า  โสมนัสสินทรีย์   มีในสมัยนั้น.

[๒๑๔]  ชีวิตินทรีย์  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน ?

อายุ   ความดำรงอยู่    ความเป็นไปอยู่     กิริยาที่เป็นไปอยู่   อาการที่

สืบเนื่องกันอยู่     ความประพฤติเป็นไปอยู่   ความหล่อเลี้ยงอยู่   ชีวิต   อินทรีย์

คือชีวิตของนามธรรมนั้น ๆ  ในสมัยนั้น    อันใด  นี้ชื่อว่า    ชีวิตินทรีย์  มีใน

สมัยนั้น.

[๒๑๕]  อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์   มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน ?

ปัญญา  กิริยาที่รู้ชัด    ความวิจัย    ความเลือกสรร    ความวิจัยธรรม

ความกำหนดหมาย  ความเข้าไปกำหนด  ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ   ภาวะที่รู้

ภาวะที่ฉลาด  ภาวะที่รู้ละเอียด  ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความใคร่ครวญ

ปัญญาเหมือนแผ่นดิน  ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส  ปัญญาเครื่องนำทาง  ความ

เห็นแจ้ง  ความรู้ชัด  ปัญญาเหมือนปฏัก  ปัญญา   ปัญญาญินทรีย์   ปัญญาพละ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 582

ปัญญาเหมือนศัสตรา  ปัญญาเหมือนปราสาท  ความสว่างคือปัญญา  แสงสว่าง

คือปัญญา    ปัญญาเหมือนประทีป     ปัญญาเหมือนดวงแก้ว       ความไม่หลง.

ความวิจัยธรรม สัมมาทิฏฐิ     ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์   อันเป็นองค์แห่งมรรค

นับเนื่องในมรรค     เพื่อรู้ธรรมที่ยังไม่เคยรู้    เพื่อเห็นธรรมที่ยังไม่เคยเห็น

เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่เคยบรรลุ   เพื่อทราบธรรมที่ยังไม่เคยทราบ  เพื่อทำให้

แจ้งธรรมที่ยังไม่เคยทำให้แจ้งนั้น  ๆ ในสมัยนั้น     อันใด   นี้ชื่อว่า   อนัญญ-

ตัญญัสสามีตินทรีย์  มีในสมัยนั้น.

[๒๑๖]  สัมมาทิฏฐิ  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

ปัญญา   กิริยาที่รู้ชัด    ความวิจัย    ความเลือกสรร   ความวิจัยธรรม

ความกำหนดหมาย  ความเข้าไปกำหนด  ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ   ภาวะที่รู้

ภาวะที่ฉลาด  ภาวะที่รู้ละเอียด  ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความใคร่ครวญ

ปัญญาเหมือนแผ่นดิน  ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส  ปัญญาเครื่องนำทาง  ความ

เห็นแจ้ง  ความรู้ชัด   ปัญญาเหมือนปฏัก  ปัญญา   ปัญญินทรีย์   ปัญญาพละ

ปัญญาเหมือนศัสตรา  ปัญญาเหมือนปราสาท  ความสว่างคือปัญญา  แสงสว่าง

คือปัญญา    ปัญญาเหมือนประทีป     ปัญญาเหมือนดวงแก้ว     ความไม่หลง

ความวิจัย  สัมมาทิฏฐิ  ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์  อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่อง

ในมรรค  ในสมัยนั้น   อันใด  นี้ชื่อว่าสัมมาทิฏฐิ  มีในสมัยนั้น.

[๒๑๗]  สัมมาสังกัปปะ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?

ความตรึก    ความตรึกอย่างแรง    ความดำริ    ความที่จิตแนบอยู่ใน

อารมณ์   ความที่จิตแนบสนิทอยู่ในอารมณ์   ความยกจิตขึ้นสู่อารมณ์  ความ

ดำริชอบ  อันเป็นองค์แห่งมรรค  นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้นอันใด นี้ชื่อว่า

สัมมาสังกัปปะ  มีในสมัยนั้น.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 583

[๒๑๘]   สัมมาวาจา  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?

การงด   การเว้น    การเลิกละ   เจตนาเครื่องเว้น    การไม่ทำ   การไม่

ประกอบ  การไม่ล่วงละเมิด  การไม่ล้ำเขต  การกำจัดต้นเหตุวจีทุจริต ๔ วาจา

ชอบ  อันเป็นองค์แห่งมรรค  นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า

สัมมาวาจา  มีในสมัยนั้น.

[๒๑๙]  สัมมากัมมันตะ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?

การงด   การเว้น    การเลิกละ   เจตนาเครื่องเว้น    การไม่ทำ   การไม่

ประกอบ    การไม่ล่วงละเมิด    การไม่ล้ำเขต     การกำจัดต้นเหตุกายทุจริต  ๓

การงานชอบ  อันเป็นองค์แห่งมรรค    นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น    อันใด

นี้ชื่อว่า  สัมมากัมมันตะ  มีในสมัยนั้น.

[๒๒๐]  สัมมาอาชีวะ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?

การงด   การเว้น    การเลิกละ   เจตนาเครื่องเว้น    การไม่ทำ   การไม่

ประกอบ   การไม่ล่วงละเมิด   การไม่ล้ำเขต     การกำจัดต้นเหตุมิจฉาชีพ  การ

เลี้ยงชีพชอบอันเป็นองค์แห่งมรรค     นับเนื่องในมรรคในสมัยนั้น       อันใด

นี้ชื่อว่า  สัมมาอาชีวะ  มีในสมัยนั้น.

[๒๒๑]  สัมมาวายามะ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?

การปรารภความเพียรทางใจ  ความขะมักเขม้น   ความบากบั่น   ความ

ตั้งหน้า  ความพยายาม  ความอุตสาหะ  ความทนทาน  ความเข้มแข็ง  ความหมั่น

ความก้าวไปอย่างไม่ท้อถอย     ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ    ความไม่ทอดทิ้งธุระ

ความประคับประคองธุระ  วิริยะ  วิริยินทรีย์   วิริยพละ   ความพยายามชอบ

วิริยสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น     อันใด

นี้ชื่อว่า  สัมมาวายามะ  มีในสมัยนั้น.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 584

[๒๒๒]  สัมมาสติ  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?

สติ   ความตามระลึก   ความหวนระลึก   กิริยาที่ระลึก   ความทรงจำ

ความไม่เลื่อนลอย   ความไม่ลืม   สติ   สตินทรีย์   สติพละ   ความระลึกชอบ

สติสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์แห่งมรรค   นับเนื่องในมรรค   ในสมัยนั้น   อันใด

นี้ชื่อว่า  สัมมาสติ  มีในสมัยนั้น.

[๒๒๓]  สัมมาสมาธิ   มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

ความตั้งอยู่แห่งจิต    ความดำรงอยู่แห่งจิต  ความมั่นคงแห่งจิต   ความ

ไม่ส่ายไปแห่งจิต    ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต    ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป   ความสงบ

สมาธินทรีย์   สมาธิพละ   ความตั้งใจชอบ   สมาธิสัมโพชฌงค์   อันเป็นองค์

แห่งมรรค   นับเนื่องในมรรค   ในสมัยนั้น    อันใด  นี้ชื่อว่า   สัมมาสมาธิ

มีในสมัยนั้น.

[๒๒๔]  สัทธาพละ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?

ศรัทธา  กิริยาที่เชื่อ   กิริยาที่ปลงใจเชื่อ   ความเลื่อมใสยิ่ง   ศรัทธา

สัทธินทรีย์    กำลังคือศรัทธา    ในสมัยนั้น     อันใด    นี้ชื่อว่า   สัทธาพละ

มีในสมัยนั้น.

[๒๒๕]  วิริยพละ  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?

การปรารภความเพียงทางใจ  ความขะมักเขม้น  ความบากบั่น   ความ

ตั้งหน้า ความพยายาม ความอุตสาหะ ความทนทาน ความเข้มแข็ง ความหมั่น

ความก้าวไปอย่างไม่ท้อถอย     ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ     ความไม่ทอดทิ้งธุระ

ความประคับประคองธุระ   วิริยะ  วิริยินทรีย์  กำลังคือความเพียร สัมมาวายามะ

วิริยสัมโพชฌงค์   อันเป็นองค์แห่งมรรค  นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น  อันใด

นี้ชื่อว่า  วิริยพละ  มีในสมัยนั้น.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 585

[๒๒๖]  สติพละ  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

สติ ความตามระลึก  ความหวนระลึก  สติ  กิริยาที่ระลึก  ความทรงจำ

ความไม่เลื่อยลอย  ความไม่ลืม  สติ  สตินทรีย์  กำลังคือสติ  ความระลึกชอบ

สติสัมโพชฌงค์  อันเป็นองค์แห่งมรรค  นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น    อันใด

นี้ชื่อว่า  สติพละ  มีในสมัยนั้น.

[๒๒๗]  สมาธิพละ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?

ความตั้งอยู่แห่งจิต    ความดำรงอยู่แห่งจิต    ความมั่นคงแห่งจิต   ความ

ไม่ส่ายไปแห่งจิต    ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต   ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป    ความสงบ

สมาธินทรีย์   กำลังคือสมาธิ    สัมมาสมาธิ   สมาธิสัมโพชฌงค์    อันเป็นองค์

แห่งมรรค   นับเนื่องในมรรค   ในสมัยนั้น   อันใด   นี้ชื่อว่า   สมาธิพละ

มีในสมัยนั้น.

[๒๒๘]  ปัญญาพละ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน ?

ปัญญา   กิริยาที่รู้ชัด    ความวิจัย    ความเลือกสรร    ความวิจัยธรรม

ความกำหนดหมาย  ความเข้าไปกำหนด  ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ   ภาวะที่รู้

ภาวะที่ฉลาด  ภาวะที่รู้ละเอียด  ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด  ความใคร่ครวญ

ปัญญาเหมือนแผ่นดิน  ปัญญาเป็นเครื่องทำลายกิเลส  ปัญญาเป็นเครื่องนำทาง

ความเห็นแจ้ง   ความรู้ชัด  ปัญญาเหมือนปฏัก  ปัญญา  ปัญญินทรีย์  กำลัง

คือปัญญา  ปัญญาเหมือนศัสตรา  ปัญญาเหมือนปราสาท  ความสว่างคือปัญญา

แสงสว่างคือปัญญา    ปัญญาเหมือนประทีป    ปัญญาเหมือนดวงแก้ว     ความ

ไม่หลง   ความวิจัยธรรม   สัมมาทิฏฐิ   ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์    อันเป็นองค์

แห่งมรรค   นับเนื่องในมรรค  มีในสมัยนั้น  อันใด   นี้ชื่อว่า  ปัญญาพละ

มีในสมัยนั้น.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 586

[๒๒๙]  หิริพละ  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

กิริยาที่ละอายต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าละอาย     วิริยาที่

ละอายต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย   ในสมัยนั้น   อันใด   นี้ชื่อว่า

หิริพละ  มีในสมัยนั้น.

[๒๓๐]  โอตตัปปพละ  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

กิริยาที่เกรงกลัวต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าเกรงกลัว    กิริยา

ที่ไม่ประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า โอตตัปป-

พละ  มีในสมัยนั้น.

[๒๓๑]  อโลภะ  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

การไม่โลภ  กิริยาที่ไม่โลภ   ความที่ไม่โลภ   การไม่กำหนัด   กิริยา

ที่ไม่กำหนัด  ความไม่กำหนัด  ความไม่เพ่งเล็ง  กุศลมูลคืออโลภะ  ในสมัยนั้น

อันใด  นี้ชื่อว่า  อโลภะ  มีในสมัยนั้น.

[๒๓๒]  อโทสะ  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

การไม่คิดทุษร้าย   กิริยาที่ไม่คิดประทุษร้าย   ความไม่คิดประทุษร้าย

ความไม่พยาบาท    ความไม่คิดเบียดเบียน    กุศลมูลคืออโทสะ    ในสมัยนั้น

อันใด  นี้ชื่อว่า  อโทสะ  มีในสมัยนั้น.

[๒๓๓]  อโมหะ  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

ปัญญา   กิริยาที่รู้ชัด    ความวิจัย   ความเลือกสรร    ความวิจัยธรรม

ความกำหนดหมาย  ความเข้าไปกำหนด   ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ   ภาวะที่รู้

ภาวะที่ฉลาด  ภาวะที่รู้ละเอียด  ความรู้แจ่มแจ้ง  ความค้นคิด  ความใคร่ครวญ

ปัญญาเหมือนแผ่นดิน  ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส   ปัญญาเครื่องนำทาง  ความ

เห็นแจ้ง   ความรู้ชัด  ปัญญาเหมือนปฏัก  ปัญญา   ปัญญินทรีย์   ปัญญาพละ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 587

ปัญญาเหมือนศัสตรา  ปัญญาเหมือนปราสาท  ความสว่างคือปัญญา  แสงสว่าง

คือปัญญา    ปัญญาเหมือนประทีป     ปัญญาเหมือนดวงแก้ว   ความไม่หลง

ความวิจัยธรรม   สัมมาทิฏฐิ   ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์   อันเป็นองค์แห่งมรรค

นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น    อันใด  นี้ชื่อว่า  อโมหะ  มีในสมัยนั้น.

[๒๓๔]  อนภิชฌา  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

การไม่โลภ  กิริยาที่ไม่โลภ  ความไม่โลภ  ความไม่กำหนัด   กิริยาที่

ไม่กำหนัด ความไม่กำหนัด  ความไม่เพ่งเล็ง  กุศลมูลคืออโลภะ  ในสมัยนั้น

อันใด  นี้ชื่อว่า  อนภิชฌา มีในสมัยนั้น.

[๒๓๕]  อัพยาปาทะ  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?

การไม่คิดประทุษร้าย     กิริยาที่ไม่คิดประทุษร้าย     ความไม่คิด-

ประทุษร้าย    ความไม่พยาบาท    ความไม่คิดเบียดเบียน    กุศลมูลคืออโทสะ

ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า  อัพยาปาทะ  มีในสมัยนั้น.

[๒๓๖]  สัมมาทิฏฐิ  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

ปัญญา  กิริยาที่รู้ชัด   ความวิจัย    ความเลือกสรร   ความวิจัยธรรม

ความกำหนดหมาย   ความเข้าไปกำหนด   ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ  ภาวะที่รู้

ภาวะที่ฉลาด  ภาวะที่รู้ละเอียด  ความรู้แจ่มแจ้ง  ความค้นคิด  ความใคร่ควรญ

ปัญญาเหมือนแผ่นดิน  ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส  ปัญญาเครื่องนำทาง  ความ

เห็นแจ้ง   ความรู้ชัด   ปัญญาเหมือนปฏัก  ปัญญา   ปัญญินทรีย์   ปัญญาพละ

ปัญญาเหมือนศัสตรา  ปัญญาเหมือนปราสาท  ความสว่างคือปัญญา  แสงสว่าง

คือปัญญา    ปัญญาเหมือนประทีป     ปัญญาเหมือนดวงแก้ว      ความไม่หลง

ความวิจัยธรรม  ความเห็นชอบ  ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์  อันเป็นองค์แห่งมรรค

นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า  สัมมาทิฏฐิ    มีในสมัยนั้น.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 588

[๒๓๗]  หิริ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?

กิริยาที่ละอายต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าละอาย     กิริยาที่

ละอายต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย   ในสมัยนั้น     อันใด  นี้ชื่อว่า

หิริ  มีในสมัยนั้น.

[๒๓๘]  โอตตัปปะ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?

กิริยาที่เกรงกลัวต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าเกรงกลัว   กิริยา

ที่เกรงกลัวต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า

โอตตัปปะ  มีในสมัยนั้น.

[๒๓๙]  กายปัสสัทธิ   มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

การสงบ  การสงบระงับ   กิริยาที่สงบ   กิริยาที่สงบระงับ   ความสงบ

ระงับแห่งเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์   สังขารขันธ์   ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์   ใน

สมัยนั้น   อันใด  นี้ชื่อว่า  กายปัสสัทธิ   มีในสมัยนั้น.

[๒๔๐]  จิตตปัสสัทธิ   มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

การสงบ  การสงบระงับ  กิริยาที่สงบ   กิริยาที่สงบระงับ   ความสงบ

ระงับแห่งวิญญาณขันธ์   ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์   ในสมัยนั้น   อันใด  นี้ชื่อว่า

จิตตปัสสัทธิ  มีในสมัยนั้น.

[๒๔๑]  กายลหุตา  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

ความเบา   ความรวดเร็ว    ความไม่เชื่องช้า    ความไม่หนัก    แห่ง

เวทนาขันธ์  สัญญาขันธ์  สังขารขันธ์  ในสมัยนั้น   อันใด  นี้ชื่อว่า  กายลหุตา

มีในสมัยนั้น.

[๒๔๒]  จิตตลหุตา  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

ความเบา    ความรวดเร็ว    ความไม่เชื่องช้า    ความไม่หนัก    แห่ง

วิญญาณขันธ์  ในสมัยนั้น    อันใด  นี้ชื่อว่า  จิตตลหุตา     มีในสมัยนั้น.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 589

[๒๔๓]  กายมุทุตา  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?

ความอ่อน ภาวะที่อ่อน ความไม่กักขฬะ ความไม่แข็ง  แห่งเวทนาขันธ์

สัญญาขันธ์  สังขารขันธ์  ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า  กายมุทุตา มีในสมัยนั้น.

[๒๔๔]  จิตตมุทุตา  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

ความอ่อน    ภาวะที่อ่อน    ความไม่แข็ง    ความไม่กระด้าง    แห่ง

วิญญาณขันธ์  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า  จิตตมุทุตา  มีในสมัยนั้น.

[๒๔๕]   กายกัมมัญญตา  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?

กิริยาที่ควรแก่การงาน   ความควรแก่การงาน   ภาวะที่ควแก่การงาน

แห่งเวทนาขันธ์    สัญญาขันธ์    สังขารขันธ์   ในสมัยนั้น     อันใด   นี้ชื่อว่า

กายกัมมัญญตา  มีในสมัยนั้น.

[๒๔๖]  จิตตกัมมัญญตา  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

กิริยาที่ควรแก่การงาน   ความควรแก่การงาน   ภาวะที่ควรแก่การงาน

แห่งวิญญาณขันธ์ ในสมัยนั้น  อันใด นี้ชื่อว่า จิตตกัมมัญญตา มีในสมัยนั้น.

[๒๔๗]  กายปาคุญญตา  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?

กิริยาที่คล่องแคล่ว     ความคล่องแคล่ว     ภาวะที่คล่องแคล่ว    แห่ง

เวทนาขันธ์   สัญญาขันธ์   สังขารขันธ์  ในสมัยนั้น   อันใด  นี้ชื่อว่า   กาย-

ปาคุญญตา  มีในสมัยนั้น.

[๒๔๘]  จิตตปาคุญญตา  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

กิริยาที่คลองแคล่ว     ความคล่องแคล่ว    ภาวะที่คล่องแคล่ว    แห่ง

วิญญาณขันธ์  ในสมัยนั้น  อันใด นี้ชื่อว่า จิตตปาคุญญตา มีในสมัยนั้น.

[๒๔๙]   กายุชุกตา  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

ความตรง    กิริยาที่ตรง    ความไม่คด    ความไม่โค้ง    ความไม่งอ

แห่งเวทนาขันธ์   สัญญาขันธ์  สังขารขันธ์ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า กายุชุกตา

มีในสมัยนั้น.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 590

[๒๕๐]  จิตตุชุกตา  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?

ความตรง    กิริยาที่ตรง    ความไม่คด    ความไม่โค้ง     ความไม่งอ

แห่งวิญญาณขันธ์  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า  จิตตุชุกตา  มีในสมัยนั้น.

[๒๕๑]  สติ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?

สติ  ความตามระลึก  ความหวนระลึก สติ  กิริยาที่ระลึก  ความทรงจำ

ความไม่เลื่อนลอย  ความไม่หลงลืม  สติ  สตินทรีย์  สติพละ  ความระลึกชอบ

สติสัมโพชฌงค์   อันเป็นองค์แห่งมรรค  นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น  อันใด

นี้ชื่อว่า  สติ  มีในสมัยนั้น.

[๒๕๒]  สัมปชัญญะ   มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?

ปัญญา  กิริยาที่รู้ชัด   ความวิจัย    ความเลือกสรร    ความวิจัยธรรม

ความกำหนดหมาย  ความเข้าไปกำหนด   ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ   ภาวะที่รู้

ภาวะที่ฉลาด  ภาวะที่รู้ละเอียด  ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด  ความใคร่ครวญ

ปัญญาเหมือนแผ่นดิน  ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส  ปัญญาเครื่องนำทาง  ความ

เห็นแจ้ง  ความรู้ชัด   ปัญญาเหมือนปฏัก  ปัญญา   ปัญญินทรีย์   ปัญญาพละ

ปัญญาเหมือนศัสตรา  ปัญญาเหมือนปราสาท  ความสว่างคือปัญญา  แสงสว่าง

คือปัญญา  ปัญญาเหมือนประทีป  ปัญญาเหมือนดวงแก้ว  ความไม่หลง ความ

วิจัยธรรม  สัมมาทิฏฐิ ธรรมวิจัยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค  นับเนื่อง

ในมรรค  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า  สัมปชัญญะ  มีในสมัยนั้น.

[๒๕๓]  สมถะ  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?

ความตั้งอยู่แห่งจิต    ความดำรงอยู่แห่งจิต    ความมั่นคงแห่งจิต  ความ

ไม่ส่ายไปแห่งจิต    ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต     ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป   ความสงบ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 591

สมาธินทรีย์  สมาธิพละ  ความตั้งใจชอบ    สมาธิสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์แห่ง

มรรค  นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า สมถะ มีในสมัยนั้น.

[๒๕๔]  วิปัสสนา  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?

ปัญญา  กิริยาที่รู้ชัด   ความวิจัย   ความเลือกสรร    ความวิจัยธรรม

ความกำหนดหมาย  ความเข้าไปกำหนด   ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ   ภาวะที่รู้

ภาวะที่ฉลาด   ภาวะที่รู้ละเอียด  ความรู้แจ่มแจ้ง  ความค้นคิด  ความใคร่ครวญ

ปัญญาเหมือนแผ่นดิน  ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส  ปัญญาเครื่องนำทาง  ความ

เห็นแจ้ง  ความรู้ชัด  ปัญญาเหมือนปฏัก  ปัญญา  ปัญญินทรีย์    ปัญญาพละ

ปัญญาเหมือนศัสตรา  ปัญญาเหมือนปราสาท  ความสว่างคือปัญญา  แสงสว่าง

คือปัญญา     ปัญญาเหมือนประทีป     ปัญญาเหมือนดวงแก้ว  ความไม่หลง

ความวิจัยธรรม    สัมมาทิฏฐิ    ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์  อันเป็นองค์แห่งมรรค

นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า  วิปัสสนา  มีในสมัยนั้น.

[๒๕๕]  ปัคคาหะ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?

การปรารภความเพียร  ความขะมักเขม้น  ความบากบั่น ความตั้งหน้า

ความพยายาม    ความอุตสาหะ    ความทนทาน    ความเข้มแข็ง   ความหมั่น

ความก้าวไปอย่างไม่ท้อถอย     ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ     ความไม่ทอดทิ้งธุระ

ความประคับประคองธุระ  วิริยะ  วิริยินทรีย์  วิริยพละ  สัมมาวายามะ  วิริย-

สัมโพชฌงค์  อันเป็นองค์แห่งมรรค  นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น      อันใด

นี้ชื่อว่า    ปัคคาหะ  มีในสมัยนั้น.

[๒๕๖]  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?

ความตั้งอยู่แห่งจิต    ความดำรงอยู่แห่งจิต    ความมั่นคงแห่งจิต  ความ

ไม่ส่ายไปแห่งจิต    ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต     ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป    ความสงบ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 592

สมาธินทรีย์   สมาธิพละ สัมมาสมาธิ  สมาธิสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค

นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น.

[๒๕๗]  หรือนามธรรมที่อิงอาศัยเกิดขึ้นแม้อื่นใด  มีอยู่ในสมัยนั้น

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

[๒๕๘]  ก็ขันธ์  ๔ อายตนะ ๒ ธาตุ ๒ อาหาร ๓ อินทรีย์ ๙ ฌานมี

องค์ ๕ มรรคมีองค์ ๘ พละ ๗ เหตุ ๓ ผัสสะ ๑ เวทนา ๑ สัญญา ๑ เจตนา  ๑

จิต ๑ เวทนาขันธ์ ๑ สัญญาขันธ์ ๑ สังขารขันธ์  ๑ วิญญาณขันธ์ ๑ มนายตนะ ๑

มนินทรีย์ ๑  มโนวิญญาณธาตุ ๑  ธรรมายตนะ ๑   ธรรมธาตุ ๑  มีในสมัยนั้น

หรือนามธรรมที่อิงอาศัยเกิดขึ้นแม้อื่นใด  มีในสมัยนั้น

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

[๒๕๙]  สังขารขันธ์     มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?

ผัสสะ  เจตนา  วิตก  วิจาร  ปีติ   เอกัคคตา  สัทธินทรีย์  วิริยินทรีย์

สตินทรีย์  สมาธินทรีย์  ปัญญินทรีย์  ชีวิตินทรีย์   อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์

สัมมาทิฏฐิ   สัมมาสังกัปปะ  สัมมาวาจา   สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ  สัมมา-

วายามะ  สัมมาสติ   สัมมาสมาธิ  สัทธาพละ   วิริยพละ   สติพละ   สมาธิพละ

ปัญญาพละ  หิริพละ  โอตตัปปพละ  อโลภะ   อโทสะ   อโมหะ   อนภิชฌา

อัพยาปาทะ  สัมมาทิฏฐิ  หิริโอตตัปปะ  กายปัสสัทธิ   จิตตปัสสัทธิ  กายลหุตา

จิตตลหุตา  กายมุทุตา  จิตตมุทุตา    กายกัมมัญญตา  จิตตกัมมัญตา  กายปา-

คุญญตา  จิตตปาคุญญตา   กายุชุกตา   จิตตุชุกตา  สติ   สัมปชัญญะ  สมถะ

วิปัสสนา    ปัคคาหะ    อวิกเขปะ    หรือนามธรรมที่อิงอาศัยเกิดขึ้นแม้อื่นใด

เว้นเวทนาขันธ์  สัญญาขันธ์  วิญญาณขันธ์ มีอยู่ในสมัยนั้น   นี้ชื่อว่า สังขารขันธ์

มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 593

มหานัย  ๒๐

 

สุทธิกปฏิปทา

 

[๒๖๐]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ  อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ  เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น   สงัดจากการ  สงัดจากอกุศล-

ธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน   เป็นทุกขาปฏิปทา   ทันธาภิญญา ฯลฯ

อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

[๒๖๑]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ  เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น  สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศล-

ธรรมทั้งหลายแล้ว     บรรลุปฐมฌาน   เป็นทุกขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา  ฯลฯ

อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

[๒๖๒]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ  เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น  สงัดจากาม สงัดจากอกุศล-

ธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน เป็นสุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ฯลฯ อยู่ใน

สมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น    ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 594

[๒๖๓]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น  สงัดจากกาม สงัดจากอกุศล-

ธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน  เป็นสุขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา ฯลฯ อยู่ใน

สมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น    ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

[๒๖๔]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ    เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น     บรรลุทุติยฌาน  ฯลฯ

บรรลุตติยฌาน  ฯลฯ  บรรลุจตุตถฌาน  ฯลฯ  บรรลุปฐมฌาน  ฯลฯ บรรลุ

ปัญจมฌานเป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา ฯลฯ  เป็นทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา

ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น     ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

สุทธิกปฏิปทา จบ

 

สุญญตะ

 

[๒๖๕]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ    เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น   สงัดจากกาม    สงัดจาก

อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ชนิดสุญญตะ  ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด

ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 595

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น  บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ บรรลุ

ตติยฌาน ฯลฯ  บรรลุจุตตถฌาน ฯลฯ  บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ  บรรลุปัญจม-

ฌาน   ชนิดสุญญตะ    ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัย

นั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

สุญญตะ  จบ

 

สุญญตมูลกปฏิปทา

 

[๒๖๖]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ    เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น    สงัดจากกาม    สงัดจาก

อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน   ชนิดสุญญตะ   เป็นทุกขาปฏิปทา

ทันธาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ    เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น    สงัดจากกาม    สงัดจาก

อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ชนิดสุญญตะ   เป็นทุกขาปฏิปทา

ขิปปาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 596

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ    เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น     สงัดจากกาม    สงัดจาก

อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน    ชนิดสุญญตะ       เป็นสุขาปฏิปทา

ทันธาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ    เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น     สงัดจากกาม    สงัดจาก

อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน    ชนิดสุญญตะ    เป็นสุขาปฏิปทา

ขิปปาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ  เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น  บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ บรรลุ

ตติยฌาน ฯลฯ  บรรลุจตุตถฌาน  ฯลฯ  บรรลุปฐมฌาน  ฯลฯ  บรรลุปัญจม-

ฌาน  ชนิดสุญญตะ  เป็นทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ฯลฯ ชนิดสุญญตะ    เป็น

ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา ฯลฯ  ชนิดสุญญตะ  เป็นสุขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา

ฯลฯ  ชนิดสุญญตะ  เป็นสุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ

ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

สุญญตมูลกปฏิปทา  จบ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 597

อัปปณิหิตะ

 

[๒๖๗]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฎฐิ     เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น     สงัดจากกาม    สงัดจาก

อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ชนิดอัปปณิหิตะ  ฯลฯ  อยู่ในสมัย

ใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ  เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น  บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ บรรลุ

ตติยฌาน ฯลฯ  บรรลุจตุตถฌาน ฯลฯ  บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน

ชนิดอัปปณิหิตะ ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

อัปปณิหิตะ  จบ

 

อัปปณิหิตมูลกปฏิปทา

 

[๒๖๘]  ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ     เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น    สงัดจากกาม    สงัดจาก

อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ชนิดอัปปณิหิตะ เป็นทุกขาปฏิปทา

ทันธาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 598

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฎฐิ    เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น     สงัดจากกาม    สงัดจาก

อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน   ชนิดอัปปณิหิตะ   เป็นทุกขาปฏิ-

ปทา ขิปปาภิญญา ฯลฯ อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ฯลฯ อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพาน  เพื่อละทิฏฐิ   เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น   สงัดจากกาม   สงัดจาก

อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ชนิดอัปปณิหิตะ   เป็นสุขาปฏิปทา

ทันธาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพาน  เพื่อละทิฏฐิ   เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น    สงัดจากกาม   สงัดจาก

อกุศลธรรมทั้งหลาย  บรรลุปฐมฌาน  ชนิดอัปปณิหิตะ  เป็นสุขาปฏิปทา  ขิปปา-

ภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพาน   เพื่อละทิฏฐิ    เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น   บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 599

บรรลุตติยฌาน ฯลฯ   บรรลุจตุตถฌานฯลฯ   บรรลุปฐมฌาน  ฯลฯ  บรรลุ

ปัญจมฌาน   ชนิดอัปปณิหิตะ   เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา ฯลฯ  ชนิด

อัปปณิหิตะ   เป็นทุกขาปฏิปทา   ขิปปาภิญญา ฯลฯ   ชนิดอัปปณิหิตะ  เป็น

สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ฯลฯ  ชนิดอัปปณิหิตะ  เป็นสุขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา

ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

อัปปณิหิตมูลกปฏิปทา จบ

 

[๒๖๙]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคเป็นโลกุตระ ฯลฯ     เจริญสติปัฏฐานเป็น

โลกุตระ ฯลฯ     เจริญสัมมัปปธานเป็นโลกุตระ ฯลฯ     เจริญอิทธิบาทเป็น

โลกุตระ ฯลฯ   เจริญอินทรีย์เป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญพละเป็นโลกุตระ  ฯลฯ

เจริญโพชฌงค์เป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญสัจจะเป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญสมถะ

เป็นโลกุตระ ฯลฯ   เป็นเจริญธรรมเป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญขันธ์เป็นโลกุตระ ฯลฯ

เจริญอายตนะเป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญธาตุเป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญอาหาร

เป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญผัสสะเป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญเวทนาเป็นโลกุตระ ฯลฯ

เจริญสัญญาเป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญเจตนาเป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญจิตเป็น

โลกุตระอันเป็นเครื่องออกไปจากโลก   นำไปสู่นิพพาน  เพื่อละทิฏฐิ  เพื่อ

บรรลุภูมิเบื้องต้น    สงัดจากกาม    สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุ

ปฐมฌาน   เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ

อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล  ฯลฯ

มหานัย  ๒๐  จบ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 600

อธิบดี

 

[๒๗๐]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพาน  เพื่อละทิฏฐิ  เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น    สงัดจากกาม   สงัดจาก

อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน  เป็นฉันทาธิบดี ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดี

ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดี ฯลฯ  เป็นวิมังสาธิบดี   เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา

ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล ฯลฯ

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก

นำไปสู่นิพพาน   เพื่อละทิฏฐิ   เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น     บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ

บรรลุตติยฌาน ฯลฯ    บรรลุจตุตถฌาน ฯลฯ   บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ   บรรลุ

ปัญจมฌาน  เป็นฉันทาธิบดี ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดี ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดี ฯลฯ

เป็นวิมังสาธิบดี   เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ

ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล ฯลฯ

ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคเป็นโลกุตระ  ฯลฯ    เจริญสติปัฏฐานเป็น

โลกุตระ ฯลฯ   เจริญสัมมัปปธานเป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญอิทธิบาทเป็น

โลกุตระ ฯลฯ   เจริญอินทรีย์เป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญพละเป็นโลกุตระ ฯลฯ

เจริญโพชฌงค์เป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญสัจจะเป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญสมถะ

เป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญธรรมเป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญขันธ์เป็นโลกุตระ ฯลฯ