พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 501

รูปนั้น  สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน เป็น

ทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา ฯลฯ    อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ

มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย     ตั้งใจว่าจะรู้เห็นครอบงำ

รูปนั้น  สงัดจากกาม  สงัดจากกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน เป็น

ทุกขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ

มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

รูปนั้น    สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน  เป็น

สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา  ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด    ผัสสะ ฯลฯ    อวิกเขปะ

มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน    เป็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 502

รูปนั้น     สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมที่หลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน  เป็น

สุขาปฏิปทา   ขิปปาภิญญา  ฯลฯ    อยู่ในสมัยใด      ผัสสะ ฯลฯ    อวิกเขปะ

มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

รูปนั้น     บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ   บรรลุตติยฌาน ฯลฯ   บรรลุจตุตถฌาน ฯลฯ

บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน เป็นทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ฯลฯ

เป็นทุกขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา ฯลฯ  เป็นสุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ฯลฯ  เป็น

สุขาปฏิปทา   ขิปปาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีใน

สมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ปฏิปทา  ๔  จบ

 

อารมณ์  ๒

 

[๑๘๐]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

รูปนั้น    สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน  มี

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 503

กำลังน้อย    มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ    อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ    อวิกเขปะ

มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

รูปนั้น    สงัดจากกาม     สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน

มีกำลังมาก   มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ   อวิกเขปะ

มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

รูปนั้น   บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ    บรรลุตติยฌาน ฯลฯ   บรรลุจตุตถฌาน ฯลฯ

บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ   บรรลุปัญจมฌาน  มีกำลังน้อย  มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ

มีกำลังมาก   มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ    อวิกเขปะ

มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

อารมณ์  ๒  จบ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 504

แจกฌานอย่างละ  ๘

 

[๑๘๑]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ   ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

รูปนั้น     สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน เป็น

ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา  มีกำลังน้อย  มีอารมณ์เล็กน้อย   ฯลฯ  อยู่

ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

รูปนั้น     สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน เป็น

ทุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา มีกำลังมาก มีอารมณ์เล็กน้อย  ฯลฯ   อยู่

ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

รูปนั้น    สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน  เป็น

ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา มีกำลังน้อย มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ  อยู่

ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 505

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

รูปนั้น    สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน  เป็น

ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา  มีกำลังมาก  มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ อยู่

ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ   อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

รูปนั้น  สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน  เป็น

สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา มีกำลังเล็กน้อย มีอารมณ์เล็กน้อย  ฯลฯ  อยู่ใน

สมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

รูปนั้น   สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน  เป็น

สุขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา  มีกำลังมาก  มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ  อยู่

ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ   มีในสมัยนั้น ฯลฯ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 506

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

รูปนั้น   สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน เป็น

สุขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา  มีกำลังน้อย  มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ อยู่

ในสมัยใด   ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย     ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

รูปนั้น  สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน  เป็น

สุขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา  มีกำลังมาก  มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ อยู่

ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ   มีในสมัยนั้น    ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

รูปนั้น    บรรลุทุติยฌาน  ฯลฯ  บรรลุตติยฌาน   ฯ  บรรลุจตุตถฌาน ฯลฯ

บรรลุปฐมฌาน  ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน

เป็นทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา  มีกำลังน้อย  มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ

เป็นทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา  มีกำลังมาก  มีอารมณ์เล็กน้อย  ฯลฯ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 507

เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา   มีกำลังน้อย   มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ

เป็นทุกขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา   มีกำลังมาก   มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ

เป็นสุขาปฏิปทา    ทันธาภิญญา    มีกำลังน้อย   มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ

เป็นสุขาปฏิปทา    ทันธาภิญญา    มีกำลังมาก   มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ

เป็นสุขาปฏิปทา    ขิปปาภิญญา    มีกำลังน้อย   มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ

เป็นสุขาปฏิปทา    ขิปปาภิญญา    มีกำลังมาก   มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ

อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

แจกฌานอย่างละ  ๘   จบ

[๑๘๒]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย  มีสีงามหรือสีไม่งาม  ตั้งใจว่า

จะรู้จะเห็นครอบงำรูปนั้น     สงัดจากกาม    สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว

บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน   ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย มีสีงามหรือสีไม่งาม   ตั้งใจว่า

จะรู้จะเห็นครอบงำรูปนั้น   บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ  บรรลุตติยฌาน ฯลฯ  บรรลุ

จตุตถฌาน ฯลฯ  บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด

ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

อภิภายตนะแม้นี้ก็แจกอย่างละ ๘

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 508

[๑๘๓]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป

นั้น สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน   ฯลฯ

อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป

นั้น   บรรลุทุติยฌาน  ฯลฯ   บรรลุตติยฌาน  ฯลฯ   บรรลุจตุตถฌาน  ฯลฯ

บรรลุปฐมฌาน  ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน  ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ  ฯลฯ

อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

 

ปฏิปทา  ๔

 

[๑๘๔]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน   เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป

นั้น     สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน   เป็น

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 509

ทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา  ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ

มีในสมัยนั้น    ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป

นั้น    สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน   เป็น

ทุกขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ

มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์  ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป

นั้น   สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน  เป็น

สุขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา  ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ  ฯลฯ   อวิกเขปะ

มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป

นั้น    สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน   เป็น

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 510

สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา  ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ   อวิกเขปะ

มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป

นั้น     บรรลุทุติยฌาน   ฯลฯ   บรรลุตติยฌาน  ฯลฯ   บรรลุจุตตถฌาน  ฯลฯ

บรรลุปฐมฌาน   ฯลฯ   บรรลุปัญจมฌาน  ฯลฯ  เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธา-

ภิญญา  ฯลฯ  เป็นทุกขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา  ฯลฯ  เป็นสุขาปฏิปทา  ทันธา-

ภิญญา   ฯลฯ  เป็นสุขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ

อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ปฏิปทา  ๔  จบ

 

อารมณ์  ๒

 

[๑๘๕]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์  ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป

นั้น    สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน  มีกำลัง

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 511

น้อย  มีอารมณ์ไพบูลย์   ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มี

ในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป

นั้น    สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน มีกำลัง

มาก   มีอารมณ์ไพบูลย์   ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ   ฯลฯ   อวิกเขปะ

มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป

นั้น   บรรลุทุติยฌาน  ฯลฯ  บรรลุตติยฌาน  ฯลฯ   บรรลุจตุตถฌาน  ฯลฯ

บรรลุปฐมฌาน  ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน  มีกำลังน้อย  มีอารมณ์ไพบูลย์  ฯลฯ

มีกำลังมาก  มีอารมณ์ไพบูลย์ ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ   ฯลฯ   อวิกเขปะ

มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

อารมณ์  ๒  จบ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 512

แจกฌานอย่างละ  ๘  อีกอย่างหนึ่ง

 

[๑๘๖]   ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์  ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป

นั้น    สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน   เป็น

ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา  มีกำลังน้อย    อารมณ์ไพบูลย์   ฯลฯ อยู่ใน

ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น    ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน   เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป

นั้น    สงัดจากกาม    สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน  เป็น

ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา  มีกำลังมาก  มีอารมณ์ไพบูลย์  ฯลฯ อยู่

ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น    ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ   ไม่มีบริกรรม

สัญญา  ในรูปภายใน   เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

รูปนั้น  สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน เป็น

ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา มีกำลังน้อย มีอารมณ์ไพบูลย์ ฯลฯ อยู่ใน

สมัยใด   ผัสสะ  ฯลฯ   อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น    ฯลฯ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 513

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ   ไม่มีบริกรรม

สัญญา  ในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์    ตั้งใจว่าจะรู้เห็นครอบงำรูป

รูปนั้น  สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน เป็น

ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา มีกำลังมาก  มีอารมณ์ไพบูลย์ ฯลฯ อยู่ใน

สมัยใด  ผัสสะ  ฯสฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ   ไม่มีบริกรรม

สัญญา  ในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

รูปนั้น  สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน เป็น

สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา  มีกำลังน้อย  มีอารมณ์ไพบูลย์ ฯลฯ อยู่ใน

สมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ  ไม่มีบริกรรม

สัญญา  ในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

รูปนั้น  สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน เป็น

สุขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา    มีกำลังมาก  มีอารมณ์ไพบูลย์  ฯลฯ  อยู่ใน

สมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 514

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ   ไม่มีบริกรรม

สัญญา  ในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

นั้น สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน เป็น

สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา มีกำลังน้อย  มีอารมณ์ไพบูลย์ ฯลฯ อยู่ใน

สมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ  ไม่มีบริกรรม

สัญญา  ในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำนั้น

สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  เป็น  สุขา-

ปฏิปทา  ขิปปาภิญญา มีกำลังมาก  มีอารมณ์ไพบูลย์ ฯลฯ อยู่ในสมัยใด

ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงภูมิ  ไม่มีบริกรรม

สัญญา  ในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์     ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

รูปนั้น   บรรลุทุติฌาน  ฯลฯ  บรรลุตติยฌาน  ฯลฯ  บรลุจตุตถฌาน ฯลฯ

บรรลุปฐมฌาน  ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน

เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา  มีกำลังน้อย   มีอารมณ์ไพบูลย์  ฯลฯ

เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา  มีกำลังมาก   มีอารมณ์ไพบูลย์   ฯลฯ

เป็นทุกขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา  มีกำลังน้อย   มีอารมณ์ไพบูลย์   ฯลฯ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 515

เป็นทุกขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา   มีกำลังมาก   มีอารมณ์ไพบูลย์  ฯลฯ

เป็นสุขาปฏิปทา    ทันธาภิญญา    มีกำลังน้อย   มีอารมณ์ไพบูลย์  ฯลฯ

เป็นสุขาปฏิปทา    ทันธาภิญญา     มีกำลังมาก   มีอารมณ์ไพบูลย์  ฯลฯ

เป็นสุขาปฏิปทา     ขิปปาภิญญา    มีกำลังน้อย   มีอารมณ์ไพบูลย์  ฯลฯ

เป็นสุขาปฏิปทา     ขิปปาภิญญา    มีกำลังมาก   มีอารมณ์ไพบูลย์  ฯลฯ

อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

แจกฌานอย่างละ  ๘  อีกอย่าง  จบ

[๑๘๗]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ  ไม่มีบริกรรม

สัญญา ในรูปภายใน เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์  มีสีงามหรือมีสีไม่งาม ตั้งใจว่า

จะรู้จะเห็นครอบงำรูปนั้น      สงัดจากกาม    สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว

บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ  ไม่มีบริกรรม

สัญญา    ในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์    ทั้งมีสีงามและมีสีไม่งาม

ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูปนั้น   บรรลุทุติยฌาน  ฯลฯ บรรลุตติยฌาน  ฯลฯ

บรรลุจตุตถฌาน  ฯลฯ  บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน ฯลฯ  อยู่ใน

สมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น    ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

อภิภายตนะแม้นี้   ก็แจกอย่างละ ๘

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 516

[๑๘๘]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ  ไม่มีบริกรรม

สัญญา ในรูปภายใน เห็นรูปภายนอกที่เขียว มีวรรณเขียว เขียวแท้  มีรัศมีเขียว

ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูปนั้น    สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย

แล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ   ฯลฯ  อวิกเขปะ   มีใน

สมัยนั้น    ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ  ไม่มีบริกรรม

สัญญา  ในรูปภายใน   เห็นรูปภายนอกที่เหลือง   มีวรรณเหลือง   เหลืองแท้

มีรัศมีเหลือง ฯลฯ   เห็นรูปภายนอกที่แดง  มีวรรณแดง    แดงแท้   มีรัศมีแดง

ุฯลฯ  เห็นรูปภายนอกที่ขาว  มีวรรณขาว    ขาวแท้   มีรัศมีขาว  ตั้งใจว่าจะรู้

จะเห็นครอบงำรูปนั้น   สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุ-

ปฐมฌาน  ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

อภิภายตนะแม้เหล่านี้   ก็แจกอย่างละ  ๑๖

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 517

อรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์

 

อธิบายอภิภายตนะ

 

พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นทรงแสดงรูปาวจรกุศลในกสิณ  ๘  ด้วยอาการ

อย่างนี้แล้ว   บัดนี้   เพื่อทรงแสดงรูปาวจรกุศลกล่าวคืออภิภายตนะแม้อื่นอีกที

เป็นไปในกสิณ ๘ เหล่านี้  เพราะความที่อภิภายตนะเป็นภาวะที่ไม่เหมือนกันใน

ภาวนาในอารมณ์แม้ที่มีอยู่นั้น    เพราะฉะนั้น      จึงเริ่มคำเป็นต้นว่า    กตเม

ธมฺมา  กุสลา  ดังนี้อีก.

พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า   กตเม   ธมฺมา  เป็นต้น.

บทว่า  อชฺฌตฺต  อรูปสญฺี   (ไม่มีบริกรรมรูปสัญญาในภายใน)

ความว่า    เว้นบริกรรมสัญญาในอัชฌัตติกรูป     เพราะการไม่ได้อัชฌัตติกรูป

หรือว่า  เพราะไม่มีอัชฌัตติกรูป.  บทว่า พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ  ความว่า

ย่อมเห็นรูปในกสิณ ๘ ในภายนอกเหล่านั้น  ด้วยอำนาจบริกรรม   และอำนาจ

อัปปนา  เพราะความที่ทำบริกรรมในกสิณ  ๘  ภายนอก.   บทว่า  ปริตฺตานิ

(เล็กน้อย)  ได้แก่   มีอารมณ์ขยายไม่ได้.  บทว่า  ตานิ   อภิภุยฺย    (ครอบงำ

รูปเหล่านั้น)    ความว่า    บุคคลผู้ยิ่งด้วยญาณ    ผู้มีญาณนบริสุทธิ์คิดว่า   จะมี

ประโยชน์อะไรที่ตนพึงเข้าสมาบัติในอารมณ์อันเล็กน้อยนี้    เพราะฉะนั้น   รูป-

ธรรมนี้  จึงไม่ใช่ภาระของเรา ดังนี้  จึงครอบงำ  (เว้น )  รูปเหล่านั้นเสียแล้ว

เข้าสมาบัติ   คือ  ยังอัปปนาให้เกิดขึ้นในฌานนี้  พร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งนิมิต

เปรียบเหมือนบุคคลผู้บริโภคอาหารได้ข้าวมาเพียงทัพพีเดียวก็คิดว่า   เราจะพึง

บริโภคอย่างไร ในภัตเพียงช้อนเดียวนี้     จึงรวมทำเป็นเพียงคำเดียวเท่านั้น

ฉะนั้น.  ก็บุรพภาคของฌานนั้น   ท่านกล่าวไว้ด้วยบทนี้ว่า ชานามิ  ปสฺสามิ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 518

(เราย่อมรู้ย่อมเห็น)   แต่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาในนิกายที่มาทั้งหลายว่าท่าน

กล่าวถึงการผูกใจของฌานนั้น    ด้วยบทว่า ชานามิ ปสฺสามิ  นี้. ก็ความผูกใจ

นั้นย่อมมีแก่พระโยคาวจรผู้ออกจากสมาบัติแล้ว     มิใช่มีในภายในสมาบัติ.

บทว่า  อปฺปมาณานิ  ได้แก่ มีอารมณ์กว้างใหญ่.

ก็ในคำว่า อภิภุยฺย นี้    มีอธิบายว่า   บุคคลผู้ยิ่งด้วยญาณ   ผู้มีญาณ

บริสุทธิ์   คิดว่า  ประโยชน์อะไรที่เราจะเข้าอรูปฌานนี้  อรูปฌานนี้ไม่มีอารมณ์

กว้างใหญ่    การทำจิตให้แน่วแน่หาใช่เป็นภาระของเราไม่    เพราะฉะนั้น    จึง

ครอบงำ  (เว้น )  อารมณ์นั้นเสีย  แล้วเข้าสมาบัติ  คือยังอัปปนาสมาธิให้เกิดขึ้น

ในอรูปฌานนี้   พร้อมกับให้นิมิตเกิดขึ้น    เหมือนคนที่กินจุได้ภัตที่เขาคดให้

ส่วนหนึ่ง   ก็คิดว่า  ส่วนอื่น ๆ ยังมีอีก  เพราะฉะนั้น  ภัตส่วนนี้จักทำประโยชน์

อะไรให้แก่เรา  ดังนี้  จึงไม่เห็นภัตส่วนนั้นว่ามาก  ฉะนั้น.

ในคำว่า  ปริตฺต   ปริตฺตารมมณ   อปฺปมาณ   ปริตฺตารมมณ

(มีกำลังน้อย  มีอารมณ์เล็กน้อย  มีกำลังมาก  มีอารมณ์เล็กน้อย)   นี้     มิได้

ทรงถือเอาอรูปฌานมีอารมณ์หาประมาณมิได้    เพราะได้ตรัสมาแล้วว่า    เป็น

ปริตตะ คือมีกำลังน้อย ส่วนในนัยที่สองมิได้ทรงถือว่า อรูปฌานนั้นมีอารมณ์

ไม่มีประมาณ  เพราะได้ตรัสข้างหน้าว่า  อปฺปมาณานิ  และในอรรถกถาก็ได้

กล่าวไว้อย่างนั้น       แต่ในที่นี้มิได้ทรงถือเอาอารมณ์อย่างละ ๔    แต่ทรงถือเอา

อย่างละสองเท่านั้น.  ถามว่า  เพราะเหตุไร  ตอบว่า  เพราะเมื่อถือเอาอย่างละ ๔

เทศนาก็จะเป็น ๑๖ ครั้ง    และเทศนา ๑๖ ครั้งก็จะเป็นเทศนาโดยกว้าง     ดุจ

หว่านเมล็ดงาบนเสื่อลำแพน     ในที่นี้พระองค์มีอัธยาศัยเพื่อทรงทำเทศนาแก่

สัตว์เพียง ๘ ครั้ง   เพราะฉะนั้น    พึงทราบว่า  พระองค์ทรงถือเอาอย่างละ ๒

เท่านั้น.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 519

บทว่า  สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ   (มีสีงามและไม่งาม)   ความว่า   มีสี

บริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์  จริงอยู่  อารมณ์มีสีเขียวเป็นต้นที่บริสุทธิ์   ทรงประสงค์

เอาว่าสีงาม   และอารมณ์มีสีไม่บริสุทธิ์    ทรงประสงค์เอาสีไม่งามในที่นี้.  ส่วน

ในอรรถกถาที่มาในนิกายทั้งหลายกล่าวว่า      พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดง

อภิภายตนะเหล่านั้น   ด้วยอำนาจที่เป็นปริตตารมณ์   และอัปปมาณารมณ์เท่านั้น

ว่าเป็นอารมณ์ที่มีสีงาม และอารมณ์ที่มีสีไม่งาม. อนึ่ง ในอภิภายตนะ  ๔ เหล่านี้

อภิภายตนะที่เป็นปริตตารมณ์สมควรแก่บุคคลผู้มีวิตักกจริต   อภิภายตนะที่เป็น

อัปปมาณารมณ์สมควรแก่บุคคลผู้มีโมหจริต      อภิภายตนะที่มีสีงามสมควรแก่

บุคคลผู้มีโทสจริต  อภิภายตนะที่มีสีไม่งามสมควรแก่บุคคลผู้มีราคจริต  เพราะ

อารมณ์เหล่านี้เป็นสัปปายะแก่บุคคลเหล่านั้น.  และความที่อารมณ์เหล่านั้นเป็น

สัปปายะแก่บุคคลเหล่านั้น     ข้าพเจ้ากล่าวไว้ในจริตนิทเทส    ในวิสุทธิมรรค

โดยพิสดารแล้ว.

ถามว่า  ก็เพราะเหตุไร  ในพระอภิธรรมนี้ จึงตรัสว่า  ความที่บุคคล

มีความสำคัญในรูปภายในว่ามิใช่รูป  ในอภิภายตนะแม้ทั้ง ๔ ไม่ตรัสเหมือนที่

ตรัสในพระสูตรซึ่งมีคำเป็นต้นว่า   บุคคลคนหนึ่ง   มีความสำคัญในรูปภายใน

ว่าเป็นรูป  เห็นรูปภายนอกว่ามีอารมณ์เล็กน้อย  อย่างนี้เล่า  ?

ตอบว่า  เพราะไม่ครอบครองถึงรูปในภายใน จริงอยู่  ในพระสูตรนั้น

หรือในพระอภิธรรมนี้    ตรัสคำเป็นต้นว่า    เห็นรูปภายนอกมีอารมณ์เล็กน้อย

ดังนี้  รูปภายนอกนั่นแหละพระโยคาวจรครอบครองได้  เพราะฉะนั้น   จึงตรัส

ไว้ในพระสูตรบ้าง    ในพระอภิธรรมบ้างว่า    รูปภายนอกเหล่านั้นพึงกล่าวถึง

โดยจำกัด   ดังนี้.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 520

ก็ในคำว่า    อชฺฌตฺตอรูปสฺี     นี้เป็นเพียงความงามของเทศนา

ของพระศาสดาเท่านั้น.   นี้เป็นการพรรณนาตามลำดับบทในอภิภายตนะทั้ง  ๔

ก่อน. ส่วนความแตกต่างแห่งปฏิปทาในสุทธิกนัยในที่นี้ พึงทราบในอภิภายตนะ

แต่ละอย่างโดยนัยที่กล่าวไว้ในปฐวีกสิณนั่นแหละว่า ก็ปฐวีกสิณในพระสูตรนั้น

อภิภายตนะมีอารมณ์  ๔ อย่าง    ในพระอภิธรรมนี้  มีอารมณ์ ๒ อย่าง  และใน

ปฐวีกสิณนั้นแสดงอภิภายตนะไว้ ๑๖ ครั้ง    อภิภายตนะในอภิธรรมนี้แสดงไว้

๘  ครั้ง    ข้อความที่เหลือเป็นเช่นเดียวกันนั่นแหละ    บรรดาอภิภายตนะ  ๔

เหล่านี้  อภิภายตนะแต่ละอย่างมีนวกะ ๑๕ คือ  สุทธิกนวกะ ๑ ปฏิปทานวกะ  ๔

อารัมมณนวกะ ๒  นวกะที่มีอารมณ์เจือกัปปฏิปทามี  ๘  หมวด   พึงทราบว่า

ในอภิภายตนะแม้ทั้ง ๔  รวมเป็นนวกะ  ๖๐  หมวดพอดี.

บทว่า  นีลานิ  (เขียว)  ในอภิภายตนะที่   ๕  เป็นต้น    ตรัสไว้โดย

รวมอภิภายตนะทั้งหมด.    บทว่า  นีลวณฺณานิ  (สีเขียว)  นี้ตรัสไว้ด้วยการ

เปรียบเทียบว่า   ว่าโดยสีเป็นสีเขียวแท้.   มีอธิบายว่า   เขียวไม่ปรากฏมีช่องว่าง

เขียวไม่เจือปน  เป็นสีเขียวล้วนทีเดียว.  ก็บทว่า นีลนิภาสานิ  (รัศมีเขียว) นี้

ตรัสด้วยอำนาจการส่องแสง    อธิบายว่า    การส่องแสงสีเขียวเป็นการประกอบ

ด้วยรัศมีเขียว ด้วยคำว่ารัศมีเขียวนี้  พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงถึงความที่รูป

เหล่านั้นเป็นรูปบริสุทธิ์ดีแล้ว     เพราะฉะนั้น     จึงตรัสอภิภายตนะ  ๔   เหล่านี้

ด้วยอำนาจสีที่บริสุทธิ์ดีแล้วนั่นแหละ  แม้ในคำเป็นต้นว่า  ปีตานิ   (เหลือง)

ก็พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้   ก็การทำกสิณก็ดี  การบริกรรมก็ดี   อัปปนาก็ดี

ในนีลกสิณนี้   ซึ่งมีคำเป็นต้นว่า   พระโยคาวจรผู้ศึกษานีลกสิณ   ย่อมถือเอา

นิมิตเขียวในดอกไม้   หรือในวัตถุ   หรือในวรรณธาตุ   ทั้งหมดข้าพเจ้ากล่าว

ไว้โดยพิสดาร  ในวิสุทธิมรรคนั่นแล.  ในอภิภายตนะแต่ละอย่างในนีลกสิณนี้

พึงทราบนวกะ ๒๕ นั่นแหละ  เหมือนในปฐวีกสิณแล.

อภิภายตนกถาจบ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 521

วิโมกข์  ๓

 

[๑๘๙]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     เป็นผู้ได้ฌาน

มีรูปภายในเป็นอารมณ์   เห็นรูปทั้งหลาย   สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรม

ทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ    อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ    อวิกเขปะ

มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอก    สงัดจากกาม    สงัดจากอกุศลธรรม

ทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ   อวิกเขปะ

มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ ผูกใจอยู่ในวรรณ-

กสิณว่างาม   สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน

ฯลฯ  อยู่ ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

แม้วิโมกข์ ๓ นี้  ก็แจกอย่างละ ๑๖

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 522

พรหมวิหารฌาน  ๔

 

[๑๙๐]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     สงัดจากกาม

สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน   ที่สหรคตด้วยเมตตา ฯลฯ

อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    บรรลุทุติยฌาน

ที่สหรคตด้วยเมตตา ฯลฯ    อยู่ในสมัยใด     ผัสสะ ฯลฯ    อวิกเขปะ    มีใน

สมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน   ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     เพราะคลายปีติ

ได้อีกด้วย  ฯลฯ    บรรลุตติยฌานนั้น    ที่สหรคตด้วยเมตตา    อยู่ในสมัยใด

ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     สงัดจากกาม

สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน   ที่สหรคตด้วยเมตตา ฯลฯ

อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 523

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     บรรลุทุติยฌาน

ที่สหรคตด้วยเมตตา    ไม่มีวิตก    มีแต่วิจาร    กับปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิ

อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     บรรลุตติยฌาน

ที่สหรคตด้วยเมตตา  ฯลฯ    อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ    อวิกเขปะ     มีใน

สมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     เพราะคลายปีติ

ได้อีกด้วย ฯลฯ    บรรลุจตุตถฌานนั้น    ที่สหรคตด้วยเมตตา    อยู่ในสมัยใด

ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     สงัดจากกาม

สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน   ที่สหรคตด้วยกรุณา ฯลฯ

อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 524

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     บรรลุทุติยฌาน

ฯลฯ   บรรลุตติยฌาน ฯลฯ บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ   บรรลุจตุตถฌานนั้น   ที่

สหรคตด้วยกรุณา  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     สงัดจากกาม

สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน   ที่สหรคตด้วยมุทิตา ฯลฯ

อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    บรรลุทุติยฌาน

ฯลฯ  บรรลุตติยฌาน ฯลฯ   บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ   บรรลุจตุตถฌานนั้น    ที่

สหรคตด้วยมุทิตา  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ   บรรลุจตุตถฌาน

ที่สหรคตด้วยอุเบกขา ฯลฯ    อยู่ในสมัยใด    ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ     มีใน

สมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

พรหมวิหารฌาน ๔   แจกอย่างละ ๑๖

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 525

อรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์

 

อธิบายวิโมกข์  ๓

 

ธรรมดาว่า  รูปาวจรกุศลนี้    ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจอภิภายตนะเพราะ

ครอบงำอายตนะ คือ  อารมณ์อย่างเดียวเท่านั้นก็หามิได้ โดยที่แท้ รูปตายนะนี้

ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งวิโมกข์ด้วย   เพราะฉะนั้น    บัดนี้   เพื่อจะทรงแสดง

นัยแม้นั้น   พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงเริ่มคำว่า  กตเม  ธมฺมา   กุสลา ดังนี้ อีก.

ถามว่า    ก็ธรรมคือวิโมกข์นี้     บัณฑิตพึงทราบได้อย่างไร   ตอบว่า

พึงทราบได้  ด้วยอรรถว่าหลุดพ้น.    อะไรเล่า  ชื่อว่า  อรรถว่าหลุดพ้นนี้.

ก็อรรถว่าหลุดพ้นนี้    เป็นการหลุดพ้นอย่างดีจากปัจจนีกธรรมทั้งหลาย   และ

เป็นการหลุดพ้นอย่างดีด้วยอำนาจแห่งความยินดียิ่งในอารมณ์    มีอธิบายว่า

ธรรมคือวิโมกข์นี้ย่อมเป็นไปในอารมณ์   โดยความไม่เกี่ยวข้องกับปัจจนีกธรรม

และความยินดียิ่งในอารมณ์   เพราะความไม่ยึดถือ   เหมือนทารกปล่อยอวัยวะ

น้อยใหญ่  นอนบนตักของบิดา  ฉะนั้น.

ก็เพื่อทรงแสดงรูปาวจรกุศลที่ถึงความเป็นวิโมกข์ด้วยลักษณะอย่างนี้

จึงทรงเริ่มนัยนี้.  บรรดาบทเหล่านั้น   บทว่า รูปี (มีรูป) มีวิเคราะห์ว่า ที่ชื่อว่า

รูปี  เพราะอรรถว่า  รูปของบุคคลนั้นมีอยู่  คือ รูปฌานที่ให้เกิดขึ้นในโกฏฐาส

มีผมเป็นต้นในภายใน.  จริงอยู่  พระโยคาวจรเมื่อทำบริกรรมนีลกสิณในภายใน

ย่อมกระทำที่ผม  หรือที่น้ำดี  หรือที่ดวงตา   เมื่อจะกระทำปีตกสิณ   ย่อมทำ

มันข้น    หรือที่ผิวหนัง    หรือที่ฝ่ามือฝ่าเท้า    หรือที่ตาสีเหลือง    เมื่อจะทำ

บริกรรมโลหิตกสิณ  ก็ย่อมทำที่เนื้อ หรือที่เลือด หรือที่ลิ้น หรือที่ฝ่ามือฝ่าเท้า

หรือที่สีแดงแห่งลูกตา    เมื่อจะทำบริกรรมโอทาตกสิณ     ก็ย่อมทำที่กระดูก

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 526

หรือที่ฟัน  หรือที่เล็บ  หรือที่สีของลูกตา.  คำว่า รูปี นี้  พระผู้มีพระภาคเจ้า

ตรัสหมายเอาบุคคลคนหนึ่ง  ในบรรดาบุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยฌานที่เกิดขึ้น

เพราะทำบริกรรมด้วยอาการอย่างนี้.

บทว่า  พหิทฺธานิ  รูปานิ  ปสฺสติ   (เห็นรูปทั้งหลายในภายนอก)

ได้แก่ ย่อมเห็นรูปมีนีลกสิณเป็นต้นแม้ในภายนอก  ด้วยฌานจักษุ   (ด้วยจักษุ

คือฌาน)    ด้วยคำว่า  ย่อมเห็นในรูปในภายนอก  นี้  ทรงแสดงการได้ฌาน

ในกสิณวัตถุทั้งในภายในทั้งในภายนอก.

บทว่า  อชฺฌตฺต อรูปสญฺี    (ไม่มีบริกรรมสัญญาในรูปภายใน)

ความว่า  ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน  อธิบายว่า  บุคคลนั้นไม่มีรูปาวจรฌาน

ที่ให้เกิดขึ้นในโกฏฐาสทั้งหลายมีผมเป็นต้นของตน   ด้วยคำว่า  ไม่มีบริกรรม

สัญญาในรูปภายใน นี้   ทรงแสดงถึงความที่พระโยคาวจรได้ฌานในอารมณ์

ภายนอก    เพราะทำบริกรรมในวัตถุภายนอก.    ด้วยบทว่า  สุภ   (งาม) นี้

ทรงแสดงฌานทั้งหลายในวรรณกสิณมีสีเขียวเป็นต้นที่บริสุทธิ์ดีแล้ว.    บรรดา

ฌานที่เป็นไปในวรรณกสิณเหล่านั้น   ความผูกใจว่า  งาม  ไม่มีในอัปปนาใน

ภายใน    แม้ก็จริง    ถึงอย่างนั้น     พระโยคาวจรใดทำสุภกสิณที่บริสุทธิ์ดีแล้ว

ให้เป็นอารมณ์อยู่   พระโยคาวจรนั้นผูกใจอยู่ในวรรณกสิณว่า  งาม  สงัดจาก

กาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้วเข้าถึงปฐมฌานอยู่    ทุติยฌานเป็นต้น

ก็เหมือนกัน  เพราะฉะนั้น  พระองค์จึงทรงทำเทศนาไว้อย่างนี้   แต่ในปฏิสัม-

ภิทามรรค   ท่านกล่าวว่า   สภาวธรรม   ที่ชื่อว่า    วิโมกข์    เพราะอรรถว่า

เป็นผู้น้อมไปในคำว่า  งาม  ดังนี้   เป็นอย่างไร  ?  ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

มีจิตสหรคต   (ประกอบ)  ด้วยเมตตาแผ่ไปสู่ทิศหนึ่ง  ฯลฯ  อยู่  สัตว์ทั้งหลาย

ย่อมเป็นผู้ไม่ปฏิกูล  เพราะเจริญเมตตา  ภิกษุมีจิตสหรคตด้วยกรุณา. . .มุทิตา

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 527

. . .อุเบกขา   แผ่ไปสู่ทิศหนึ่ง  ฯลฯ  อยู่   สัตว์ทั้งหลาย   ย่อมเป็นผู้ไม่ปฏิกูล

เพราะเจริญอุเบกขา   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า    ชื่อว่า   วิโมกข์     เพราะ

อรรถว่า   เป็นผู้น้อมไปในอารมณ์ว่า  งาม  ดังนี้   ด้วยประการฉะนี้    แต่ใน

พระอภิธรรมนี้    พระองค์ทรงปฏิเสธนัยนั้น      เพราะความที่พรหมวิหารมาแล้ว

ในพระบาลีข้างหน้านั่นแหละ ทรงตรัสอนุญาตสุภวิโมกข์ไว้ด้วยอำนาจนีลกสิณ

ที่ดี   ปีตกสิณที่ดี   โลหิตกสิณที่ดี   โอทาตกสิณที่ดี   นีลกสิณที่บริสุทธิ์   ปีตกสิณ

ที่บริสุทธิ์   โลหิตกสิณที่บริสุทธิ์   โอทาตกสิณที่บริสุทธิ์เท่านั้น   ด้วยประการฉะนี้

คำว่า กสิณ หรือคำว่า อภิภายตนะ หรือคำว่า วิโมกข์    ก็คือรูปาวจรฌาน

นั่นเอง.  จริงอยู่   รูปาวจรฌานนั้น   ตรัสว่า   ชื่อว่า    กสิณ   เพราะอรรถว่า

ทั่วไปแก่อารมณ์    ชื่อว่า   อภิภายตนะ    เพราะอรรถว่า   ครอบงำอารมณ์

ชื่อว่า  วิโมกข์     เพราะอรรถว่า   น้อมใจไปในอารมณ์    และเพราะอรรถว่า

หลุดพ้นจากธรรมอันเป็นข้าศึกทั้งหลาย  บรรดาเทศนากสิณ    อภิภายตนะและ

วิโมกข์เหล่านั้น    เทศนากสิณ    พึงทราบว่า    ตรัสไว้ด้วยอำนาจพระอภิธรรม

ส่วนเทศนา ๒ อย่างนอกจากนี้     ตรัสไว้ด้วยอำนาจการเทศนาในพระสูตร.  นี้

เป็นการพรรณนาบทตามลำดับในวิโมกข์นี้   แต่ว่า  วิโมกข์แต่ละข้อ   พึงทราบ

นวกนัย ๗๕ หมวด  โดยทำเป็นข้อละ ๒๕ ดุจปฐวีกสิณแล.

วิโมกข์ขกถาจบ

 

อธิบายพรหมวิหารฌาน

 

บัดนี้    เพื่อแสดงรูปาวจรกุศลเป็นไปด้วยอำนาจพรหมวิหารมีเมตตา-

ฌานเป็นต้น  พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงเริ่มคำเป็นต้นว่า   กตเม ธมฺมา กุสลา

ดังนี้ อีก. พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า กตเม  ธมฺมา กุสลา  เป็นต้นนั้นต่อไป.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 528

คำว่า  เมตฺตาสหคต    (สหรคตด้วยเมตตา)  ได้แก่ ประกอบด้วย

เมตตา แม้ในคำว่า  สหรคตด้วยกรุณาเป็นต้นข้างหน้าก็นัยนี้เหมือหกัน. ก็พระ-

โยคาวจรนั้นปฏิบัติแล้วโดยวิธีใด จึงเข้าถึงฌานอันสหรคตด้วยเมตตาเป็นต้นอยู่

วิธีการเจริญเมตตาเป็นต้นนั้น     ข้าพเจ้าให้พิสดารไว้ในวิสุทธิมรรคแล้ว  ส่วน

เนื้อความพระบาลีที่เหลือ    พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในปฐวีกสินนั่นแหละ.

ก็แต่ว่าในปฐวีกสิณได้ธรรมหมวด ๙ รวม ๒๕ หมวดเท่านั้น  ในพรหมวิหารนี้

ได้ธรรมหมวด ๗ รวม ๒๕ หมวด ด้วยสามารถแห่งพระบาลี   มีคำว่าติกฌาน

(ฌานหมวด ๓)  และจตุกฌาน  (ฌานหมวด ๔) เป็นต้น   ในพรหมวิหาร  ๓

ข้างต้น   แต่ละหมวดได้  ๒๕  หมวด   ด้วยอำนาจแห่งฌานที่  ๔  ในอุเบกขา

แต่ในฌานที่สหรคตด้วยกรุณาและมุทิตา   ย่อมมีเยวาปนกธรรมแม้เหล่านี้ คือ

กรุณาและมุทิตา  กับธรรม ๔ มีฉันทะเป็นต้น.

อนึ่ง  ความเป็นทุกขาปฏิปทาเป็นต้นในพรหมวิหารนี้    พึงทราบการ

ข่มพยาบาทด้วยเมตตาก่อน  พึงทราบการข่มวิหิงสาด้วยกรุณา พึงทราบการข่ม

อรติด้วยมุทิตา  พึงทราบการข่มราคปฏิฆะด้วยอุเบกขา  มีอยู่ด้วยประการฉะนี้.

ส่วนเนื้อความที่แปลกกันมีว่า      ความเป็นปริตตารมณ์ย่อมไม่มีด้วยอำนาจ

แห่งสัตว์จำนวนมากเป็นอารมณ์  ส่วนความเป็นอัปปมาณารมณ์ย่อมมีด้วยอำนาจ

มีสัตว์มากเป็นอารมณ์  ดังนี้   คือที่เหลือเป็นเช่นเดียวกันทั้งหมด.

บัณฑิตครั้นทราบพรหมวิหารเหล่านี้

อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพรหมอันสูงสุด

ตรัสแล้วด้วยอาการอย่างนี้ก่อนแล้วพึงทราบ

แม้ปกิณณกกถา  ในพรหมวิหารฌานเหล่านี้

ให้ยิ่งขึ้นไป.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 529

จริงอยู่    บรรดาพรหมวิหาร คือ  เมตตากรุณามุทิตาอุเบกขาเหล่านั้น

ว่าโดยอรรถ   ธรรมที่ชื่อว่า  เมตตา  เพราะอรรถว่า  ย่อมรักใคร่  คือว่าย่อม

เสน่หา.  อีกอย่างหนึ่ง  ที่ชื่อว่า   เมตตา   เพราะอรรถว่า   ธรรมนี้มีในมิตร

หรือว่า  ย่อมเป็นไปเพื่อมิตร.     ธรรมที่ชื่อว่า  กรุณา  เพราะอรรถว่า  ย่อม

กระทำหทัยของสาธุชนทั้งหลายให้หวั่นไหว  ในเพราะคนอื่นมีทุกข์.  อีกอย่าง

หนึ่ง   ชื่อว่า  กรุณา  เพราะอรรถว่า  ย่อมบำบัด  หรือย่อมเบียดเบียน  คือ

ย่อมยังทุกข์ของผู้อื่นให้พินาศ.  อีกอย่างหนึ่ง  ที่ชื่อว่า  กรุณา  เพราะอรรถว่า

ย่อมทำให้กระจายไปให้ออกไปด้วยการแผ่ไปในสัตว์ผู้เป็นทุกข์.    ธรรมที่ชื่อว่า

มุทิตา  เพราะอรรถว่า    เป็นเครื่องบันเทิงของผู้พรั่งพร้อมด้วยมุทิตานั้นหรือ

ย่อมยินดีเอง.  หรือว่า  เป็นเพียงความยินดีเท่านั้น. ธรรมที่ชื่อว่า    อุเบกขา

เพราะอรรถว่า  ย่อมแลดูด้วยการละความพยาบาทมีอาทิว่า  ขอสัตว์ทั้งหลาย

จงเป็นผู้ไม่มีเวรเถิด  ดังนี้   และด้วยความเข้าถึงความเป็นกลาง.

อนึ่ง   ในพรหมวิหารเหล่านี้    ว่าโดยลักษณะเป็นต้น    พึงทราบว่า

เมตตามีความเป็นไปแห่งอาการที่เป็นประโยชน์เกื้อกูลเป็นลักษณะ   มีการน้อม

เข้าไปซึ่งประโยชน์เป็นกิจ    มีการกำจัดความอาฆาตเป็นปัจจุปัฏฐาน   มีการดู

แต่สิ่งที่น่าพอใจของสัตว์เป็นปทัฏฐาน    เมตตานี้มีการสงบพยาบาทเป็นสมบัติ

มีการเกิดขึ้นแห่งเสน่หาเป็นวิบัติ.

กรุณา  มีการเป็นไปแห่งอาการช่วยบำบัดทุกข์เป็นลักษณะมีการกำจัด

ทุกข์ผู้อื่นเป็นรส    มีความไม่เบียดเบียนเป็นปัจจุปัฏฐาน    มีการเห็นสัตว์ผู้ถูก

ทุกข์ครอบงำแล้ว  เป็นผู้ไม่มีพึ่งเป็นปทัฏฐาน กรุณานี้   มีความสงบจากความ

เบียดเบียนเป็นสมบัติ   มีความเกิดขึ้นแห่งความโศกเป็นวิบัติ.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 530

มุทิตา มีการบันเทิงใจเป็นลักษณะ   มีความไม่ริษยาในความดีเป็นรส

มีความกำจัดอรติเป็นปัจจุปัฏฐาน มีการเห็นสมบัติของสัตว์ทั้งหลายเป็นปทัฏฐาน

มุทิตานี้มีการสงบอรติเป็นสมบัติ   มีการเกิดขึ้นแห่งความร่าเริงเป็นวิบัติ.

อุเบกขา  มีการเป็นไปโดยอาการเป็นกลางในสัตว์ทั้งหลายเป็นลักษณะ

มีความเห็นสัตว์ทั้งหลายโดยความเสมอกันเป็นรส   มีการเข้าไปสงบความโกรธ

และความรักเป็นปัจจุปัฏฐาน    มีความเห็นสัตว์มีกรรมเป็นของตน   อย่างนี้ว่า

สัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของ ๆ  ตน  สัตว์เหล่านั้นจักมีความสุข    หรือจักพ้น

จากทุกข์  หรือจักไม่เสื่อมจากสมบัติตามความพอใจของใครดังนี้ เป็นปทัฏฐาน

อุเบกขานั้น มีความสงบความโกรธและความรักเป็นสมบัติ     มีความเกิดขึ้นแห่ง

อัญญาณูเบกขาซึ่งอาศัยเรือนเป็นวิบัติ.

ก็ความสุขในวิปัสสนา     และภวสมบัติเป็นสาธารณประโยชน์ของ

พรหมวิหารเหล่านั้นแม้ทั้ง   ๔  แต่ความกำจัดพยาบาทเป็นต้นเป็นประโยชน์

เฉพาะองค์.  จริงอยู่   ในอภิธรรมนี้   เมตตามีการกำจัดพยาบาทเป็นประโยชน์

พรหมวิหาร ๓ แม้นอกนี้มีการกำจัดความเบียดเบียน  ความไม่ยินดี  และราคะ

เป็นประโยชน์.  ข้อนี้  สมดังคำที่ท่านกล่าวไว้ว่า    ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย

เพราะธรรมชาติ คือ เมตตาเจโตวิมุตตินี้ เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งความ

พยาบาท...ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เพราะธรรมชาติ คือ  กรุณาเจโต-

วิมุตตินี้  เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งความเบียดเบียน...  ดูก่อนอาวุโส

ทั้งหลายเพราะธรรมชาติ คือ มุทิตาเจโตวิมุตตินี้ เป็นเครื่องสลัดออก

ซึ่งอรติ...ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เพราะธรรมชาติ คืออุเบกขาเจโต-

วิมุตตินี้  เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งราคะ  ดังนี้.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 531

ก็ในพรหมวิหารเหล่านั้น   มีธรรมที่เป็นข้าศึกอย่างละ  ๒  โดยอำนาจ

แห่งความเป็นข้าศึกใกล้และไกล    จริงอยู่     เมตตาพรหมวิหารมีราคะเป็นเหตุ

ใกล้    เพราะเห็นว่าเป็นคุณเท่ากัน      เหมือนศัตรูของบุรุษผู้เที่ยวไปใกล้กัน.

ราคะนั้นย่อมได้โอกาสได้    เพราะฉะนั้น    พึงรักษาเมตตาให้ดีจากราคะนั้น

พยาบาทเป็นข้าศึกไกล   เพราะความเป็นสภาคะและวิสภาคะ    เหมือนศัตรูของ

บุรุษซึ่งอาศัยอยู่ในที่รกชัฏมีภูเขาเป็นต้น    เพราะฉะนั้น  พระโยคาวจร  พึงแผ่

เมตตาออกไปโดยปราศจากความกลัวต่อพยาบาทนั้น ข้อที่ว่า บุคคลจักแผ่เมตตา

และจักโกรธพร้อมกัน  นั่นมิใช่เหตุที่มีได้.

โทมนัสอาศัยเรือนที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า     บุคคลเมื่อเล็งเห็น

ความไม่ได้เฉพาะซึ่งรูปที่รู้ได้ด้วยจักษุ    อันน่าปรารถนา   น่าใคร่

น่าชอบใจ เป็นที่รื่นรมย์แห่งใจ ประกอบด้วยโลกามิส  โดยเป็นของ

อันตนไม่ได้เฉพาะ   หรือหวนระลึกถึงรูปที่เคยได้เฉพาะในกาลก่อน

อันล่วงไปแล้ว  อันดับไปแล้ว  แปรปรวนไปแล้ว  ย่อมเกิดโทมนัส

โทมนัสเช่นนี้ เราเรียกว่า โทมนัสอาศัยเรือน  ดังนี้   เป็นข้าศึกไกลของ

กรุณาพรหมวิหาร  เพราะเห็นความวิบัติเหมือนกัน    ความเบียดเบียนเป็นข้าศึก

ไกล  เพราะเป็นวิสภาคะต่อสภาคะ ข้อที่ว่า ชื่อว่า บุคคลจักทำกรุณา   และ

จักเบียดเบียนสัตว์ด้วยการประหารด้วยฝ่ามือเป็นต้นพร้อมกัน  ดังนี้   นั่นมิใช่

เหตุที่เป็นไปได้.

โสมนัสอาศัยเรือนที่ตรัสไว้โดยนัยว่า   บุคคลเมื่อเล็งเห็นความได้

เฉพาะซึ่งรูปที่รู้ได้ด้วยจักษุ   อันน่าปรารถนา   น่าใคร่   น่าชอบใจ

เป็นที่รื่นรมย์แห่งใจ  อันประกอบด้วยโลกามิส  โดยเป็นของอันตน

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 532

ได้เฉพาะ  หรือหวนระลึกถึงรูปที่เคยได้เฉพาะแล้วในกาลก่อน  อัน

ล่วงไปแล้ว     อันดับไปแล้ว    แปรปรวนไปแล้ว    ย่อมเกิดโสมนัส

โสมนัสเช่นนี้   เรียกว่า   โสมนัสอาศัยเรือน  ดังนี้  เป็นข้าศึกใกล้ของ

มุทิตาพรหมวิหาร เพราะเห็นว่าเป็นสมบัติเสมอกัน  อรติเป็นข้าศึกไกล เพราะ

เป็นวิสภาคะต่อสภาคะ เพราะฉะนั้น    พึงเจริญมุทิตาไปโดยปราศจากความกลัว

ต่อข้าศึกนั้น   ข้อที่ว่า บุคคลจักเป็นผู้ชื่นชมยินดี   และจักเบื่อหน่ายในเสนาสนะ

อันสงัดและในกุศลธรรมอันยิ่งพร้อมกัน   ดังนี้   มิใช่ฐานะที่เป็นได้.

อัญญาณุเบกขา ที่อาศัยเรือน ที่ตรัสโดยนัยเป็นต้น ว่า เพราะเห็นรูป

ด้วยจักษุ    อุเบกขาจึงเกิดขึ้นแก่ปุถุชนคนโง่เขลา   ยังไม่ชนะกิเลส

ยังไม่ชนะวิบาก  ไม่เห็นโทษ ไม่ได้สดับ  เป็นคนหนาแน่น อุเบกขา

เช่นนี้นั้น  ไม่ละเลยรูปไปได้   เพราะฉะนั้น      จึงเรียกว่า  อุเบกขา

อาศัยเรือน  ดังนี้  เป็นข้าศึกไกลของอุเบกขาพรหมวิหาร    เพราะเป็นธรรม

เสมอกันด้วยอำนาจแห่งการไม่ใคร่ครวญถึงโทษและคุณ    ราคะและปฏิฆะเป็น

ข้าศึกไกล  เพราะเป็นวิสภาคะต่อสภาคะ  เพราะฉะนั้น    พึงแผ่อุเบกขาไปโดย

ปราศจากความกลัวแต่ข้าศึกนั้น    ขึ้นชื่อว่า   บุคคลจักแผ่อุเบกขาไป  จักยินดี

จักโกรธพร้อม ๆ กันนั้น    มิใช่เหตุที่มีได้.

อนึ่ง ความพอใจใคร่เพื่อจะทำ (กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท) เป็นเบื้องต้น

การข่มนิวรณ์เป็นต้น    เป็นท่ามกลาง    อัปปนาเป็นปริโยสานของพรหมวิหาร

เหล่านั้นแม้ทั้งหมด  สัตว์ตนหนึ่ง  หรือมาก   เป็นอารมณ์ของพรหมวิหารนั้น

โดยบัญญัติธรรม    อารมณ์บัญญัติธรรมนั้น      เมื่อถึงอุปจาระหรืออัปปนาแล้ว

จึงขยายอารมณ์ได้.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 533

ในอธิการว่าด้วยพรหมวิหารนั้น  มีลำดับแห่งการขยายอารมณ์  ดังต่อ

ไปนี้.  พระโยคาวจรพึงกำหนดอาวาสหนึ่งก่อนทีเดียวแล้ว    พึงเจริญเมตตาไป

ในสัตว์ทั้งหลายในอาวาสนี้นั้น   โดยนัยว่า  สตฺตา  อเวรา  โหนฺตุ    ขอให้

สัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่มีเวรเถิด   ดังนี้เป็นต้น    เหมือนชาวนาผู้ฉลาดกำหนด

สถานที่ตนพึงไถแล้วจึงไถ   ฉะนั้น     พระโยคาวจรพึงทำจิตให้อ่อนและควรแก่

การงานในอาวาสนั้น    แล้วพึงกำหนดอาวาส  ๒  แห่ง  จากนั้นก็กำหนดอาวาส

๓ แห่ง   ๔  แห่ง   ๕  แห่ง   ๖ แห่ง   ๗  แห่ง   ๘  แห่ง   ๙  แห่ง      ตรอกหนึ่ง

กึ่งหมู่บ้าน  หนึ่งหมู่บ้าน  ชนบทหนึ่ง  รัฐหนึ่ง  ทิศหนึ่ง  จนกระทั่งจักรวาล

หนึ่ง    หรือยิ่งกว่านั้น     แล้วเจริญเมตตาไปในสัตว์นั้น  ๆ  กรุณาพรหมวิหาร

เป็นต้นก็เหมือนกัน    นี้เป็นลำดับแห่งการขยายอารมณ์ในพรหมวิหาร ๔ ดังนี้.

ในพรหมวิหาร ๔ เหล่านี้     อุเบกขาพรหมวิหารเป็นผลไหลออกของ

พรหมวิหาร ๓  ข้างต้น     เหมือนรูปสมาบัติเป็นผลไหลออกของกสิณทั้งหลาย

เนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นผลไหลออกของอรูปสมาธิ  ผลสมาบัติเป็นผล

ไหลออกของวิปัสสนา     นิโรธสมาบัติเป็นผลไหลออกของสมถะและวิปัสสนา

ฉะนั้น     เหมือนอย่างว่า  บุคคลสร้างบ้านยังไม่ได้ยกเสาทั้งหลายขึ้นตั้ง  ยังมิได้

ยกขื่อและอกไก่  ก็ไม่สามารถจะยกยอดเรือนและกลอนหลังคาตั้งไว้ในอากาศได้

ฉันใด   พระโยคาวจรเว้นตติยฌานที่เกิดขึ้นในเบื้องต้น    ก็ไม่อาจเพื่อจะเจริญ

จตุตถฌานได้ฉันนั้น    ก็แต่ว่า   อุเบกขาพรหมวิหารนี้    ย่อมไม่เกิดขึ้นแม้แก่

บุคคลผู้ยังตติยฌานให้เกิดขึ้นแล้วในกสิณทั้งหลาย      เพราะเป็นอารมณ์มีส่วน

ไม่เสมอกัน.

ก็ในพรหมวิหารเหล่านั้น     หากจะมีคำถามว่า  เพราะเหตุไร   เมตตา

กรุณามุทิตาอุเบกขา จึงตรัสเรียกว่า พรหมวิหาร ?  เพราะเหตุไร  พรหมวิหาร

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 534

จึงมี ๔  และลำดับของพรหมวิหารเหล่านั้นเป็นอย่างไร ?   เพราะเหตุไร   ใน

วิภังค์   จึงตรัสเรียกว่า  เป็นอัปปมัญญาเล่า ?

ตอบว่า ความเป็นพรหมวิหารในธรรมมีเมตตาเป็นต้นเหล่านี้ พึงทราบ

ด้วยอรรถว่าประเสริฐ  และความเป็นธรรมไม่มีโทษก่อน.

จริงอยู่  ธรรมเหล่านี้  ชื่อว่า  เป็นธรรมเครื่องอยู่อันประเสริฐ  เพราะ

เป็นความปฏิบัติโดยชอบในสัตว์ทั้งหลาย    ก็พรหมทั้งหลายมีจิตปราศจากโทษ

อยู่ฉันใด  พระโยคีทั้งหลายผู้ประกอบด้วยพรหมวิหารเหล่านั้น   ย่อมเป็นผู้เสมอ

กับพรหมอยู่ฉันนั้นเหมือนกัน      เพราะฉะนั้น     จึงตรัสเรียกธรรมเหล่านั้นว่า

พรหมวิหาร  เพราะอรรถว่าประเสริฐและความเป็นธรรมปราศจากโทษ.

ส่วนปัญหามีคำว่า   เพราะเหตุไร  จึงเป็น  ๔  เป็นต้น    มีคำวิสัชนา

ดังนี้ว่า

พรหมวิหาร    ชื่อว่ามี  ๔ เพราะเป็น

ทางหมดจดเป็นต้น  อนึ่ง  ลำดับแห่งพรหม-

วิหารเหล่านั้นย่อมมี             เพราะอาการมี

ประโยชน์เกื้อกูลเป็นต้น       และพรหมวิหาร

เหล่านั้น  ย่อมเป็นไปในอารมณ์ไม่มีประมาณ

เพราะฉะนั้น    จึงเรียกว่า อัปปมัญญา  ดังนี้.

จริงอยู่  บรรดาพรหมวิหารเหล่านั้น   เมตตาเป็นทางหมดจดของบุคคล

ผู้มากด้วยพยาบาท   กรุณาเป็นทางหมดจดของบุคคลผู้มากด้วยวิหิงสา   มุทิตา

เป็นทางหมดจดของบุคคลผู้มากด้วยอรติ     อุเบกขาเป็นทางหมดจดของบุคคล

ผู้มากด้วยราคะ.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 535

อนึ่ง    มนสิการในสัตว์ทั้งหลายของพรหมวิหารก็มี ๔ อย่างนั่นแหละ

ด้วยอำนาจการน้อมเข้าไปซึ่งประโยชน์เกื้อกูล  ๑     การนำออกซึ่งสิ่งที่ไม่เป็น

ประโยชน์ ๑  การพลอยยินดีด้วยสมบัติผู้อื่น ๑  และการไม่ผูกใจ ๑.

เหมือนอย่างว่า มารดามีลูก ๔ คน  บรรดาลูก ๔ คนเป็นเด็กคนหนึ่ง

เป็นคนป่วยคนหนึ่ง เป็นหนุ่มสาวคนหนึ่ง และกำลังประกอบกิจทั้งปวงคนหนึ่ง

มารดาย่อมปรารถนาให้ลูกคนเล็กเจริญเติบโต     มีความปรารถนากำจัดความ

ป่วยไข้ของลูกที่ป่วย     มีความปรารถนาให้ลูกผู้เป็นหนุ่มสาวดำรงอยู่ในสมบัติ

แห่งความเป็นหนุ่มสาวตลอดกาลนาน     และไม่ได้ขวนขวายกิจการงานในการ

งานอะไร    ของลูกคนที่ประกอบการแล้ว   ฉันใด  แม้พระโยคาวจรผู้มี อัปป-

มัญญาเป็นเครื่องอยู่ก็ฉันนั้น       พึงเจริญไปด้วยอำนาจแห่งอัปปมัญญามีเมตตา

เป็นต้นในสัตว์ทั้งปวง  เพราะฉะนั้น  อัปปมัญญาจึงมี ๔ อย่าง   เพราะอำนาจ

แห่งทางหมดจดเป็นต้นนี้.

ก็พระโยคาวจรผู้ใคร่จะเจริญอัปปมัญญาเหล่านั้นแม้ทั้ง  ๔  พึงปฏิบัติ

ในสัตว์ทั้งหลายด้วยอำนาจแห่งความเป็นไปด้วยอาการอันเป็นประโยชน์เกื้อกูล

ก่อน  ด้วยว่า เมตตามีการเป็นไปแห่งอาการเกื้อกูลแก่สัตว์เป็นลักษณะ แต่นั้น

ก็พึงปฏิบัติในสัตว์ทั้งหลาย  ด้วยอำนาจความเป็นไปแห่งอาการที่เห็น   หรือได้

ฟัง    หรือกำหนดสัตว์ทั้งหลายผู้อันความทุกข์ครอบงำที่ตนปรารถนาจะเกื้อกูล

ด้วยประการฉะนี้แล้วช่วยนำทุกข์ออกไป  ด้วยว่ากรุณา   มีการเป็นไปแห่งอาการ

นำทุกข์ออกไปเป็นลักษณะ  ลำดับนั้น  ก็พึงปฏิบัติในสัตว์ทั้งหลาย  ด้วยอำนาจ

ความยินดีในสมบัติ    เพราะเห็นสมบัติ    (คือการถึงพร้อม)   แห่งสัตว์ที่ตน

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 536

ปรารถนาเกื้อกูลแล้ว  มีทุกข์ไปปราศแล้วเหล่านั้น  ด้วยว่า มุทิตามีการบันเทิงใจ

ต่อสมบัติผู้อื่นเป็นลักษณะ     เบื้องหน้าแต่นั้น       ก็พึงปฏิบัติในสัตว์ทั้งหลาย

โดยอาการแห่งความเป็นกลาง  กล่าวคือ  ความเป็นผู้วางเฉย  เพราะความไม่มี

กิจที่พึงทำอีก     ด้วยว่า  อุเบกขามีความเป็นไปแห่งอาการแห่งความเป็นกลาง

เป็นลักษณะ  เพราะฉะนั้น  จึงตรัสเมตตาไว้ก่อน  ด้วยอำนาจแห่งความเป็นไป

ด้วยอาการมีการเกื้อกูลเป็นต้น   ต่อจากนั้นก็พึงทราบว่า  ลำดับนี้  คือ   กรุณา

มุทิตา  และอุเบกขาโดยประการดังกล่าวมานี้.

ก็อัปปมัญญาเหล่านี้ทั้งหมดย่อมเป็นไปในอารมณ์ไม่มีประมาณ   ด้วย

เหตุนั้น  ท่านจึงกล่าวไว้ว่า   จริงอยู่   สัตว์ไม่มีประมาณเป็นอารมณ์ของอัปป-

มัญญาเหล่านี้  และพึงเจริญเมตตาเป็นต้นไปในประเทศเท่านี้ต่อสัตว์หนึ่ง ดังนี้

แล้ว  ไม่ถือเอาประมาณอย่างนี้     แล้วให้เป็นไปด้วยอำนาจแห่งการแผ่ไปทั้ง

สิ้นนั่นแหละ  เพราะฉะนั้น  จึงเรียกว่า  อัปปมัญญา   ด้วยเหตุนั้น  ข้าพเจ้า

จึงกล่าวว่า

พรหมวิหาร  ชื่อว่ามี  ๔   เพราะเป็น

ทางหมดจดเป็นต้น  อนึ่ง  ลำดับแห่งพรหม

วิหารเหล่านั้นย่อมมี      เพราะอาการมีประ-

โยชน์เกื้อกูลเป็นต้น     และพรหมวิหารเหล่า

นั้น      ย่อมเป็นไปในอารมณ์ไม่มีประมาณ

เพราะฉะนั้น  จึงเรียกว่า อัปปมัญญา ดังนี้.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 537

ก็อัปปมัญญาเหล่านั้น   แม้มีอารมณ์เป็นลักษณะอย่างเดียวกัน     โดย

ความเป็นอารมณ์ไม่มีประมาณอย่างนี้  แต่อัปปมัญญา ๓ ข้างต้นย่อมเป็นไปใน

ฌาน ๓ และฌาน ๔. เพราะเหตุไร เพราะฌานเหล่านั้นยังไม่ปราศจากโสมนัส.

ก็เพราะเหตุไร    อัปปมัญญา  ๓   ข้างต้น     จึงยังไม่ปราศจากโสมนัส    เพราะ

อัปปมัญญา ๓ ข้างต้นเป็นธรรมสลัดพยาบาทเป็นต้น  อันมีโทมนัสเป็นสมุฏฐาน

ออกไป  ส่วนอัปปมัญญาข้อสุดท้ายฌานเดี่ยวที่ไม่มีโสมนัสเหลือ  เพราะเหตุไร

เพราะประกอบด้วยอุเบกขาเวทนา  จริงอยู่   อุเบกขาในพรหมวิหารเป็นไปโดย

อาการเป็นกลางในสัตว์ทั้งหลาย  เว้นอุเบกขาเวทนา  ย่อมเป็นไปไม่ได้เลย.

พรหมวิหารกถาจบ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 538

อสุภฌาน

 

[๑๙๑ ]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ  สงัดจากกาม  สงัด

จากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ที่สหรคตด้วยอุทธุมาตกสัญญา

ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ สงัดจากกาม สงัด

จากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ที่สหรคตด้วยวินีลกสัญญา ฯลฯ

ที่สหรคตด้วยวิปุพพกสัญญาฯสฯ ที่สหรคตด้วยวิจฉิททกสัญญาฯลฯ ที่สหรคต

ด้วยวิกขายิตกสัญญา ฯลฯ   ที่สหรคตด้วยวิกขิตตกสัญญา ฯลฯ   ที่สหรตด้วย

หตวิกขิตตกสัญญา ฯลฯ   ที่สหรคตด้วยโลหิตกสัญญา ฯลฯ    ที่สหรคตด้วย

ปุฬุวกสัญญา ฯลฯ  ที่สหรคตด้วยอัฏฐิกสัญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ

อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

อสุภฌานแจกอย่างละ  ๑๖

รูปาวจรกุศล  จบ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 539

อธิบายอสุภฌาน

 

ว่าด้วยรูปาวจรกุศล

 

บัดนี้  เพื่อแสดงรูปาวจรกุศลที่เป็นประโยชน์เกื้อกูลสมควรแก่สัตว์

ผู้มีราคจริต   ซึ่งเป็นไปด้วยอำนาจฌานเดียวในอารมณ์ต่างๆ นั่นแหละ  จึงทรง

เริ่มคำเป็นอาทิว่า   กตเม   ธมฺมา  กุสลา  ดังนี้อีก.

บรรดาบทเหล่านั้น     พึงทราบวินิจฉัยในบทว่า  อุทฺธุมาตกสญฺา

สหคต  (สหรคตด้วยอุทธุมาตกสัญญา)  เป็นต้นต่อไป.

ซากศพ    ชื่อว่า   อุทธุมาตะ    เพราะพองขึ้นโดยความพองอืดขึ้น

ตามลำดับเพราะสิ้นชีวิต  เหมือนลูกหนังพองด้วยลมฉะนั้น.     ซากศพที่ชื่อว่า

อุทธุมาตะ นั่นเอง ชื่อว่า อุทธุมาตกะ.  อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อุทธุมาตกะ

เพราะอรรถว่า   เป็นซากศพพองขึ้นน่าเกลียด   เพราะเป็นของปฏิกูล    คำว่า

อุทธุมาตกะ     นี้เป็นชื่อของซากศพอย่างนั้น.     ซากศพที่มีผิวแตกออกโดย

ประการต่าง ๆ (ที่เน่า )  ท่านเรียกว่า วินีลกะ  ซากศพที่ชื่อว่า วินีละ นั่นเอง

ชื่อว่า  วินีลกะ  อีกอย่างหนึ่ง   ชื่อว่า  วินีลกะ  เพราะเป็นของน่าเกลียดมี

สีเขียวคล้ำเพราะปฏิกูล.  ก็คำว่า  วินีลกะ  นี้    เป็นชื่อของซากศพที่มีสีแดง

ในที่มีเนื้อมาก  มีสีขาวในที่บ่มด้วยน้ำหนอง   และมีสีเขียวโดยมากในที่สีเขียว

เช่นกันคลุมด้วยผ้าสีเขียว.     ซากศพที่มีน้ำหนองอันไหลออกไปในที่แตกออก

แล้ว  ชื่อว่า วิปุพพะ (น้ำหนองไหลออก) ซากศพที่มีน้ำหนองไหลออกนั่นเอง

ชื่อว่า  วิปุพพกะ  อีกอย่างหนึ่ง  ที่ชื่อว่า  วิปุพพกะ    เพราะอรรถว่า  น่า

เกลียดมีน้ำหนองไหลออกเพราะเป็นของปฏิกูล.  คำว่า  วิปุพพกะ  นี้เป็นชื่อ

ชองซากศพที่เป็นเช่นนั้น.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 540

ซากศพที่ขาดเป็น ๒ ท่อน เรียกว่า วิฉิททะ ซากศพที่ชื่อว่า วิฉิททะ

นั่นเอง  ชื่อว่า  วิฉิททกะ   อีกอย่างหนึ่ง  ชื่อว่า วิฉิททกะ  เพราะอรรถว่า

น่าเกลียดเป็นท่อนต่าง ๆ เพราะเป็นของปฏิกูล.  คำว่า  วิฉิททกะนี้เป็นชื่อของ

ซากศพที่ขาดในท่ามกลาง.

ซากศพทั้งหลายที่มีสุนัขบ้านและสุนัขจิ้งจอกกัดกินโดยอาการต่าง ๆ

โดยกระจัดกระจายไป  ชื่อว่า วิกขายิตะ  ซากศพที่ชื่อว่า วิกขายิตะ นั่นเอง

ชื่อว่า  วิกขายิตกะ   อีกอย่างหนึ่ง    ที่ชื่อว่า   วิกขายิตกะ  เพราะอรรถว่า

เป็นของน่าเกลียด เป็นของสัตว์กัดกิน เพราะเป็นของปฏิกูล. คำว่าวิกขายิตกะ

นี้เป็นชื่อของซากศพเช่นนั้น.

ซากศพที่กระจัดกระจายไป  ชื่อว่า  วิกขิตตะ  ซากศพที่ชื่อว่า วิก-

ขิตตกะ  นั่นเอง  ชื่อว่า  วิกขิตตกะ  อีกอย่างหนึ่ง  ที่ชื่อว่า  วิกขิตตกะ

เพราะอรรถว่า  เป็นของน่าเกลียด   เป็นของกระจัดกระจายไป  เพราะเป็นของ

ปฏิกูล.    คำว่า  วิกขิตตกะ  นี้เป็นชื่อซากศพที่กระจัดกระจายไปแต่ที่นั้น ๆ

อย่างนี้คือ  มือไปทางหนึ่ง  เท้าไปทางหนึ่ง  ศีรษะไปทางหนึ่ง.

ซากศพที่ถูกฟันยับเยิน   กระจัดกระจายโดยนัยก่อนนั่นแหละ   ชื่อว่า

หตวิกขิตตกะ  คำว่า  หตวิกขิตตกะนี้   เป็นชื่อของซากศพที่ถูกสับฟันด้วย

ศัสตราในอวัยวะน้อยใหญ่    โดยอาการดังเพียงกากบาทกระจัดกระจายโดยนัยที่

กล่าวแล้วนั่นแหละ.

ซากศพที่มีโลหิตหยดเรี่ยไหลไปข้างโน้นข้างนี้  ชื่อว่า  โลหิตกะ

คำว่า   โลหิตกะนี้   เป็นชื่อของซากศพที่เปื้อนโลหิตไหลไป.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 541

หมู่หนอนทั้งหลาย  ท่านเรียกว่า  ปุลุวา  ซากศพที่เกลื่อนไปด้วยหมู่

หนอนชอนไช  ชื่อว่า  ปุลุวกะ  คำว่า ปุลุวกะ  นี้เป็นชื่อของซากศพที่เต็ม

ไปด้วยหมู่หนอน.

ซากศพที่มีกระดูกเท่านั้น      เรียกว่า  อัฏฐิกะ  อีกอย่างหนึ่ง  ชื่อว่า

อัฏฐิกะ    เพราะอรรถว่า    เป็นกระดูกอันน่าเกลียด    เพราะเป็นของปฏิกูล

คำว่า อัฏฐิกะนี้   เป็นชื่อของซากศพที่มีร่างกระดูกบ้าง  มีกระดูกท่อนหนึ่งบ้าง

ก็ซากศพเหล่านี้แหละเป็นชื่อของนิมิตที่เกิดขึ้น    เพราะอาศัยซากศพที่ขึ้นพอง

เป็นต้นเหล่านี้บ้าง  ของฌานที่ได้ในนิมิตทั้งหลายบ้าง.

พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า     อุทธุมาตกสัญญาเป็นต้นเหล่านั้นต่อไป.

สัญญาที่เกิดขึ้นด้วยสามารถอัปปนา     ในซากศพที่ขึ้นพองเป็นนิมิต     ชื่อว่า

อุทธุมาตกสัญญา. จิตที่สหรคตด้วยอุทธุมาตกสัญญานั้น  เพราะอรรถว่าเป็น

สัมปโยคะ  ชื่อว่า  อุทธุมาตกสัญญาสหคตะ แม้ในจิตที่สหรคตด้วยวินีลก-

สัญญาเป็นต้น    ก็นัยนี้เหมือนกัน.   แต่ในอธิการแห่งอสุภะนี้   วิธีเจริญอันใดที่

พึงกล่าว วิธีเจริญนั้นข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค แม้โดยประการทั้งปวง

การพรรณนาพระบาลีที่เหลือ    พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นแหละ   ก็ใน

อสุภะนี้    แต่ละหมวดมีหมวดละ  ๒๕  ด้วยอำนาจแห่งปฐมฌานอย่างเดียว

เหมือนในอุเบกขาพรหมวิหารมีด้วยอำนาจจตุตถฌาน   เพราะความที่อารมณ์ที่

เป็นอสุภะไม่พึงขยาย.   อารมณ์นิมิตที่เกิดขึ้นในที่ซากศพอุทธุมาตกะมีเล็กน้อย

พึงทราบว่าเป็นปริตตารมณ์ ที่เกิดขึ้นในอุทธุมาตกะอันใหญ่เป็นอัปปมาณารมณ์

แม้ในอสุภะที่เหลือ  ก็นัยนี้เหมือนกัน.  (บาลีปกิณณกกถาว่า)

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 542

อิติ  อสุภานิ  สุภคุโณ

ทสสตโลจเนน  ถุติกิตฺติ

ยานิ  อโวจ  ทสพโล

เอเกกชฺฌานเหตูนิ.

เอว  ปาลินเยเนว            ตาว  สพฺพานิ  ตานิ  ชานิตฺวา

เตเสฺว อย  ภิยฺโย            ปกิณฺณกกถาปิ  วิญฺเยฺยา.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทศพลทรงพระ-

คุณอันงาม      ทรงพระเกียรติ       ควรแก่การ

สรรเสริญ    ด้วยการแลเห็นตั้งพัน   ควรแก่การ

อสุภะทั้งทลาย   อันเป็นเหตุแห่งฌาน     แต่ละ

อย่างไว้   ด้วยประการฉะนี้.

บัณฑิตทราบอสุภะทั้งหมดเหล่านั้น

โดยนัยแห่งพระบาลีอย่างนี้ก่อนแล้ว        พึง

ทราบแม้กถาเบ็ดเตล็ดนี้ในอสุภะเหล่านั้น

นั่นแหละให้ยิ่งขึ้นไป.

จริงอยู่     บุคคลย่อมปราศจากความประพฤติโลเล    (ความดิ้นรน  )

ได้  ในเพราะอสุภะใดอสุภะหนึ่งในบรรดาอสุภะเหล่านั้น      เหมือนผู้มีราคะไป

ปราศแล้ว     เพราะความทำราคะอันตนข่มไว้ในฌานที่บรรลุแล้ว     แม้เมื่อเป็น

เช่นนั้น   ประเภทแห่งอสุภะนี้ใด  ประเภทแห่งอสุภะนั้น   พึงทราบว่า  ตรัสไว้

โดยการถึงความเป็นไปเองแห่งซากศพ   และด้วยอำนาจแห่งการทำลายราคจริต

เพราะซากศพเมื่อความเป็นของปฏิกูล   ก็จะพึงถึงสภาพขึ้นพองของซากศพ

หรือถึงสภาพเป็นซากศพอย่างใดอย่างหนึ่งมีสีเขียวคล้ำเป็นต้น     ด้วยเหตุนี้

กุลบุตรพึงกำหนดนิมิตในอสุภะอย่างใดเท่าที่จะหาได้อย่างนี้ว่า    ซากศพที่พอง

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 543

ขึ้นเป็นของปฏิกูล   ซากศพที่สีเขียวคล้ำเป็นของปฏิกูลเป็นต้น   พึงทราบว่า

ตรัสประเภทอสุภะ  ๑๐  อย่าง   ด้วยสามารถการถึงความเป็นเองของซากศพ

ดังนี้.

 

ว่าด้วยสัปปายะ  ๑๐  อย่าง

 

อนึ่ง  ว่าโดยความแปลกกันในอสุภะ  ๑๐   เหล่านั้น    ซากศพที่เป็น

อุทธุมาตกะ   (พองขึ้น)   เป็นสัปปายะแก่บุคคลผู้ยินดีในสรีรสัณฐาน   เพราะ

ประกาศความพิบัติลงสรีรสัณฐาน.       ซากศพที่มีสีเขียวคล้ำเป็นสัปปายะแก่

บุคคลผู้ยินดีในสรีรวรรณะ    เพราะประกาศความพิบัติความยินดีในผิว.  ซาก

ศพที่มีน้ำหนองไหลเป็นสัปปายะแก่บุคคลผู้ยินดีในกลิ่นแห่งสรีระที่ปรุงแต่ง

ขึ้นด้วยดอกไม้และของหอมเป็นต้น       เพราะประกาศความเป็นกลิ่นเหม็น

อันเนื่องด้วยชนิดของศพ. ซากศพที่ถูกตัดเป็นท่อนเป็นสัปปยะแก่บุคคลผู้ยินดี

ในความเป็นฆนะ   (แท่ง)    แห่งสรีระ    เพราะประกาศความโพรงแห่งกายใน

ภายใน.   ซากศพที่ถูกสัตว์แทะกินเป็นสัปปายะแก่บุคคลผู้ยินดีในที่มีเนื้อนูนใน

ส่วนแห่งร่างกายมีถันเป็นต้น     เพราะประกาศความพินาศแห่งการสมบูรณ์ด้วย

เนื้อนูน. ซากศพที่มีอวัยวะกระจัดกระจายไปเป็นสัปปายะแก่บุคคลผู้ยินดีในการ

เยื้องกรายแห่งอวัยวะน้อยใหญ่    เพราะประกาศความกระจัดกระจายแห่งอวัยวะ

น้อยใหญ่.    ซากศพที่ถูกตัดเป็นท่อน ๆ   เป็นสัปปายะแก่บุคคลผู้ยินดีในการ

ถึงพร้อมแห่งโครงร่างกาย เพราะประกาศความพิการของโครงร่างกาย. ซากศพ

ที่มีเลือดติดเป็นสัปปายะแก่บุคคลผู้ยินดีในความงามอันเกิดแต่การประดับ

ตกแต่ง    เพราะประกาศความปฏิกูลโดยการเปื้อนเลือด.    ซากศพที่มีหมู่หนอน

ชอนไชเป็นสัปปายะแก่บุคคลผู้ยินดีในร่างกายว่าเป็นของเรา     เพราะประกาศ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 544

ถึงความที่ร่างกายเป็นของสาธารณะแก่ตระกูลหมู่หนอนมิใช่น้อย.     ซากศพที่

เหลือแต่กระดูกเป็นสัปปายะแก่บุคคลผู้ยินดีในการสมบูรณ์แห่งฟัน   เพราะ

ประกาศความเป็นของปฏิกูลแห่งกระดูกในสรีระ    พึงทราบว่า    ประเภทแห่ง

อสุภะ  ๑๐  อย่าง   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แม้ด้วยอำนาจการทำลายราคจริต

ด้วยประการฉะนี้.

ก็ในอสุภะ  ๑๐  อย่างนี้   จิตจะสงบดำรงอยู่ได้โดยกำลังของวิตกเท่านั้น

เว้นวิตกแล้วก็ไม่อาจดำรงอยู่ได้    เพราะความที่อารมณ์มีกำลังทรามโดยที่เป็น

ของปฏิกูล   เหมือนเรือจอดอยู่ที่แม่น้ำมีกระแสอันไหลเชี่ยวไหลไปย่อมหยุดได้

ด้วยกำลังไม้ถ่อเท่านั้น    เว้นจากไม้ถ่อก็ไม่อาจจอดอยู่ได้  ฉะนั้น  เพราะฉะนั้น

ในอสุภกรรมฐานนี้  ย่อมมีเพียงปฐมฌานเท่านั้น    ทุติยฌานเป็นต้นหามีได้ไม่.

อนึ่ง  ในอารมณ์แม้เป็นของปฏิกูลนี้  ปีติและโสมนัสก็ย่อมเกิด  เพราะ

ความที่พระโยคาวจรเห็นอานิสงส์อย่างนี้ว่า  เราจักพ้นจากชราและมรณะเพราะ

ปฏิปทานี้แน่แท้   และเพราะละความเร่าร้อนแห่งนิวรณ์ได้เหมือนคนเทดอกไม้

เห็นอานิสงส์ว่า   วันนี้เราจักได้ค่าจ้างมาก    จึงเกิดปีติโสมนัสในกองคูถ  และ

เหมือนคนมีโรคเป็นทุกข์  เพราะพยาธิที่เกิดขึ้น  มีความปีติโสมนัสในการเป็น

ไปแห่งการถ่ายยา  ฉะนั้น.

ก็อสุภะนี้แม้ทั้ง ๑๐ อย่าง  โดยลักษณะก็มีอย่างเดียวเท่านั้น      ด้วยว่า

อสุภะแม้  ๑๐  อย่างนี้   มีความเป็นของปฏิกูลโดยเป็นของไม่สะอาดมีกลิ่นเหม็น

น่ารังเกลียดเท่านั้นเป็นลักษณะ    โดยลักษณะนี้    อสุภะนี้นั้นจึงไม่ปรากฏใน

สรีระที่ตายแล้วอย่างเดียว     ย่อมปรากฏแม้ในร่างกายที่ยังมีชีวิตอยู่     เหมือน

พระมหาติสสเถระผู้อยู่ในวิหารเจติยบรรพตเกาะสีหลผู้เห็นกระดูกฟัน  และ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 545

เหมือนปรากฏแก่สามเณรอุปัฏฐาก  พระสังฆรักขิตเถระซึ่งแลดูพระราชาผู้ประ-

ทับเหนือคอช้าง  ฉะนั้น      เพราะว่า   ร่างกายที่ตายแล้วเป็นอสุภะฉันใด   แม้

สรีระที่กำลังเป็นอยู่ก็เป็นอสุภะฉันนั้นนั่นแหละ แต่ว่า  ในร่างกายที่ยังเป็นอยู่นี้

ลักษณะแห่งอสุภะ  ย่อมไม่ปรากฏ เพราะเครื่องประดับจรมาปิดบังไว้ ฉะนี้แล.

อสุภกถาจบ

 

ถามว่า ก็รูปาวจรอัปปนานี้  มีปฐวีกสิณเป็นต้น มีอัฏฐิกสัญญาเป็นปริโย-

สานเป็นอารมณ์เท่านั้นหรือ  หรือแม้อย่างอื่นก็มีอยู่.  ตอบว่า  แม้อย่างอื่นที่เป็น

อารมณ์ก็มีอยู่. แต่ในอภิธรรมนี้  ไม่ได้ตรัสอานาปานฌานและกายคตาสติภาวนา

ไว้  แม้ไม่ตรัสไว้ก็จริง   ถึงอย่างนั้น     ท่านก็ระบุถึงวาโยกสิณไว้   จึงเป็นอัน

ระบุถึง  แม้อานาปานฌานโดยแท้.  อนึ่ง  เมื่อระบุถึงวรรณกสิณทั้งหลาย ก็เป็น

อันระบุถึงกายคตาสติที่เกิดขึ้นด้วยจตุกฌาน  และปัญญจกฌานในโกฏฐาสมีผม

เป็นต้น. และในอสุภะ ๑๐ อย่างทรงถือเอาแล้ว  กายคตาสติที่เป็นไปด้วยอำนาจ

แห่งฌานที่มนสิการปฏิกูลในอาการ ๓๒  และด้วยอำนาจแห่งฌานอันเกิดขึ้นแต่

วรรณะในป่าช้า  ๙  ชนิด  ก็ย่อมเป็นอันทรงถือเอาแล้วเหมือนกัน.   อัปปนา

ที่เป็นรูปาวจรแม้ทั้งหมด  ย่อมเป็นอันตรัสไว้แล้วในที่นี้    ด้วยประการฉะนี้.

รูปาวจรกถาจบ

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 546

อรูปาวจรกุศล

 

อรูปฌาน ๔

 

[๑๙๒]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ    เพราะก้าวล่วง

รูปสัญญาโดยประการทั้งปวง    เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญา    เพราะไม่

มนสิการซึ่งนานัตตสัญญา    จึงบรรลุจตุตถฌาน    อันสหรคตด้วยอากาสานัญ-

จายตนสัญญา  สหรคตด้วยอุเบกขา  ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข   เพราะละสุขและทุกข์ได้

เพราะโสมนัสและโทมนัสดับสนิทในก่อน    มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา  อยู่ใน

สมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น    ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ    เพราะก้าวล่วง

อากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง    จึงบรรลุจตุตถฌาน   อันสหรคตด้วย

วิญญาณัญจายตนสัญญา  สหรคตด้วยอุเบกขา  ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข  ฯลฯ  อยู่ใน

สมัยใด   ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น    ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ    เพราะก้าวล่วง

วิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง    จึงบรรลุจตุตถฌาน    อันสหรคตด้วย

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 547

อากิญจัญญาตนสัญญา  สหรคตด้วยอุเบกขา  ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข  ฯลฯ  อยู่ใน

สมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ    เพราะก้าวล่วง

อากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง    จึงบรรลุจตุตถฌาน   อันสหรคตด้วย

เนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา    สหรคตด้วยอุเบกขา  ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข  ฯลฯ

อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

อรูปฌาน  ๔ แจกอย่างละ ๑๖

อรูปาวจรกุศล  จบ

 

อรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์

 

ว่าด้วยอรูปาวจรกุศล  ๔

 

บัดนี้  เพื่อทรงแสดงอรูปาวจรกุศล  จึงทรงเริ่มคำเป็นต้นว่า    กตเม

ธมฺมา กุสลา  ดังนี้อีก.

บรรดาบทเหล่านั้น     บทว่า   อรูปูปปตฺติยา   ความว่า   อรูปภพ

เรียกว่า  อรูป  ความเกิดขึ้นในอรูปเห็นปานนี้   เรียกว่า   อรูปูปปัตติ.    พระ-

โยคาวจรเจริญมรรคปฏิปทา  เพื่อเข้าถึงอรูปภพนั้น.

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 548

บทว่า  มคฺค  ภาเวติ   ความว่า ย่อมยังอุบาย คือ เหตุ  คือ การณะ

ให้เกิดขึ้น คือ  ให้เจริญขึ้น.   บทว่า   สพฺพโส   ได้แก่   โดยอาการทั้งปวง

อีกอย่างหนึ่ง  อธิบายว่า  ทั้งหมดไม่มีเหลือ.   บทว่า   รูปสญฺาน   ได้แก่

รูปาวจรฌานที่ตรัสไว้โดยมีสัญญาเป็นประธานและเป็นอารมณ์ของฌานนั้น.

จริงอยู่   แม้รูปาวจรฌานก็ตรัสเรียกว่า  รูป   เหมือนในประโยคมีคำเป็นต้นว่า

ผู้มีรูปย่อมเห็นรูปทั้งหลาย  ดังนี้    แม้อารมณ์แห่งรูปาวจรฌานนั้น    ก็ตรัสว่า

รูป  เหมือนในประโยคมีอาทิว่า   ย่อมเห็นรูปภายนอกซึ่งมีผิวพรรณดีและไม่ดี

เพราะฉะนั้น    ในที่นี้    คำว่า   รูปสญฺาน  นี้   จึงเป็นชื่อของรูปาวจรฌาน

ตามที่กล่าวไว้โดยมีสัญญาเป็นประธาน    อย่างนี้ว่า    สัญญาในรูป    ชื่อว่า

รูปสัญญา  ดังนี้    รูปาวจรฌานที่ชื่อว่า   รูปสัญญา  เพราะอรรถว่า  มีรูป

เป็นเครื่องหมาย   อธิบายว่า   รูปเป็นชื่อของฌานนั้น.  อนึ่ง  คำว่า  รูป  นี้

ก็พึงทราบว่าเป็นชื่อของอารมณ์ของฌานนั้น   อันต่างด้วยรูปมีปฐมวีกสิณเป็นต้น.

บทว่า   สมติกฺกมา    (เพราะก้าวล่วง)  ได้แก่  เพราะสำรอก   และ

ดับสนิท.  คำนี้มีอธิบายไว้อย่างไร ? ท่านอธิบายว่า พระโยคาวจรเข้าอากาสา-

นัญจายตนะอยู่   เพราะสำรอก  และดับสนิท  คือเหตุที่สำรอกและเหตุที่ดับสนิท

ซึ่งรูปสัญญาทั้งหลายคือฌาน  ๑๕  โดยกุศล  วิบาก   และกิริยาเหล่านั้น    และ

รูปสัญญาทั้งหลาย คือ อารมณ์ ๘ อย่าง  ด้วยสามารถปฐวีกสิณเป็นต้นเหล่านั้น

โดยอาการทั้งปวง  หรือว่าโดยไม่มีส่วนเหลือ.  จริงอยู่ พระโยคาวจรไม่สามารถ

เข้าอากาสานัญจายตนะนั้น     โดยยังมิได้ก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวงใน

รูปสัญญาเหล่านั้น     เพราะผู้ยังไม่คลายความยินดีในอารมณ์ก็ก้าวล่วงสัญญาไป

ไม่ได้  และเมื่อก้าวสัญญาทั้งหลายได้แล้ว   อารมณ์ก็ย่อมเป็นอันก้าวล่วงไปได้

เหมือนกัน  เพราะฉะนั้นจึงไม่ตรัสถึงการก้าวล่วงอารมณ์   ตรัสแต่การก้าวล่วง

สัญญาทั้งหลายเท่านั้นไว้ในวิภังค์  อย่างนี้ว่า

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 549

คำว่า  เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง  มีอธิบายว่า

รูปสัญญาเป็นไฉน ?   การจำ  กิริยาที่จำ  ความจำของพระโยคาวจรผู้เข้ารูป-

สมาบัติ  หรือของผู้อุบัติในรูปภูมิ  หรือของพระอรหันต์ผู้อยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรม

เหล่านี้  เรียกว่า  รูปสัญญา  ภิกษุก้าวล่วงแล้ว  ข้ามแล้ว  ข้ามพ้นแล้วซึ่ง

รูปสัญญาเหล่านี้  ด้วยเหตุนั้น  จึงเรียกว่า  เพราะก้าวล่วงรูปสัญญา โดยประการ

ทั้งปวง  ดังนี้.  ก็เพราะสมาบัติเหล่านี้  พึงกล่าวด้วยการก้าวล่วงอารมณ์  มิใช่

กล่าวในอารมณ์หนึ่งเท่านั้น  เหมือนปฐมฌานเป็นต้น  ฉะนั้นพึงทราบว่า

การพรรณนาเนื้อความนี้  ทรงทำไว้ด้วยอำนาจการก้าวล่วงอารมณ์.

คำว่า  ปฏิฆสญฺาน  อตฺถงฺคมา  (เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญา)

ความว่า  สัญญาที่เกิดขึ้นเพราะการกระทบวัตถุมีจักษุเป็นต้น  และอารมณ์มี

รูปารมณ์เป็นต้น  ชื่อว่า  ปฏิฆสัญญา  คำว่า  ปฏิฆสัญญา  นี้  เป็นชื่อของ

รูปสัญญาเป็นต้น.   เหมือนอย่างที่ตรัสในวิภังค์ว่า  คำว่า  เพราะความดับไป

แห่งปฏิฆสัญญา   ดังนี้   มีอธิบายว่า   ปฏิสัญญาเป็นไฉน  ?  รูปสัญญา

สัททสัญญา  คันธสัญญา  รสสัญญา  โผฏฐัพพสัญญา   เหล่านี้  เรียกว่า

ปฏิฆสัญญา  ดังนี้.  มีอธิบายว่า  เพราะดับ  คือเพราะละ  คือเพราะความ

ไม่เกิดขึ้น  ได้แก่กระทำไม่ให้เป็นไป  โดยประการทั้งปวงแห่งปฏิฆสัญญาแม้

ทั้ง ๑๐  คือ  กุศลวิบาก  ๕  อกุศลวิบาก  ๕  แห่งปฏิฆสัญญาเหล่านั้น.  ก็

ปฏิฆสัญญาเหล่านั้น  ย่อมไม่มีแม้แก่ผู้เข้าฌานมีปฐมฌานเป็นต้นโดยแท้  เพราะ

ในสมัยนั้น  จิตย่อมไม่เป็นทางการปัญจทวาร.  แม้เมื่อเป็นอย่างนั้น  พึงทราบ

คำที่ตรัสถึงปฏิฆสัญญาเหล่านั้น  ในอภิธรรมนี้  ด้วยสามารถแห่งการยกย่องฌานนี้

เพื่อการยังฌานนี้ให้เกิดขึ้น  เหมือนการกล่าวถึงสุขและทุกข์อันละได้แล้ว  ใน

พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 550

ฌานอื่นไว้ในฌานที่  ๔   และเหมือนการกล่าวถึงสักกายทิฏฐิเป็นต้น     อันละ

ได้แล้วในมรรคอื่นไว้ในมรรคที่ ๓ ฉะนั้น.

อีกอย่างหนึ่ง     ปฏิฆสัญญาเหล่านี้ไม่มีอยู่แก่ผู้เข้ารูปาวจรฌานก็จริง

แต่ย่อมไม่มีเพราะละได้แล้วก็หาไม่ เพราะว่า   การเจริญรูปาวจรมิใช่เป็นไป

พร้อมเพื่อความคลายความยินดีในรูป.  อนึ่ง  ปฏิฆสัญญาเหล่านี้ย่อมเป็นไปพร้อม

เพราะอาศัยรูป      แต่ภาวนานี้ย่อมเป็นไปพร้อมเพื่อคลายความยินดีในรูป

เพราะฉะนั้น สมควรจะกล่าวได้ว่าปฏิฆสัญญาเหล่านั้น    พระโยคาวจรละได้แล้ว

ในฌานนี้.    อนึ่ง  ไม่ใช่เพียงการกล่าวเท่านั้น    แม้การทรงจำไว้อย่างนี้  โดย

ส่วนเดียวนั่นแหละก็สมควร    จริงอยู่    พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า   เสียงเป็น

หนาม    (ข้าศึก)    ของผู้เข้าปฐมฌาน  ดังนี้     เพราะยังละไม่ได้ในกาลก่อน

แต่กาลนี้   แต่ในที่นี้พระองค์ตรัสความที่อรูปสมาบัติทั้งหลายเป็นอเนญชา   และ

ความที่อรูปสมาบัติทั้งหลายเป็นสันติวิโมกข์   เพราะละ (ปฏิฆสัญญา) ได้แล้ว

โดยแท้   ก็อาฬารดาบสกาลามโคตรเข้าอรูปฌาน   ไม่ได้เห็นและไม่ได้ยินเสียง

เกวียนประมาณห้าร้อยเล่มซึ่งผ่านไปใกล้ที่อาศัย.

บทว่า   นานตฺตสญฺาน  อมนสิการา    (เพราะไม่มนสิการซึ่ง

นานัตตสัญญา) ความว่า สัญญาทั้งหลายที่เป็นไปในอารมณ์ต่างกัน หรือสัญญา

ทั้งหลายต่างกัน    ก็ในที่นี้ประสงค์เอาสัญญาเหล่านี้  ที่ตรัสจำแนกไว้ในวิภังค์

อย่างนี้ว่า  ในสัญญาเหล่านั้น  นานัตตสัญญาเป็นไฉน ?  สัญญา  กิริยาที่จำได้

ความเป็นผู้จำได้ของผู้ไม่เข้าสมาบัติ  หรือว่า ผู้พรั่งพร้อมด้วยมโนธาตุ หรือว่า

ผู้พรั่งพร้อมด้วยมโนวิญญาณธาตุ  เหล่านั้นเรียกว่า นานัตตสัญญาทั้งหลาย   และ