พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 351

คนอื่น     จึงยกธิดาที่เจริญวัยให้ทำให้เป็นเจ้าของทรัพย์สมบัติทั้งสิ้น

กุลบุตรแม้นั้น     เมื่อเศรษฐีล่วงไปแล้วจึงรับตำแหน่งเศรษฐีแทนใน

พระนครนั้น   ดำรงอยู่จนตลอดอายุแล้วไปตามยถากรรม.

พระศาสดาตรัสเรื่องทั้ง   ๒    นี้แล้วทรงสืบต่ออนุสนธิเทศนา

ในขณะที่ตรัสรู้อนุตตรสัมโพธิญาณแล้ว     ตรัสพระคาถาว่าดังนี้

 

อปฺปเกนปิ  เมธาวี   ปาภเฏน  วิจกฺขโณ

สมุฏฺาเปติ  อตฺตาน  อณุ  อคฺคึว  สนฺธมนฺติ.

บุคคลผู้มีปัญญา  มีปัญญาเห็นประจักษ์  ย่อม

ตั้งตนได้ด้วยทรัพย์อันเป็นต้นทุนแม้เล็กน้อย

ดุจบุคคลก่อไฟอันน้อย  ให้โพลงขึ้นได้  ฉะนั้น.

 

พระศาสดาทรงแสดงเหตุนี้แก่บรรดาภิกษุผู้นั่งประชุม

กันในธรรมสภาด้วยประการดังนี้    นี้เป็นเรื่องราวที่มีมาตามลำดับ

จำเดิมแต่การตั้งความปรารถนาไว้ในตอนแรกของพระมหาสาวก

ทั้งสอง     ก็ต่อมา    พระศาสดามีหมู่พระอริยแวดล้อมแล้วประทับนั่ง

เหนือธรรมาสน์      ทรงสถาปนาพระจุลลปัณฐกเถระไว้ในตำแหน่ง

เอตทัคคะเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้ฉลาดในเจโตวิวัฏฏะ      ผู้เนรมิต

กายมโนมัยได้    ทรงสถาปนาพระมหาปัณฐกเถระไว้ในตำแหน่ง

เอตทัคคะเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้ฉลาดในปัญญาวิวัฏฏะ    ด้วยประการ

ฉะนี้.

จบ  อรรถกถาสูตรที่  ๑ - ๒

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 352

อรรถกถาสูตรที่  ๓

 

ประวัติพระสุภูติเถระ

 

พึงทราบวินิจฉัยในพระสูตรที่  ๓  ต่อไปนี้.

บทว่า   อรณวิหารีน   ได้แก่ผู้มีปกติอยู่โดยหากิเลสมิได้  จริงอยู่

กิเลสทั้งหลายมีราคะเป็นต้นท่านเรียกว่า    รณะ     ชื่อว่าผู้มีปกติอยู่

โดยหากิเลสมิได้  เพราะไม่มีกิเลสที่ชื่อว่ารณะ    นั้น,   ชื่อว่า  ผู้มีปกติ

อยู่โดยหากิเลสมิได้   อรณวิหารนั้นมีอยู่แก่ภิกษุเหล่าใด    ภิกษุเหล่านั้น

ชื่อว่า    ผู้มีปกติอยู่โดยหากิเลสมิได้   พระสุภูติเถระเป็นยอดของเหล่า

ภิกษุผู้มีปกติอยู่โดยหากิเลสมิได้เหล่านั้น     จริงอยู่พระขีณาสพ

แม้เหล่าอื่น    ก็ชื่อว่า    อรณวิหารี    ก็จริง    ถึงอย่างนั้นพระเถระก็ได้

ชื่ออย่างนั้น  ด้วยพระธรรมเทศนา    ภิกษุเหล่าอื่น   เมื่อแสดงธรรม

ย่อมกระทำเจาะจงกล่าวคุณบ้าง    โทษบ้าง   ส่วนพระเถระเมื่อแสดง

ธรรมก็แสดงไม่ออกจากข้อกำหนดที่พระศาสดาแสดงแล้ว.      เพราะ

ฉะนั้น     จึงชื่อว่าเป็นยอดของเหล่าภิกษุมีปกติอยู่โดยหากิเลสมิได้.

 

จบ  อรรถกถาสูตรที่  ๓

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 353

อรรถกถาสูตรที่ ๔

 

ประวัติพระสุภูติเถระ

 

พึงทราบวินิจฉัยในสูตรที่  ๔ ดังต่อไปนี้.

บทว่า   ทกฺขิเณยฺยาน   แปลว่า  ผู้ควรแก่ทักษิณา  พระขีณาสพ

ทั้งหลายเหล่าอื่นก็ชื่อว่า     พระทักขิไณยบุคคลผู้เลิศ      ในบทว่า

ทกฺขิเณยฺยาน    นั้นก็จริง    ถึงอย่างนั้น      พระเถระกำลังบิณฑบาต

ก็เข้าฌานมีเมตตาเป็นอารมณ์     ออกจากสมาบัติแล้ว     จึงรับภิกษา

ในเรือนทุกหลัง    ด้วยทายกผู้ถวายภิกษาจักมีผลมาก    เพราะฉะนั้น

ท่านจึงเรียกว่า    ผู้ควรแก่ทักขิณา    อัตภาพของท่านงามดี    รุ่งเรื่อง

อย่างยิ่งดุจซุ้มประตูที่เขาประดับแล้วและเหมือนแผ่นผ้าวิจิตร

ฉะนั้นจึงเรียกว่า     สุภูติ     ในปัญหากรรมของท่านมีเรื่องที่จะกล่าว

ตามลำดับดังต่อไปนี้ :-

เล่ากันว่า    ท่านสุภูตินี้เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่า

ปทุมุตตระ   ยังไม่ทรงอุบัติขึ้น   ได้บังเกิดในตระกูลพราหมณ์มหาศาล

ในกงหงสวดี     ญาติทั้งหลายขนานนามท่านว่า    นันทมาณพ   ท่าน

เจริญวัยแล้วเรียนไตรเพท     ไม่เห็นสาระในไตรเพทนั้น     พร้อมด้วย

บริวารของตนมีมาณพประมาณ    ๔๔,๐๐๐    คนออกบวชเป็นฤาษี

อยู่   ณ   เชิงบรรพต    ทำอภิญญา  ๕   และสมาบัติ  ๘   ให้บังเกิดแล้ว

ได้กระทำแม้อันเตวาสิกทั้งหลายให้ได้ฌานแล้ว.   ในสมัยนั้น    พระ-

ผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่า    ปทุมุตตระทรงบังเกิดในโลก   ทรงอาศัย

กรุงหงสวดีประทับอยู่     วันหนึ่ง     ในเวลาใกล้รุ่งทรงตรวจดูสัตวโลก

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 354

ทรงเห็นอรหัตตุปนิสัยของเหล่าชฏิลอันเตวาสิก   ของนันทดาบส   และ

ความปรารถนาตำแหน่งสาวกผู้ประกอบด้วยองค์    ๒   ของนันทดาบส

จึงทรงปฏิบัติพระสรีระแต่เช้า     ทรงถือบาตรและจีวรในเวลาเช้า

เสด็จไปยังอาศรมของนันทดาบสโดยนัยที่ได้กล่าวแล้วในเรื่องของ

พระสารีบุตรเถระ    ในที่นั้น    พึงทราบการถวายผลไม้น้อยใหญ่

ก็ดีการตกแต่งปุปผาสนะก็ดี     การเข้านิโรธสมาบัติก็ดี    โดยนัยที่

กล่าวแล้ว.

ก็พระศาสดา    ออกจากนิโรธสมาบัติ      ทรงส่งพระสาวก

องค์หนึ่งผู้ประกอบด้วยองค์  ๒  คือ     อรณวิหารองค์  ๑  ทักขิไณย

องค์  ๑  ว่า     เธอจงการทำอนุโมทนาปุปผาสนะแก่คณะฤาษี     ดังนี้

พระเถระนั้น     อยู่ในวิสัยของตนพิจารณาพระไตรปิฎกกระทำอนุ-

โมทนา  เมื่อจบเทศนาของท่านแล้ว  พระศาสดาจึงทรงแสดง  (ธรรม)

ด้วยพระองค์เอง     เมื่อจบเทศนา     ดาบสทั้ง  ๔๔,๐๐๐  ได้บรรลุ

พระอรหัตทุกรูป    ส่วนนันทดาบส    ถือเอานิมิตแห่งภิกษุผู้อนุโมทนา

ไม่อาจส่งญาณไปตามแนวแห่งเทศนาของพระศาสดาได้   พระศาสดา

ทรงเหยียดพระหัตถ์ไปยังภิกษุที่เหลือว่า   เอถ   ภิกฺขโว   (จงเป็นภิกษุ

มาเถิด)     ภิกษุทั้งหมดมีผมและหนวดอันตรธานแล้ว     ครองบริขาร

อันสำเร็จด้วยฤทธิ์ปรากฏดุจพระเถระ  ๑๐๐ พรรษา

นันทดาบสถวายบังคมพระตถาคตแล้วยืนเฉพาะพระพักตร์

กราบทูลว่า    พระเจ้าข้า    ภิกษุผู้กระทำอนุโมทนาปุปผาสนะแก่

คณะฤาษีมีนามว่าอะไรในศาสนาของพระองค์    ตรัสว่า     ภิกษุนี้

เป็นเอตทัคคะด้วยองค์คือความมีปกติอยู่โดยไม่มีกิเลส    ๑     ด้วยองค์

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 355

ของภิกษุผู้ควรทักษิณา   ๑    นันทดาบสได้ตั้งความปรารถนาว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    ด้วยกรรมคือกุศลอันยิ่งที่ได้ทำมา  ๗ วันนี้

ข้าพระองค์มิได้ปรารถนาสมบัติอื่น     แต่ข้าพระองค์พึงเป็นผู้ประกอบ

ด้วยองค์   ๒   เหมือนอย่างพระเถระนี้ในศาสนาของพระทศพลองค์หนึ่ง

ในอนาคต.   พระศาสดา   ทรงเห็นความไม่มีอันตรายจึงทรงพยากรณ์

แล้วเสด็จกลับไป.     ฝ่ายนันทดาบสฟังธรรมในสำนักพระทศพล

ตามสมควรแก่กาล      ไม่เสื่อมจากฌานแล้วไปบังเกิดในพรหมโลก.

อนึ่ง     พระอรรถกถาจารย์มิได้กล่าวถึงกัลยาณกรรมของดาบสนี้

ในระหว่างไว้.      ล่วงไปแสนกัปท่านมาบังเกิดในเรือนแห่งสุมน

เศรษฐีในกรุงสาวัตถี    พวกญาติได้ขนานนามท่านว่า    สุภูติ

ต่อมา     พระศาสดาของพวกเราทรงบังเกิดในโลกอาศัย

กรุงราชคฤห์ประทับอยู่    ครั้งนั้น    อนาถบิณฑิกเศรษฐีนำสินค้า

ที่ผลิตในกรุงสาวัตถีไปยังเรือนของราชคฤห์เศรษฐีสหายของตน

ทราบว่าพระศาสดาทรงอุบัติแล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระศาสดาซึ่งประทับ

อยู่   ณ   สีตวัน  ด้วยการเฝ้าครั้งแรกนั่นเอง   ได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล

แล้วทูลอาราธนาพระศาสดาให้เสด็จมายังกรุงสาวัตถี     ให้สร้าง

วิหารด้วยการบริจาคทรัพย์แสนหนึ่ง ๆ ทุก  ๆ  โยชน์ตลอดทาง

๔๕ โยชน์ซื้อที่อุทยานของพระราชกุมารนามว่าเชต     ประมาณ  ๑๘

กรีสด้วยเครื่องนับของหลวงในกรุงสาวัตถี     โดยเรียงทรัพย์โกฏิหนึ่ง

สร้างวิหารในที่ที่ซื้อนั้น     ถวายแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว     ในวัน

ฉลองวิหาร     สุภูติกุฏุมพีก็ได้ไปฟังธรรมกับอนาถบิณฑิกเศรษฐี

ได้ศรัทธาจึงบวชท่านอุปสมบทแล้วกระทำมาติกา  ๒  บทให้แคล่ว-

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 356

คล่อง    ให้บอกกัมมัฏฐานให้  บำเพ็ญสมณธรรมในป่าเจริญวิปัสสนา

กระทำเมตตาฌานให้เป็นบาท   บรรลุอรหัตแล้ว     เมื่อแสดงธรรมก็

กล่าวธรรมโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล  เมื่อเที่ยวบิณฑบาต  ออกจาก

เมตตาฌานแล้วจึงรับภิกษาโดยนัยที่กล่าวแล้วเช่นกัน     ครั้งนั้น

พระศาสดาทรงอาศัยเหตุ  ๒  อย่างนี้    จึงสถาปนาท่านไว้ในภิกษุ

ผู้ควรแก่ทักษิณา     แลตำแหน่งเอตทัคคะเป็นยอดของเหล่าภิกษุ

ผู้มีปกติอยู่โดยไม่มีกิเลส.

 

จบ  อรรถกถาสูตรที่  ๔

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 357

อรรถกถาสูตรที่ ๕

 

ประวัติพระเรวตเถระ

 

พึงทราบวินิจฉัยในสูตรที่  ๕   ดังต่อไปนี้.

บทว่า   อารญฺกาน    ได้แก่    ผู้มีปกติอยู่ป่าเป็นวัตร    บทว่า

เรวโต   ขทิรวนิโย   ได้แก่   น้องชายคนเล็กของพระธรรมเสนาบดีเถระ

ท่านมิได้อยู่เหมือนอย่างพระเถระเหล่าอื่น     เมื่อจะอยู่ในป่าก็ต้อง

เลือกป่า  น้ำ  และที่ภิกขาจารที่ถูกใจจึงอยู่ในป่า    แต่ท่านไม่ยึดถือ

ของที่ถูกใจเหล่านี้       อาศัยอยู่ในป่าตะเคียนที่ขระขระด้วยก้อนกรวด

และก้อนหินบนที่ดอน   ฉะนั้น   ท่านจึงชื่อว่า   เป็นยอดของเหล่าภิกษุ

ผู้อยู่ป่าเป็นวัตร     ในปัญหากรรมของท่านมีเรื่องที่จะกล่าวตามลำดับ

ดังต่อไปนี้.

ได้ยินว่า   ในอดีตกาลครั้งพระปทุมุตตระพุทธเจ้า    พระเรวตะ

นี้บังเกิดในหงสวดี   อาศัยกระทำการงานทางเรือ  ที่ท่าปยาคประดิษ-

ฐานในแม่น้ำคงคา     สมัยนั้น   พระศาสดามีภิกษุแสนหนึ่งเป็นบริวาร

เสด็จจาริกไปจนถึงท่าปยาคประดิษฐาน     เขาเห็นพระทศพลแล้ว

คิดว่า     เราไม่ได้เห็นพระพุทธเจ้าเป็นครั้งคราว     ขณะนี้เป็นขณะที่

เราจะได้ขวนขวายกัลยาณกรรมไว้    จึงให้ผูกเรือขนานต่อกัน     ดาด

เพดานผ้าข้างบน    ห้อยพวงมาลาของหอมเป็นต้น    ลาดเครื่องลาดอัน

วิจิตรประกอบด้วยผ้าเปลือกไม้    นิมนต์พระศาสดาพร้อมทั้งบริวาร

เสด็จข้ามฟาก    ในสมัยนั้น    พระศาสดาทรงสถาปนาภิกษุผู้อยู่ป่า

เป็นวัตรองค์หนึ่งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ    นายเรือนั้นเห็นภิกษุนั้น

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 358

จึงคิดว่า     แม้เราก็ควรเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้อยู่ป่าเป็นวัตรใน

ศาสนาของพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งในอนาคตดังนี้เหมือนกัน

จึงนิมนต์พระศาสดาถวายมหาทาน  ๗  วัน   หมอบ   ณ   แทบบาทมูล

ของพระศาสดา     กระทำความปรารถนาว่า     ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ

แม้ข้าพระองค์พึงเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้อยู่ป่าเป็นวัตรในศาสนา

ของพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งในอนาคตเหมือนอย่างภิกษุที่พระองค์

ทรงสถาปนาไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะเถิด     พระศาสดาทรงเห็นว่า

หาอันตรายมิได้    ทรงพยากรณ์ว่า     ในอนาคตท่านจักเป็นผู้ยอด

ในศาสนาของพระโคดมพุทธเจ้า     แล้วเสด็จกลับไป    แต่มิได้กล่าว

ถึงกรรมในระหว่างไว้.

ท่านกระทำกัลยาณกรรมจนตลอดชีพ     เวียนว่ายอยู่ใน

เทวโลกและมนุษย์ในพุทธุปบาทกาลนี้     จึงมาถือปฏิสนธิในท้อง

แห่งนางสารีพราหมณี   ในตำบลบ้านพราหมณ์ชื่อ   นาลกะ   เขตมคธ

เกิดเป็นน้องสุดท้องของพี่ชาย  ๓  คน    พี่สาว  ๓  คน    มารดาบิดา

ชื่อว่า     เรวตะ     คราวนั้นมารดาบิดาของท่านคิดว่า     เมื่อลูกของเรา

เจริญโตแล้ว     เหล่าพระสมณศากยะบุตรก็มานำเอาไปบวชเสีย

เราจักผูกเรวตะลูกคนเล็กของเราไว้ด้วยเครื่องผูกคือเรือน    ดังนี้

แล้วนำนางทาริกาจากสกุลที่เสมอกันมาให้ไหว้ย่าของเรวตะแล้ว

กล่าวว่า    แน่ะแม่    เจ้าจงเป็นคนแก่ยิ่งกว่าย่าของเจ้า    เรวตะฟังถ้อย

คำของตนเหล่านั้นแล้วคิดว่า     นางทาริกานี้ยังอยู่ในปฐมวัย     เขาว่า

รูปมีอย่างนี้ของนางทาริกานี้จักเป็นเหมือนรูปย่าของเรา     เราจัก

ถามความประสงค์ของคนเหล่านั้นก่อน   แล้วจึงกล่าวว่า   ท่านทั้งหลาย

จะกระทำอย่างไร   มารดาบิดาตอบว่า  "เราบอกว่า   พ่อเอ๋ย   หญิงนี้

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 359

จะถึงความชราเหมือนอย่างย่าของเจ้า".     เรวตะนั้นถามว่า     รูปของ

หญิงนี้จักเป็นเหมือนอย่างนี้หรือ.    มารดาบิดาตอบว่า    พ่อเอ๋ย    เจ้า

พูดอะไร  ผู้มีบุญมากก็จะเป็นอย่างนี้   เรวตะนั้นคิดว่า  ได้ยินว่า  รูปนี้

ก็จักมีหนังเหี่ยวโดยทำนองนี้    จักมีผมหงอก    ฟันหักโดยทำนองนี้

เรายินดีในรูปเช่นนี้จะทำอะไรได้  เราจักไปตามทางที่พี่ชายของเรา

ไปแล้วนั่นแหละ.    จึงทำเป็นเหมือนยืนพูดกะเด็กหนุ่ม ๆ  รุ่น ๆ  กันว่า

มาเถอะพวกเรา     เราไปวิ่งกันแล้วออกไปเสีย     มารดาบิดากล่าวว่า

พ่อในวันมงคล   เจ้าอย่าไปข้างนอกเลย.

เรวตะนั้นทำเป็นเหมือนเล่นกับเด็กทั้งหลายอยู่      พอถึงวาระ

ตนวิ่งก็ไปหน่อยหนึ่งแล้วกลับเดินกลับช้า  ๆ     พอถึงวาระอีกก็ไป

ให้เหมือนไกลกว่านั้นแล้วกลับมา    ครั้งถึงวาระที่สามก็รู้ว่า    คราวนี้

เป็นเวลาของเราจะหนีไปในที่ต่อหน้านั่นเอง      ไปจนถึงป่าซึ่งเป็นที่

อยู่ของภิกษุผู้ถือบังสุกุลเป็นวัตร     อภิวาทพระเถระแล้วขอบรรพชา

พระเถระกล่าวว่า     สัปบุรุษ     เราไม่รู้จักเธอ     เธอเป็นลูกของใคร

และเธอก็มาโดยทั้งที่แต่งตัวอยู่เช่นนี้     ใครจะสามารถให้เธอบวชได้

เล่า    เขายกแขนทั้ง  ๒  ขึ้นร้องเสียงดังว่า    เขาปล้นฉัน    เขาปล้นฉัน

ดังนี้    พวกภิกษุก็มามุงทั้งข้างโน้นข้างนี้กล่าวว่า   สัปบุรุษ     ในที่นี้

ไม่มีใครที่ชื่อว่าปล้นผ้าหรือเครื่องประดับของเธอเลย      เธอจะพูดว่า

เขาปล้นอย่างไร     เรวตะกล่าวว่า     ท่านผู้เจริญผมมิได้กล่าวหมายถึง

ผ้าและเครื่องประดับ      แต่กล่าวหมายถึงพวกท่านยังปล้นสมบัติข้างใน

ไม่ต้องบวชผมก่อนโปรดบอกให้พี่ชายของข้าพเจ้าทราบก่อน

ภิกษุถามว่า   ก็พี่ชายของเธอชื่อไร   ร.ในเวลาเป็นคฤหัสถ์ชื่ออุปติสสะ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 360

แต่ในเวลานี้คนทั้งหลายเรียกว่าสารีบุตร     ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า

อาวุโส   เมื่อเป็นอย่างนั้น   กุลบุตรผู้นี้ก็เป็นน้องชายคนเล็กของพวกเรา

พระธรรมเสนาบดีพี่ชายใหญ่ของเราพูดไว้ก่อนเทียวว่า     พวกญาติ

ของเราล้วนเป็นมิจฉาทิฏฐิ     ญาติของเราคนใดคนหนึ่งมาก็จงให้เขา

บวชด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่งเถิด    ดังนั้น    จึงกล่าวว่า    กุลบุตรนี้

เป็นน้องตัวของพระเถระ     ท่านทั้งหลายจงให้เธอบวชเถิด     ดังนี้แล้ว

บอกตจปัญจกกัมมัฏฐานแล้ว   พระเถระเรียนกัมมัฏฐานแล้วเข้า

ไปสู่ป่าไม้ตะเคียนซึ่งมีประการดังกล่าวไว้ในที่ไม่ไกลอุปัชฌาย์

อาจารย์บำเพ็ญสมณธรรม     เมื่อท่านเพียรพยายามอยู่ด้วยตั้งใจว่า

เรายังไม่บรรลุพระอรหัต     ก็จักไม่ไปเฝ้าพระทศพลหรือพระเถระ

พี่ชาย     ล่วงไป ๓  เดือนเป็นสัตว์ผู้สุขุมาลชาติบริโภคโภชนะอันปอน

จิตต์ก็ไม่ประณีตไม่มุ่งหน้าอยู่ในพระกัมมัฏฐาน    โดยล่วงไป  ๓ เดือน

ปวารณาออกพรรษาแล้วจึงบำเพ็ญสมณธรรมในที่นั้นนั่นแหละ

เมื่อท่านบำเพ็ญสมณธรรมอยู่จิตต์ก็มีอารมณ์เป็นอันเดียวแล้ว

ท่านเจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระอรหัต

ครั้งนี้    ท่านพระสารีบุตรทูลพระศาสดาว่า    ข้าแต่พระองค์

ผู้เจริญ    ได้ยินว่าเรวตะน้องคนเล็กของข้าพระองค์ออกบวช    เธอ

จะยินดีหรือไม่ยินดี    ข้าพระองค์จักไปเยี่ยมเธอ    พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงทราบว่า     พระเรวตะเริ่มวิปัสสนาแล้ว     จึงทรงห้ามเสีย  ๒  ครั้ง

ในครั้งที่ ๓ ท่านทูลวิงวอนอีก     ทรงทราบว่าบรรลุพระอรหัตแล้ว

จึงตรัสว่า    สารีบุตร    แม้เราก็จักไปด้วย    เธอจงบอกภิกษุทั้งหลาย

เถิด     พระเถระประชุมภิกษุสงฆ์แล้วแจ้งแก่พระภิกษุทั้งปวงว่า

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 361

อาวุโส   พระศาสดามีพระประสงค์จะเสด็จจาริก    รูปใดประสงค์

จะไปด้วยก็จงมาเถิด     ในเวลาที่พระทศพลเสด็จจาริก    ชื่อว่าภิกษุ

ผู้ล้าหลังอยู่มีน้อย     โดยมากภิกษุเป็นอันมากประสงค์จะไปเพราะ

คิดว่าจะเห็นพระสรีระของพระศาสดาที่มีวรรณะเพียงดังทอง

หรือจักฟังธรรมกถาอันไพเราะด้วยประการฉะนี้    พระศาสดา

มีภิกษุหมู่ใหญ่เป็นบริวาร     เสด็จออกไปด้วยหมายจะเยือนพระ-

เรวตะ     พระอานนทเถระ     ถึงทาง  ๒ แพร่งในที่แห่งหนึ่งครั้งนั้น

จึงทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า    ตรงนี้ทางเป็น ๒  แพร่ง   ภิกษุสงฆ์

จะไปทางไหน  พระเจ้าข้า.   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า   อานนท์

ทางไหนละเป็นทางตรง    พระเถระทูลว่า     ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ

ทางตรงมีระยะทาง ๓๐ โยชน์    เป็นทางของอมนุษย์    (เดิน)   ส่วน

ทางอ้อมมีระยะทาง  ๖๐ โยชน์เป็นทางปลอดภัยหาภิกษาได้ง่าย

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า     อานนท์    พระสีวลีมากับเราแล้วหรือ

พระเถระ     มาด้วยพระเจ้าข้า     ศ.ถ้าอย่างนั้นพระสงฆ์จงไปทางตรง

เราจักทดลองบุญของพระสีวลี    พระศาสดา    มีภิกษุสงฆ์เป็นบริวาร

เสด็จทางดง   เพื่อทดลองบุญของพระสีวลีเถระ  ตั้งต้นแต่ที่พระศาสดา

เสด็จดำเนินขึ้นทางหมู่เทพเนรมิตนครในที่ทุก ๆ โยชน์     ตกแต่ง

วิหารเพื่อเป็นที่อยู่ถวายภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข     เหล่า

เทวบุตร    เป็นเหมือนพวกรรมกรที่พระราชาส่งไป    ถือข้าวยาคูและ

ของเคี้ยวเป็นต้นไปถามว่า    พระคุณเจ้าสีวลีอยู่ไหน    พระคุณเจ้า

สีวลีอยู่ไหน     พระเถระให้รับเครื่องสักการะสัมมานะไปยังสำนัก

พระศาสดา   พระศาสดาพร้อมกับภิกษุสงฆ์ทรงชื่นชมเครื่องสักการะ

และสัมมานะ     โดยทำนองนี้แหละเสด็จดำเนินไปสิ้นระยะทางวันละ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 362

โยชน์เป็นอย่างยิ่ง    ล่วงทางกันดารถึง   ๓๐  โยชน์    จนถึงที่พักอาศัย

ของพระขทิรวนิยเถระ.

 

พระเถระทราบว่า     พระศาสดาเสด็จมา     จึงเนรมิตวิหาร

สถานที่อยู่ของตนให้พอแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประธาน

และพระคันธกุฏีที่พักกลางคืนที่พักกลางวันเป็นต้นถวายพระทศพล

ด้วยฤทธิ์     ออกไปรับเสด็จพระตถาคตแล้ว     พระศาสดาเสด็จเข้าสู่

วิหารโดยทางที่ประดับแล้ว     ตกแต่งแล้ว.   คราวนั้น   เมื่อพระตถาคต

เสด็จเข้าพระคันธกุฏี     ภิกษุทั้งหลายก็เข้าไปสู่เสนาสนะที่ถึงแล้ว

โดยควรแก่พรรษา     เทวดาคิดว่า     เวลานี้มิใช่เวลาอาหาร       จึงนำ

นำอัฏฐบานมาถวาย    พระศาสดาทรงดื่มน้ำอัฏฐบานพร้อมกับพระ-

ภิกษุสงฆ์   โดยทำนองนี้   เมื่อพระตถาคตทรงชื่นชมสักการะสัมมานะ

ล่วงไปกึ่งเดือน.  ครั้งนั้น  ภิกษุที่กระสันขึ้นบางพวกนั่งอยู่ในที่เดียวกัน

สนทนากันขึ้นว่า    พระศาสดาผู้ทศพลตรัสว่า   ก็น้องชายคนเล็ก

ของพระอัครสาวกของเรา"    เสด็จมาเยือนภิกษุผู้นวกัมมิกะผู้ก่อสร้าง

เห็นปานนี้    คิดว่าเชตวันมหาวิหารหรือเวฬุวันมหาวิหารเป็นต้น

จักทำอะไรในสำนักแห่งวิหารนี้ได้     ภิกษุแม้นี้เป็นผู้กระทำนวกรรม

เห็นปานนี้   จักกระทำสมณธรรมชื่ออะไรได้    ดังนี้.

ครั้งนั้น   พระศาสดาทรงดำริว่า   เมื่อเราอยู่นานไป   ที่นี้ก็จัก

เกลื่อนกล่น     ธรรมดาภิกษุผู้อยู่ป่าเป็นวัตรย่อมมีความต้องการ

ความสงัด      เรวตะจักอยู่ไม่ผาสุก     แต่นั้นจึงเสด็จไปยังที่พักกลางวัน

ของพระเรวตะ.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 363

พระเถระนั่งบนแผ่นหินพิงแผ่นกระดานที่ห้อยลงไป    ณ    ท้าย

ที่จงกรมแต่ลำพังองค์เดียว     เห็นพระศาสดาเสด็จมาแต่ที่ไกล     จึง

ต้อนรับถวายบังคม, ที่นั้น   พระศาสดาตรัสถามท่านว่า    เรวตะ   ที่นี้

เป็นที่ประกอบด้วยพาลมฤค     (สัตว์ร้าย)     เธอได้ยินเสียงช้างและม้า

เป็นต้นที่ดุร้าย     ทำอย่างไรกะเสียงนั้น.     พระเรวตะทูลว่า     ข้าแต่

พระองค์ผู้เจริญ     เมื่อข้าพระองค์ได้ยินเสียงของสัตว์เหล่านั้น     ย่อม

เกิดความปีติอยู่ในป่า     พระศาสดาตรัสพระดำรัสชื่ออรัญญปัสสกถา

ด้วยคาถา   ๕๐๐  คาถาแด่พระเรวตะเถระ.      วันรุ่งขึ้นเสด็จไปเพื่อ

บิณฑบาต         ในที่ไม่ไกลแล้วเรียกพระเรวตะมาทรงกระทำให้พวก

ภิกษุที่กล่าวิติเตียนพระเถระให้หลงลืมไม้เท้า   รองเท้า   ทะนานน้ำมัน

และร่มไว้     ภิกษุเหล่านั้นต้องกลับมาเพื่อเอาบริขารของตน     เดินไป

ตามทางที่ตนมาแล้วนั่นเองก็กำหนดสถานที่ที่ตนวางไว้ไม่ได้.

ก็ทีแรกภิกษุเหล่านั้นเดินไปตามทางที่เขาประดับแล้ว  แต่งแล้ว

แต่ในวันนั้น    กลับเดินไปตามทางขรุขระ    ต้องนั่งกระหย่ง   ต้องเดิน

ไปด้วยเข่าในที่นั้น  ๆ     ภิกษุเหล่านั้นต่างเหยียบย่ำพุ่มไม้     กอไม้

และหนามไปถึงที่ ๆ    ต้องอัธยาศัยที่ตนเคยอยู่    ก็พบร่มของตนบน

ตอไม้ตะเคียนนั้น ๆ    ได้    จำรองเท้า    ไม้เท้าและทะนานน้ำมันได้

ในตอนนั้น   พวกเธอจึงรู้ว่า   ภิกษุนี้เป็นผู้มีฤทธิ์   ครั้นถือเอาบริขาร

ของตน ๆ     แล้วพูดว่า     ชื่อว่าสักการะที่ตกแต่งถวายพระทศพลย่อม

เป็นถึงเพียงนี้  พากันไปแล้ว.

นางวิสาขามหาอุบาสิกา   ถามพวกภิกษุที่ไปข้างหน้าใน

เวลาที่ท่านนั่งในเรือนของตนว่า   ท่านผู้เจริญ    ที่อยู่ของพระเรวตเถระ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 364

น่าพอใจหรือไม่ล่ะ   ภิกษุเหล่านั้นตอบว่า  น่าพอใจอุบาสิกา  เสนาสนะ

นั้นเปรียบด้วยสวนนันทวันและสวนจิตลดาเป็นต้น    ทีนั้น    จึงถาม

ภิกษุที่มาถึงภายหลังสุดของภิกษุเหล่านั้นว่า     พระคุณเจ้าที่อยู่ของ

พระเรวตเถระน่าพอใจไหม    ภิกษุเหล่านั้นตอบว่า    อย่าถามเลย

อุบาสิกา   ที่นั้น  เป็นที่ ๆ  ไม่สมควรจะพูดถึง  ที่ดอน  มีก้อนกรวด

ก้อนหินป่าไม้ตะเคียนอย่างนี้   ภิกษุนั้นยังอยู่ในที่นั้นได้   มหาอุบาสิกา

วิสาขาฟังถ้อยคำของภิกษุที่มาก่อนและที่มาทีหลังแล้วคิดว่า     ถ้อย

คำของภิกษุพวกไหนหนอเป็นคำจริง     ภายหลังภัตรถือเอาของหอม

และดอกไม้ไปกระทำบำรุงพระทศพล    ถวายบังคมแล้วนั่ง    ณ    ที่

สมควรส่วนข้างหนึ่ง   จึงทูลถามพระศาสดาว่า   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ

พระคุณเจ้าบางพวกสรรเสริญที่อยู่ของพระเรวตเถระ     บางพวกติ

ข้อนี้เป็นอย่างไรพระเจ้าข้า     พระศาสดาตรัสว่า     ดูก่อนวิสาขา

มหาอุบาสิกา    ที่ของพระอริยะจะเป็นที่น่ารื่นรมย์หรือไม่เป็นที่น่า

รื่นรมย์จงยกไว้   จิตของพระอริยะย่อมยินดีทั้งนั้น   ที่นั้น   ชื่อว่าเป็น

ที่น่ารื่นรมย์แท้จริง   ดังนี้แล้วตรัสพระคาถานี้ว่า.

 

คาเม  วา  ยทิ  วารญฺเญ  นินฺเน  วา  ยทิ  วา  ถเล

ยตฺถ    อรหนฺโต  วิหรนฺติ   ต   ภูมิรามเณยฺยกนฺติ.

 

พระอรหันต์ทั้งหลาย   อยู่ในที่ใด   ไม่ว่าเป็นบ้าน

ป่า  ที่ลุ่มหรือที่ดอนก็ตาม  ที่นั้น  เป็นภูมิภาคที่

น่ารื่นรมย์ทั้งนั้น  ดังนี้.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 365

ต่อมาในภายหลัง     พระศาสดาประทับนั่งในท่ามกลางหมู่

พระอริยะในเชตวันมหาวิหาร    ทรงสถาปนาพระเถระไว้ในตำแหน่ง

เป็นยอดของเหล่าภิกษุทั้งหลายผู้มีปกติอยู่ในป่าเป็นวัตรแล.

 

จบ  อรรถกถาสูตรที่  ๕

 

อรรถกถาสูตรที่  ๖

 

ประวัติพระกังขาเรวตเถระ

 

พึงทราบวินิจฉัยในสูตรที่  ๖  ดังต่อไปนี้.

บทว่า  ฌายีน  ได้แก่  ผู้ได้ฌาน  คือผู้ยินดียิ่งในฌาน  ได้ยินว่า

พระเถระนั้นชื่อว่าเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้ได้ฌาน     เว้นไว้น้อย

กว่าที่พระทศพลทรงเข้าสมาบัติ       เข้าสมาบัติเป็นส่วนมาก     เพราะ

ฉะนั้น     ท่านจึงชื่อว่าเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้เข้าฌาน    ท่านเรียกว่า

กังขาเรวตะ  เพราะเป็นผู้มักสงสัย  ความรำคาญ  อธิบายว่า  กุกฺกุจฺจกา

เป็นผู้มีความรำคาญ  ชื่อว่า  สงสัย.  ถามว่า  ก็ภิกษุรูปอื่น  ที่มีความ

รำคาญ   ไม่มีหรือ  ?    ตอบว่า   มี   แต่พระเถระนี้   แม้ในสิ่งที่สมควร

ก็เกิดรำคาญ   เพราะฉะนั้น   ความที่พระเถระนั้นเป็นผู้มีความรำคาญ

เป็นปกติ   ปรากฏชัดแจ้งแล้ว   เพราะเหตุนั้น   จึงนับว่า   กังขาเรวตะ

ผู้มักสงสัย     ในปัญหากรรมของท่าน    มีเรื่องที่จะกล่าวตามลำดับ

ดังต่อไปนี้.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 366

ได้ยินว่า   ครั้งพระพุทธเจ้าพระนามว่า   ปทุมุตตระ   พระเถระ

นี้ไปวิหารกับมหาชน  โดยนัยข้างต้นนั่นแล     ยืนฟังธรรมอยู่ท้ายบริษัท

เห็นพระศาสดา     ทรงสถาปนาภิกษุรูปหนึ่งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ

เป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้ยินดีในฌาน     จึงคิดว่า     แม้เราก็ควรเป็น

เหมือนอย่างนั้นในอนาคต    จบเทศนา    จึงนิมนต์พระศาสดา    ถวาย

เครื่องสักการะใหญ่ ๗ วัน    โดยนัยก่อนนั่นแล    กราบทูลพระผู้มี

พระภาคเจ้าว่า     พระเจ้าข้า     ข้าพระองค์มิได้ปรารถนาสมบัติอื่น

ด้วยกรรม     คือการทำกุศลอันยิ่งนี้     แต่ว่าข้าพระองค์พึงเป็นยอด

ของเหล่าภิกษุผู้ได้ฌานในศาสนาของพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งใน

อนาคต     เหมือนอย่างภิกษุที่พระองค์ทรงสถาปนาไว้ในตำแหน่ง

เอตทัคคะ     เป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้ได้ฌาน    ในวันที่สุด  ๗ วัน

แต่วันนี้ไป    ท่านได้กระทำความปรารถนาดังกล่าวมานี้   พระศาสดา

ทรงตรวจดูอนาคต    ทรงเห็นความสำเร็จจึงทรงพยากรณ์ว่า    ใน

อนาคต    ในที่สุดแห่งแสนกัป   พระพุทธเจ้าพระนามว่า   โคตมะ   จัก

ทรงอุบัติ     ท่านจักเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้ได้ฌาน    ในศาสนาของ

พระองค์  ดังนี้แล้วเสด็จกลับ

 

ท่านกระทำกรรมอันงามตลอดชีวิต       เวียนว่ายอยู่ในเทวดา

และมนุษย์แสนกัป    ครั้งพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา     มาบังเกิดใน

ตระกูลที่มีโภคสมบัติมาก    ในกรุงสาวัตถี    ไปวิหารกับมหาชนที่

กำลังเดินไปฟังธรรมในภายหลังอาหาร     ยืนฟังธรรมกถาของพระ-

ทศพลท้ายบริษัท    ได้ศรัทธา    บรรพชาอุปสมบทแล้ว    ให้พระผู้มี

พระภาคตรัสบอกกัมมัฏฐานแล้ว            กระทำบริกรรมในฌานอยู่

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 367

เป็นผู้ได้ฌาน    การทำฌานนั้นแหละให้เป็นบาท  บรรลุพระอรหัตตผล

ท่านพักน้อยกว่าสมาบัติที่พระทศพลเข้า    เข้าสมาบัติเป็นส่วนมาก

จึงมีความชำนาญอันสั่งสมไว้ในฌานทั้งหลาย    ทั้งกลางวันทั้งกลางคืน

ต่อมาภายหลังพระศาสดาทรงถือเอาคุณอันนี้    สถาปนาท่านไว้ใน

ตำแหน่งเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้ได้ฌาน    ก็ท่านชื่อว่า    กังขาเรวตะ

เพราะมีความกังขา     กล่าวคือความรำคาญ    ที่มีความรังเกียจบังเกิด

ขึ้นในวัตถุทั้งหลายที่เป็นกัปปิยะนั่นแลอย่างนี้ว่า    อาวุโส    น้ำอ้อยงบ

เป็นอกัปปิยะ  มูตรเป็นอกัปปิยะ

 

จบ   อรรถกถาสูตรที่  ๖

 

อรรถกถาสูตรที่  ๗

 

ประวัติพระโสณโกฬวิสเถระ

 

พึงทราบวินิจฉัยในสูตรที่  ๗  ดังต่อไปนี้.

 

บทว่า    อารทฺธวิริยาน   ความว่า   ผู้ตั้งความเพียรแล้ว   ผู้มีความ

เพียรบริบูรณ์แล้ว.  คำว่า  โสโณ   โกฬวิโส  เป็นชื่อของพระเถระนั้น.

คำว่า  โกฬวิโส  เป็นโคตร.  อีกอย่างหนึ่ง  ความว่า  ชื่อว่า  โกฬเวโส

อธิบายว่า     เด็กแห่งตระกูลแพศย์     ผู้ถึงที่สุดด้วยความมีอิสสระ     ก็

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 368

เพราะเหตุที่     ธรรมดาว่า     ความเพียรของภิกษุเหล่าอื่น     ย่อมต้อง

ทำให้เจริญ     แต่ของพระเถระ     พึงอบรมเท่านั้น     เพราะฉะนั้น

พระเถระนี้     ชื่อว่าเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้มีความเพียรอันปรารภ

แล้ว  ในปัญหากรรมของท่าน  มีเรื่องที่จะพึงกล่าวตามลำดับดังต่อไปนี้

 

ได้ยินว่า  ในอดีตกาล   ครั้งพระพุทธเจ้าพระนามว่า  ปทุมุตตระ

พระเถระนี้บังเกิดในตระกูลเศรษฐี    พวกญาติขนานนามของท่าน

ว่า     สิริวัฑฒกุมาร      ท่านเจริญวัยแล้วไปวิหารโดยนัยก่อนนั้นแล

ยืนฟังธรรมอยู่ท้ายบริษัท     เห็นพระศาสดา    ทรงสถาปนาภิกษุ

รูปหนึ่งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ     เป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้มีความ

เพียรอันปรารภแล้ว     จึงคิดว่า     แม่เราก็ควรเป็นอย่างภิกษุนี้ใน

อนาคต    จบเทศนา   จึงนิมนต์พระทศพล   ถวายมหาทาน ๗ วัน  ได้

กระทำความปรารถนา    โดยนัยที่กล่าวแล้วนั้นแล    พระศาสดาทรง

เห็นว่า     ความปรารถนาของท่านสำเร็จ     จึงทรงพยากรณ์โดยนัย

ก่อนนั่นแล    เสด็จกลับพระวิหาร    ฝ่ายสิริวัฑฒเศรษฐีนั้น    กระทำ

กุศลตลอดชีวิต     เวียนว่ายอยู่ในเทวดาและมนุษย์ล่วงไปแสนกัป

เมื่อพระกัสสปทศพลปรินิพพานแล้วในกัปนี้    ครั้งพระผู้มีพระภาคเจ้า

ของเรายังไม่ทรงบังเกิด      ก็มาถือปฏิสนธิในครอบครัวกรุงพาราณี

ท่านไปเล่นน้ำในแม่น้ำคงคา    พร้อมกับหมู่สหายของตน    ครั้งนั้น

พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งมีจีวรเก่า     เข้าอาศัยกรุงพาราณสี

สร้างบรรณศาลาอยู่ริมฝั่งแม่น้ำคงคา     ตั้งใจว่าจะเข้าจำพรรษา

จึงไปดึงท่อนไม้และเถาวัลย์ที่จักนำพัดมาติดอยู่ออก     กุมารนี้กับ

สหายเดินไปยืนอภิวาทอยู่ถามว่า    ทำอะไรเจ้าข้า    ป.    พ่อเด็กจวน

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 369

เข้าพรรษาแล้ว    ธรรมดาบรรพชิตควรได้ที่อยู่    กุมารกล่าวว่า

ท่านเจ้าข้า  วันนี้   ขอพระคุณเจ้ารอสักวันหนึ่งก่อน,  พรุ่งนี้   ข้าพเจ้า

จะกระทำที่อยู่ถวายพระคุณเจ้า   พระปัจเจกพุทธเจ้ายับยั้งอยู่   เพราะ

เป็นผู้มาแล้วด้วยตั้งใจว่า     จักกระทำความสงเคราะห์กุมารนี้เหมือน

กัน   กุมารนั้นทราบว่า   พระปัจเจกพุทธเจ้ารับนิมนต์แล้ว   วันรุ่งขึ้น

จึงจัดแจงเครื่องสักการะสัมมานะไปยืนคอยพระปัจเจกพุทธเจ้ามา

ฝ่ายพระปัจเจกพุทธเจ้าทรงรำลึกว่า     วันนี้เราจักเที่ยวหาอาหาร

ที่ไหนหนอ    จึงไปยังประตูเรือนของกุมารนั้น    กุมารเห็นพระปัจเจก-

พุทธเจ้าแล้วก็นึกรัก   รับบาตรถวายอาหาร   นิมนต์ว่า    ตลอดภายใน

พรรษานี้    ขอได้โปรดมายังประตูเรือนของข้าพเจ้าเท่านั้น    พระ-

ปัจเจกพุทธเจ้ารับคำฉันเสร็จแล้วก็หลีกไป,     จึงไปกับสหายของ

ตนช่วยกันสร้างบรรณศาลาที่อยู่    ที่จงกรม    และที่พักกลางวันและ

กลางคืน     ถวายพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วเสร็จในวันเดียว     กุมารนั้น

คิดว่า     เวลาพระปัจเจกพุทธเจ้าเข้าบรรณศาลา     เปือกตมบนพื้นดิน

ที่ฉาบด้วยของเขียวสด     อย่าได้ติดที่เท้า     จึงลาดผ้ากัมพลแดงมีค่า

พันหนึ่งอันเป็นผ้าห่มของตนปิดพื้น    เห็นรัศมีมีสรีระของพระปัจเจก-

พุทธเจ้า   เป็นเช่นเดียวกับสีของผ้ากัมพล   ก็เลื่อมใสอย่างยิ่ง   กล่าวว่า

จำเดิมแต่เวลาที่พระคุณเจ้าเหยียบแล้ว      ประกายแห่งผ้ากัมพลนี้

แวววาวอย่างยิ่งฉันใด      แม้วรรณะแห่งมือและเท้าของข้าพเจ้าก็จงมี

สีเหมือนดอกหงอนไก่    ในที่ที่ข้าพเจ้าเกิดแล้วเกิดอีก    ฉะนั้น    ขอให้

ผัสสะจงเป็นเช่นกับผัสสะแห่งผ้าฝ้ายที่เขายีแล้วถึง    ๗    ครั้งเทียว

กุมารนั้นบำรุงพระปัจเจกพุทธเจ้าตลอดไตรมาส   ได้ถวายไตรจีวรเมื่อ

เวลาปวารณาแล้ว     พระปัจเจกพุทธเจ้ามีบาตรและจีวรบริบูรณ์แล้ว

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 370

จึงไปยังภูเขาคันธมาทน์ตามเดิม

ฝ่ายกุลบุตรนั้น    เวียนว่ายอยู่ในเทวดาและมนุษย์มาถือปฏิสนธิ

ในเรือนของอุสภเศรษฐี   ในเมืองกาลจัมปาก   ครั้งพระผู้มีพระภาคเจ้า

ของเรา     ตั้งแต่เวลาที่กุลบุตรนั้นถือปฏิสนธิ     เครื่องบรรณาการ

หลายพันมาในสกุลเศรษฐี    ในวันที่เกิดนั่นเอง    ทั่วพระนครได้มี

เครื่องสักการะสัมมานะเป็นอันเดียวกัน     ย่อมาในวันตั้งชื่อกุมารนั้น

มารดาบิดาคิดว่า     บุตรของเรารับชื่อของตนมาแล้ว     รัศมีสรีระ

ของเขาเหมือนรดด้วยทองมีสุกแดง     เพราะฉะนั้น     จึงตั้งชื่อของ

กุมารนั้นว่า    โสณกุมาร   ครั้งนั้น   เศรษฐีให้พี่เลี้ยงนางนมบำรุงบุตร

นั้นให้เจริญด้วยความสุขประหนึ่งเทพกุมาร     การจัดแจงอาหาร

สำหรับกุมารนั้นได้มีแล้วอย่างนี้     หว่านข้าวลงยังที่มีประมาณ ๖๐

กรีส    เลี้ยงด้วยน้ำ  ๓ อย่าง    เอาตุ่มใส่น้ำนมและน้ำหอมหลายพันตุ่ม

รดลงในเหมืองน้ำที่ไหลเข้าไปในนาดอน     เวลารวงข้าวสาลีเป็นน้ำนม

ก็ฝังหลักล้อมรอบ ๆ     และในระหว่าง ๆ     เพื่อป้องกันสัตว์ทั้งหลาย

มีนกแก้วเป็นต้น     กระทำเป็นเดน     และเพื่อจะให้รวงข้าวมีความ

นุ่มนวล    ลาดผ้าเนื้อละเอียดไว้บนหลัก    เอาไม้พาดข้างบน      ด้วย

เสื่อลำแพน    กั้นม่านโดยรอบ    จัดอารักขาไว้ในที่รอบ ๆ    ทุกส่วน

เมื่อข้าวสุกขึ้นฉางก็ประพรมด้วยคันธชาติ  ๔  อย่าง   อบด้วยของหอม

อย่างดีเลิศไว้ข้างบน     หมู่คนหลายแสนลงแขกเกี่ยวขั้วรวงข้าวสาลี

ทำเป็นกำ ๆ    มัดด้วยเชือก   ตากให้แห้ง    ต่อนั้น   ลาดของหอมที่พื้น

ล่างฉาง    แผ่รวงข้าวไว้ข้างบน    แผ่ไปให้มีระหว่างช่อง     อย่างนี้จน

เต็มฉางจึงปิดประตู      เมื่อครบ  ๓  ปี  จึงค่อยเปิดฉางข้าว    เวลาเปิด

ก็มีกลิ่นอบอวลไปทั่วพระนคร     เมื่อฟาดข้าวสาลี    พวกนักเลงก็พา

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 371

กันมาซื้อแกลบเอาไป   ส่วนรำ    จุลลปัฏฐากได้ไป   เวลาซ้อมด้วยสาก

ก็มาเลือกเก็บเอาข้าวสารไป     คนเหล่านั้นใส่ข้าวนั้นไว้ในกระเช้า

แฝกทอง     จุ่มลงครั้งเดียวในชาติรส          ใส่ข้าวไว้ในกระเช้าที่สาน

ด้วยแฝกทอง    ใส่ชาติรสน้ำผลจันทน์ที่ยังร้อน    ซึ่งกรอง ๗ ครั้ง

เอามาครั้งเดียวแล้วก็ยกขึ้น      น้ำผลจันทน์ที่เดือดแล้วซึ่งเขากรอง

๗ ครั้ง     แล้วยกขึ้นตรองข้าวสาลีที่ยกขึ้นพ้นน้ำแล้ว     ก็เหมือนดอก

มะลิ     ชนทั้งหลายจึงใส่โภชนะนั้นไว้ในถาดทอง     เอาไว้บนถาดเงิน

ที่เต็มด้วยข้าวมธุปายาสมีน้ำน้อยที่ยังร้อนอยู่     ถือไปวางไว้ข้างหน้า

บุตรเศรษฐี.    เศรษฐีบุตรนั้นบริโภคพอยังอัตภาพให้เป็นไปสำหรับตน

แล้วล้างปากด้วยน้ำที่อบด้วยของหอม      แล้วล้างมือและเท้า     ตอนนั้น

จึงนำเครื่องอบปากมีประการต่าง ๆ     มาให้แก่เศรษฐีบุตรนั้นซึ่ง

ได้ล้างมือและเท้าแล้ว      ลาดเครื่องลาดอันวิจิตรด้วยผ้าเปลือกไม้

อย่างดี   ในที่ที่เศรษฐีบุตรนั้นเหยียบ   ฝ่ามือและฝ่าเท้าของเศรษฐีบุตร

นั้นมีสีดุจสีดอกหงอนไก่     โลมาซึ่งมีวรรณะดุจสีแก้วมณีและแก้ว

กุณฑล     เกิดที่ฝ่าเท้า     ดุจสัมผัสของผ้าฝ้ายที่เขายีแล้วถึง  ๗  ครั้ง

เศรษฐีบุตรนั้นโกรธใคร ๆ    จะพูดว่า    จงรู้ไว้   ฉันจะเหยียบพื้นดิน

เมื่อเธอเจริญวัยแล้วให้สร้างปราสาท  ๓ หลัง      ที่เหมาะแก่ฤดู  ๓

แล้วให้นางงอนบำรุงบำเรอเศรษฐีบุตรนั้นเสวยมหาสมบัติอาศัย

อยู่ปานเทพเจ้า.

 

ต่อมาเมื่อพระศาสดาของเราทรงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ

ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐแล้ว      อาศัยกรุงราชคฤห์

ประทับอยู่      เศรษฐีบุตรนั้นอันพระเจ้ามคธตรัสเรียกมาเพื่อจะ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 372

ทอดพระเนตรขนที่เท้าแล้วส่งไปเฝ้าพระศาสดาพร้อมกับชาวบ้าน

๘๐,๐๐๐   ฟังพระธรรมเทศนาได้ศรัทธา    จึงขอบรรพชากะพระ-

ศาสดา     ครั้งนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามเขาว่า     มารดาบิดา

อนุญาตแล้วหรือ  ทรงสดับว่า   ยังมิได้อนุญาต   จงทรงห้ามว่า  โสณะ

ตถาคตไม่ให้กุลบุตรที่มารดาบิดาไม่อนุญาตบวชได้    เศรษฐีบุตร

นั้นรับพระดำรัสของพระตถาคตด้วยเศียรเกล้าว่า      ดีละพระเจ้าข้า

จึงไปหามารดาบิดาให้ท่านอนุญาตแล้ว     จึงกลับมาเฝ้าพระตถาคต

ได้บวชในสำนักของภิกษุรูปหนึ่ง    นี้เป็นความย่อในเรื่องนี้,     โดย

พิสดาร  พิธีบรรพชาของท่านมาแล้วในพระบาลีนั่นแล.

 

เมื่อท่านได้บรรพชาอุปสมบทแล้ว    อยู่ในกรุงราชคฤห์    หมู่

ญาติและสายโลหิตเป็นอันมาก   และเพื่อเห็นเพื่อนเป็นอันมาก     ต่าง

นำสักการะและสัมมานะมา     กล่าวสรรเสริญความสำเร็จแห่งรูป

แม้คนเหล่าอื่นก็พากันมาดู    พระเถระคิดว่า    คนเป็นอันมากมายัง

สำนักของเรา     เราจักทำกิจกรรมในกัมมัฏฐาน      หรือในวิปัสสนา

ได้อย่างไร     ถ้ากะไร        เราพึงเรียนกัมมัฎฐานในสำนักของพระ-

ศาสดาแล้วไปสุสานสีตวัน   บำเพ็ญสมณธรรม   เพราะคนเป็นอันมาก

เกลียดสุสานสัตว์นั้น    จักไม่ไป   เมื่อเป็นอย่างนี้    กิจของเราจักถึง

ที่สุดได้        จึงรับกัมมัฏฐานในสำนักของพระศาสดาแล้วไปยังสีตวัน

เริ่มบำเพ็ญสมณธรรม     ท่านคิดว่า     สรีระของเราละเอียดอย่างยิ่ง

แต่ไม่อาจจะให้ถึงความสุขโดยความสะดวกนั่นเอง      แม้ถึงจะลำบาก

กายก็ควรบำเพ็ญสมณธรรม     แต่นั้นจึงอธิษฐานการยืนและการ

จงกรมมีแต่โลหิตอย่างเดียว    เมื่อเท้าเดินไม่ได้   ก็พยายามจงกรมด้วย

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 373

เข่าบ้าง    ด้วยมือบ้าง     แม้ถึงกระทำความเพียรอย่างมั่นคงถึงเพียงนี้

ก็ไม่อาจทำคุณแม้เพียงโอภาสให้บังเกิด     จึงคิดว่า    แม้หากว่าคนอื่น

พึงปรารภความเพียรพึงเป็นเช่นกับเราไซร้     แต่เราพยายามอยู่

อย่างนี้    ก็ไม่อาจทำมรรคหรือผลให้เกิดขึ้นได้   เราไม่ใช่อุคฆฏิตัญญู

บุคคล    หรือไม่ใช่วิปจิตัญญูบุคคล    ไม่ไช่ไนยบุคคล    เราพึงเป็น

ปทปรมบุคคลแน่แท้   เราจะประโยชน์อะไรด้วยบรรพชา    เราจะสึก

ออกไปบริโภคโภคะและกระทำบุญ   สมัยนั้น   พระศาสดาทรงทราบ

ความปริวิตกของพระเถระ      เวลาเย็นทรงมีหมู่ภิกษุแวดล้อมไปใน

สุสานสีตวันนั้น    ทอดพระเนตรเห็นที่จงกรมเปื้อนเลือด     ทรงโอวาท

พระเถระโดยโอวาทเทียบดังพิณ     ตรัสบอกกัมมัฏฐานแก่พระเถระ

เพื่อให้ประกอบความเพียรเพลา ๆ     ลงบ้าง     แล้วเสด็จไปยังภูเขา

คิชฌกูฎ     ฝ่ายพระโสณเถระได้พระโอวาทในที่ต่อพระพักตร์ของ

พระทศพล    ไม่นานนักก็ตั้งอยู่ในพระอรหัตตผล.   ต่อมาภายหลัง

พระศาสดา    มีหมู่ภิกษุแวดล้อมทรงแสดงธรรมในพระเชตวันวิหาร

ทรงสถาปนาพระเถระไว้ในตำแหน่งเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้ปรารภ

ความเพียร.

 

จบ  อรรถกถาสูตรที่  ๗

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 374

อรรถกถาสูตรที่  ๘

 

ประวัติพระโสณกุฏิกัณณเถระ

 

พึงทราบวินิจฉัยในสูตรที่  ๘   ดังต่อไปนี้.

ถ้อยคำท่านเรียกว่า   วากฺกรณ   ในบทว่า   กลฺยาณวากฺกรณาน.

อธิบายว่า    ถ้อยคำอันงามคือถ้อยคำอันไพเราะ    จริงอยู่   พระเถระนี้

กล่าวธรรมกถาด้วยเสียงอันไพเราะ     แด่พระตถาคตในพระคันธกุฏี

เดียวกันกับพระทศพล.     ครั้งนั้น    พระศาสดาได้ประทานสาธุการ

แก่ท่าน   เพราะฉะนั้น   พระเถระนั้นจึงชื่อว่า   เป็นยอดของเหล่าภิกษุ

ผู้มีวาจาไพเราะ   คำว่า    โสณะ   เป็นชื่อของท่าน   แต่ท่านทรงเครื่อง

ประดับหู    (ตุ้มหู)     มีค่าถึงโกฏิหนึ่ง     เพราะฉะนั้นเขาพึงเรียกว่า

กุฏิกัณณะ   หมายความว่าพระโสณะผู้มีตุ้มหูราคาโกฏิหนึ่ง   ในปัญหา

กรรมของท่านมีสิ่งที่จะพึงกล่าวตามลำดับดังต่อไปนี้  :-

แม้พระเถระนี้   ครั้งพระพุทธเจ้าพระนามว่า   ปทุมุตตระ.   ไป

วิหารกับมหาชนโดยนัยก่อนนั้นแล     ยืนฟังธรรมอยู่ท้ายบริษัท

เห็นพระศาสดาทรงสถาปนาภิกษุรูปหนึ่งไว้ในตำแหน่งผู้เป็นยอด

ของเหล่าภิกษุผู้มีวาจาไพเราะ     จึงคิดว่า     แม้เราก็ควรเป็นยอดของ

เหล่าภิกษุผู้มีวาจาไพเราะในศาสนาของพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่ง

ในอนาคต      จึงนิมนต์พระทศพลถวายทาน  ๗  วัน    ได้กระทำความ

ปรารถนาว่า     พระเจ้าข้า     พระองค์ทรงตั้งภิกษุใจไวในตำแหน่ง

ภิกษุผู้มีวาจาไพเราะ   วันสุดท้ายใน ๗ วันนับแต่วันนี้   แม้ข้าพระองค์

พึงเป็นเหมือนอย่างภิกษุนั้นในศาสนาของพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่ง

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 375

ในอนาคต     ด้วยผลแห่งกุศลกรรมนี้    พระศาสดาทรงเห็นว่าไม่มี

อันตรายสำหรับเธอ     จึงทรงพยากรณ์ว่า     ท่านจักเป็นยอดของเหล่า

ภิกษุผู้มีวาจาไพเราะในศาสนาของพระโคดมพุทธเจ้าในอนาคตกาล

แล้วเสร็จกลับไป.   ฝ่ายท่านก็กระทำกุศลกรรมจนตลอดชีวิต เวียน

ว่ายในเทวดาและมนุษย์แสนกัป      จุติจากเทวโลกมาถือปฏิสนธิในท้อง

แห่งอุบาสิกาผู้เป็นแม่บ้านของครอบครัวชื่อว่า   กาฬี   ก่อนพระทศพล

ของเราทรงอุบัติ      นางมีครรภ์ครบแล้วมายังนิเวศน์แห่งครอบครัว

ของตนในกรุงราชคฤห์.

สมัยนั้น    พระศาสดาของเราทรงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ

แล้วทรงประกาศธรรมจักรในราวป่าอิสิปตนะแล้ว     เทวดาในหมื่น

จักรวาลมาประชุมกันแล้ว    ในที่ประชุมนั้น    ยักษ์ตนหนึ่งชื่อว่า

สาตาคิรยักษ์    ในระหว่างยักษ์เสนาบดี    (แม่ทัพยักษ์)  ๒๘   ตน

ฟังธรรมกถาของพระทศพลตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลแล้ว     ดำริว่า

ธรรมกถาอันไพเราะนี้    เหมวตยักษ์สหายของเราได้ฟังหรือมิได้ฟัง

หนอ    ยักษ์นั้นมองหาในระหว่างหมู่เทพก็ไม่เห็นยักษ์นั้น    จึงคิดว่า

สหายของเราไม่ทราบว่ารัตนะทั้ง  ๓  เกิดขึ้นแล้วแน่แท้   จำเราจักไป

กล่าวคุณแห่งพระทศพลแก่เขาและจะบอกถึงธรรมที่เราบรรลุ

แก่เขาด้วย  จึงไปหาเหมวตยักษ์นั้น  โดยทางเบื้องบนแห่งกรุงราชคฤห์

กับบริษัทของตน

ฝ่ายเหมวตยักษ์เห็นป่าหิมพานต์อันกว้างยาวถึง  ๓  พันโยชน์

มีดอกไม้บานในเวลามิใช่ฤดู     คิดว่าเราจักเล่นการละเล่นในป่า

หิมพานต์กับสหายของเรา     จึงไปกับบริษัทของตนโดยเบื้องบน

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 376

กรุงราชคฤห์เหมืนกัน    แม้ยักษ์เหล่านั้นก็มาพบกันเบื้องบนนิเวศน์

ของอุบาสิกาในขณะนั้น    ต่างก็ถามกันว่า    พวกท่านเป็นบริษัท

ของใคร    พวกเราเป็นบริษัทของสาตาคิรยักษ์    พวกท่านล่ะเป็น

บริษัทของใคร    พวกเราเป็นบริษัทของเหมวตยักษ์ดังนี้    พวกยักษ์

เหล่านั้นต่างยินดีแล้วรำเริงแล้ว    ไปแจ้งแก่ยักษ์เสนาบดีเหล่านั้น

สาตาคิรยักษ์กล่าวกะเหมวตยักษ์ว่า  สหาย  ท่านจะไปไหน  ?

เหมวตยักษ์ตอบว่า   สหาย   เราจะไปสำนักท่าน   สา.   เพราะเหตุไร

เห.   เราเห็นป่าหิมพานต์มีดอกไม้สะพรั่ง  เราจักไปเล่นในป่าหิมพานต์

นั้นกับท่าน สา. สหาย    ก็ท่านจะไปได้อย่างไร ?  ท่านรู้ว่าป่าหิมพานต์

มีดอกไม้บานสะพรั่งด้วยเหตุไร   เห.  ไม่รู้สหาย   สา.   สิทธัตถกุมาร

โอรสพระเจ้าสุทโธทนมหาราช    ยังหมื่นโลกธาตุให้ไหวแล้วทรง

บรรลุพระสัพพัญญุตญาณ    ทรงประกาศธรรมจักรอันยอดเยี่ยม

ในท่ามกลางเทวดาในหมื่นจักรวาล      ท่านไม่รู้ว่าพระธรรมจักรนั้น

พระองค์ทรงประกาศแล้วหรือ.  เห.  ไม่รู้ดอกสหาย  สา.  ท่านสำคัญ

ว่าที่มีประมาณเท่านั้นนั่นเทียวมีดอกไม้บานสะพรั่ง    แต่ทั่วหมื่น

จักรวาลเป็นเสมือนดอกไม้กลุ่มเดียวกันในวันนี้     เพื่อสักการะบุรุษ

นั้นนะสหาย.   เห.    ดอกไม้บานอยู่ก่อน   พระศาสดานั้นท่านเห็นเต็ม

นัยตาแล้วหรือ    สา.    เออ    สหายเหมวตะ    เราเห็นพระศาสดาแล้ว

เราฟังธรรมแล้ว     เราดื่มอมตะแล้ว     เราจักทำท่านให้รู้อมตธรรม

นั้นบ้าง     เราจึงมายังสำนักของท่านสหาย.     เมื่อยักษ์เหล่านั้นกำลัง

เจรจากันอยู่นั่นแล    อุบาสิกาลุกขึ้นจากที่นอนอันมีสิริ    นั่งฟังการ

เจรจาปราศรัยนั้น     ถือเอานิมิตในเสียงกำหนดว่า     เสียงนี้เป็นเสียง

ในเบื้องบน   ไม่ใช่ในภายใต้   เป็นเสียงอมนุษย์พูด    มิใช่เสียงมนุษย์

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 377

พูด  เงี่ยโสตประคองใจ.  แต่นั้นสาคาคิรยักษ์พูดว่า

 

อชฺช  ปณฺณรโส  อุโปสโถ  (อิติ  สาตาคิโร  ยกฺโข)

ทิพฺพา  รตฺติ อุปฏฺิต

อโนนนาม   สตฺถาร

หนฺท   ปสฺสาม  โคตมนฺติ.

วันนี้เป็นวันอุโบสถ ๑๕  ค่ำ     ราตรีอันเป็นทิพย์

ปรากฏแล้ว     มาเราทั้งสองจงไปเฝ้าพระโคดม

มีพระนามอันไม่ทรามเถิด

 

สาตาคิรยักษ์กล่าวดังนี้แล้ว  เหมวตยักษ์กล่าวว่า

 

กจฺจิ  มโน  สุปณิหิโต  (อิติ  เหมวโต  ยกฺโข)

สพฺพภูเตสุ  ตาทิโน

กาจฺจิ  อิฏฺเ  อนิฏเ  จ

สงฺกปฺปสฺส  วสีคตาติ.

พระโคดมผู้คงที่  ทรงตั้งพระทัยไว้ดีแล้วใน

สัตว์ทั้งปวงหรือ   พระโคดมทรงกระทำความดำริ

ในอิฏฐารมณ์แลอนิฏฐารมณ์ให้อยู่ในอำนาจแล

หรือ.

 

เหมวตยักษ์ถามถึงกายมาจาร      อาชีพ     และมโนสมาจาร

ของพระศาสดาอย่างนี้แล้ว  สาตาคิรยักษ์    วิสัชชนาข้อที่เหมวตยักษ์

ถามแล้ว ๆ     เมื่อจบเหมวตสูตรแล้วตามความชอบใจด้วยการกล่าว

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 378

คุณแห่งสรีรวรรณะของพระศาสดาอย่างนี้แล้ว     เหมวตยักษ์

ส่งญาณไปตามกระแสแห่งพระธรรมเทศนาของสหาย    ตั้งอยู่ใน

โสดาปัตติผลแล้ว.    คราวนั้น    นางกาฬีอุบาสิกา    ยังไม่เคยเห็นพระ-

ตถาคตเลยก็เกิดความเลื่อมใสที่ได้ฟังในธรรมที่เขาแสดงแก่บุคคล

อื่น    ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลแล้ว   ประดุจบริโภคโภชนะที่เขาจัดสำหรับ

คนอื่นฉะนั้น,    อุบาสิกานั้น    เป็นพระโสดาบันคนแรกในระหว่าง

หญิงทั้งหมดและเป็นหัวหน้าหญิงทั้งหมด.    ในคืนนั้น    นางก็คลอด

บุตรพร้อมกับการบรรลุโสดาปัตติผล     ในวันขนานนามทารกที่ได้

มาแล้ว    ตั้งชื่อว่า    โสณะ.    อุบาสิกานั้นอยู่ในเรือนแห่งครอบครัว

ตามความพอใจแล้วได้ไปยังกุลฆรนคร

 

สมัยนั้น    พระมหากัจจายนเถระ    อาศัยเมืองนั้น    อยู่ที่ภูเขา

อุปวัตตะ     อุบาสิกาอุปัฏฐากพระเถระ    พระเถระไปนิเวศน์ของนาง

เป็นประจำ     แม้เด็กโสณก็เที่ยวเล่นในสำนักของพระเถระเป็นประจำ

จึงคุ้นเคยกัน    ต่อมาเด็กนั้นบรรพชาในสำนักของพระเถระ   พระเถระ

ประสงค์จะให้ท่านอุปสมบท     แสวงหาภิกษุอยู่  ๓  ปีครบคณะจึงให้

อุปสมบทได้        ท่านอุปสมบทแล้วให้พระเถระบอกกัมมัฏฐานเจริญ

วิปัสสนา    บรรลุพระอรหัตแล้ว    เรียนคัมภีร์สุตตนิบาตในสำนัก

ของพระเถระ   ออกพรรษาปวารณาแล้ว   ประสงค์จะเฝ้าพระศาสดา

จึงลาพระอุปัชฌาย์  พระเถระกล่าวว่า   โสณะเมื่อท่านไปแล้ว   พระ-

ศาสดาจะให้ท่านอยู่ในพระคันธกุฏีเดียวกัน     จักเชิญให้ท่านกล่าว

ธรรม   พระศาสดาจะทรงเลื่อมใสในธรรมกถาของท่าน   จักประทาน

พรแก่ท่าน   เมื่อท่านจะรับพร   จงรับเอาพรอย่างนี้   จงไหว้พระบาท

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 379

ของพระทศพลตามคำของเรา    พระโสณะนั้นอันพระอุปัชฌาย์

อนุญาตแล้วจึงไปบอกแก่โยมอุบาสิกา    แม้อุบาสิกานั้นก็กล่าวว่า

ดีละพ่อ   ท่านเมื่อไปเฝ้าพระทศพล   จงเอาผ้ากัมพลผืนนี้ไป   จงลาด

กระทำให้เป็นผ้ารองพื้นในพระคันธกุฏีที่ประทับของพระศาสดา

แล้วถวายผ้ากัมพลผืนใหญ่ไป    พระโสณเถระรับผ้านั้นไปแล้ว    เก็บ

งำเสนาสนะไปถึงที่ประทับของพระศาสดาโดยลำดับ     เข้าไปเฝ้า

ในเวลาที่พระทศพลประทับนั่งบนพุทธอาสน์   ถวายบังคมแล้ว   ได้ยืน

อยู่  ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง.

 

พระศาสดาทรงกระทำปฏิสัณฐารกับพระเถระนั้นแล้ว    ตรัส

เรียกพระอานนทเถระมาตรัสว่า     อานนท์    จงจัดเสนาสนะสำหรับ

ภิกษุรูปนี้    พระเถระทราบพระประสงค์ของพระศาสดา    ได้ลาดผ้า

แล้วประดุจยกผ้าลาดพื้นไว้ตรงกลางในภายในพระคันธกุฏี     ครั้งนั้น

แล      พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยับยั้งกลางแจ้งตลอดราตรีเป็นอันมาก

จึงเสด็จเข้าพระวิหาร     แม้ท่านพระโสณะก็ยับยั้งกลางแจ้งตลอดราตรี

เป็นอันมากเหมือนกัน    จึงเข้าพระวิหาร     พระศาสดาเสด็จสีหยาสน์

ในมัชฌิมยาม     เสด็จลุกขึ้นประทับนั่งในสมัยใกล้รุ่ง    ทรงทราบว่า

ความลำบากกายของพระโสณะจักสงบระงับด้วยเหตุเพียงเท่านี้

แล้วเชื้อเชิญให้กล่าวธรรม     พระโสณเถระได้กล่าวพระสูตรที่เนื่อง

ด้วยอัฏฐกวัคค์    พยัญชนะตัวหนึ่งก็ไม่เสียด้วยเสียงอันไพเราะ

เมื่อจบคาถา     พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประทานสาธุการ     ประกาศ

ถึงความเลื่อมใสว่า    ภิกษุ      ธรรมเธอเรียนไว้ดีแล้ว    เทศนาในเวลา

ที่เราแสดงแล้วก็ดีในวันนี้ก็ดี    เป็นอย่างเดียวกันเทียว    ไม่ขาดไม่เกิน

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 380

เลย.  ฝ่ายพระโสณกำหนดว่านี้เป็นโอกาส  แล้วถวายบังคมพระทศพล

ตามคำของพระอุปัชฌาย์    ทูลขอพรทุกอย่างตั้งต้นแต่การอุปสมบท

ด้วยคณะมีพระวินัยธรครบ  ๕  พระศาสดาทรงประท่านแล้ว    ต่อมา

พระเถระถวายบังคมตามคำของอุบาสิกามารดาว่า     ข้าแต่พระองค์

ผู้เจริญ    อุบาสิกาส่งผ้ากัมพลผืนนี้มาเพื่อปูลาดพื้นในพระคันธกุฏี

ที่ประทับของพระองค์    แล้วถวายผ้ากัมพล    ลุกขึ้นจากอาสนะถวาย

บังคมพระศาสดากระทำปทักษิณหลีกไปแล้ว.    ในเรื่องนี้มีความ

สังเขปเท่านี้.     แต่โดยพิสดารเรื่องตั้งแต่การบรรพชาของพระเถระ

เป็นต้นทั้งหมด   มาในพระสูตรแล้ว.

ดังกล่าวมานี้    พระเถระได้พร  ๘    ประการจากสำนักพระ-

ศาสดาแล้วกับไปยังสำนักพระอุปัชฌาย์     เล่าประพฤติเหตุทั้งปวง

นั้นแล้ว.   วันรุ่งขึ้นไปยังประนิเวศน์ของโยมอุบาสิกา   ยืนคอยอาหาร

อุบาสิกาฟังข่าวว่า    บุตรของเรามายืนที่ประตู      จึงรีบมาอภิวาทแล้ว

รับบาตรจากมือ    นิมนต์ให้นั่งในนิเวศน์ของตน    ถวายโภชนะแล้ว.

ทีนั้นเมื่อฉันเสร็จ    อุบาสิกากล่าวกะท่านว่า   พ่อท่านได้พบพระทศพล

แล้วหรือ.  พบแล้ว   อุบาสิกา.     อุ.ท่านได้ไหว้ตามคำของโยมแล้วหรือ

ส.จ๊ะ   ไหว้แล้ว    และผ้ากัมพลของเรานั้น   ได้ลาดไว้ให้เป็นผ้าลาดพื้น

ในที่ประทับของพระตถาคตแล้ว   อุ.พ่อ  ได้ยินว่า ท่านกล่าวธรรมกถา

ถวายพระศาสดาและพระศาสดาได้ทรงประทานสาธุการแก่ท่านหรือ.

พระย้อนถามว่า   โยมทราบได้อย่างไร   อุบาสิกา.   อุบาสิกากล่าวว่า

พ่อเทวดาที่สถิตอยู่ในเรือนของโยมบอกว่า     เทวดาในหมื่นจักรวาล

ได้ถวายสาธุการเมื่อพระศาสดาประทานสาธุการแก่ท่าน    แล้ว

กล่าวว่า    พ่อ    โยมหวังว่า    ท่านควรกล่าวธรรมเหมือนอย่างที่ท่าน

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 381

กล่าวแล้วแก่โยมบ้าง  โดยทำนองที่ได้กล่าวแด่พระพุทธเจ้า  พระเถระ

รับคำของโยมแล้ว.  นางทราบว่าพระเถระรับคำแล้ว  จึงให้ทำมณฑป

ใกล้ประตู     นิมนต์ให้กล่าวธรรมแก่ตนโดยทำนองที่กล่าวแก่พระทศพล

แล้ว. เรื่องตั้งขึ้นแล้วในที่นี้.  ต่อมาพระศาสดาประทับนั่ง  ณ   ท่ามกลาง

หมู่พระอริยะ     ทรงสถาปนาพระเถระไว้ในตำแหน่งเป็นยอดของเหล่า

ภิกษุผู้มีวาจาไพเราะแล้ว.

จบ  อรรถกถาสูตรที่  ๘

 

อรรถกถาสูตรที่  ๙

 

ประวัติพระสีวลีเถระ

 

พึงทราบวินิจฉัยในสูตรที่  ๙  ดังต่อไปนี้.

ด้วยบทว่า   ลาภีน   ยทิท   สีวลี   ทรงแสดงว่า  เว้นพระตถาคต

พระสีวลีเถระเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้มีลาภ    ในปัญหากรรมของท่าน

มีเรื่องที่จะกล่าวโดยลำดับดังต่อไปนี้

แม้พระเถระนี้   ในอดีตครั้งพระพุทธเจ้าพระนามว่า   ปทุมุตตระ

ไปพระวิหาร     ยืนฟังธรรมอยู่ท้ายบริษัท   โดยนัยที่กล่าวแล้วนั้นเทียว

เห็นพระศาสดาทรงสถาปนาภิกษุรูปหนึ่งไว้ในตำแหน่งเป็นยอดของ

เหล่าภิกษุมีลาภ  คิดว่า   แม้เราก็ควรเป็นผู้มีอย่างนั้นเป็นรูปในอนาคต

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 382

จึงนิมนต์พระทศพลถวายมหาทาน   ๗ วัน   กระทำความปรารถนาว่า

ด้วยการกระทำกุศลนี้     แม้ข้าพระองค์ไม่ปรารถนาสมบัติอย่างอื่น

แต่ข้าพระองค์พึงเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้มีลาภเหมือนอย่างภิกษุ

ที่พระองค์ทรงสถาปนาไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ    ในศาสนาของพระ-

พุทธเจ้าพระองค์หนึ่งในอนาคตกาล     พระศาสดาทรงเห็นว่าไม่มี

อันตรายสำหรับเธอ  จึงทรงพยากรณ์ว่า  ความปรารถนาของท่านนี้จัก

สำเร็จในสำนักของพระพุทธเจ้าพระนามว่าโคตมะในอนาคตแล้ว

เสด็จกลับไป    กุลบุตรนั้น    การทำกุศลตลอดชีพแล้วเวียนว่ายอยู่ใน

เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย    ครั้งพระวิปัสสีพุทธเจ้า    กุลบุตรนั้น

บำเพ็ญกุศลจนตลอดชีพ     ท่องเที่ยวอยู่ในเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

ครั้งพระวิปัสสีพุทธเจ้ามาถือปฏิสนธิในบ้านตำบลหนึ่ง    ไม่ไกล

กรุงพันธุมดี    สมัยนั้น    ชาวเมืองพันธุมดี     สั่งสนทนากับพระราชา

ถวายทานแด่พระทศพล   วันหนึ่ง   คนเหล่านั้น   ร่วมกันเป็นอันเดียว

ทั้งหมดถวายทาน   คิดว่า   ในมุขคือทานของพวกเรา   ไม่มีอะไรบ้าง

หนอ    ดังนี้    ไม่ได้เห็นน้ำผึ้งแลเนยแข็งแล้ว    คนเหล่านั้นจึงวางบุรุษ

ไว้ดักในทางจากชนบทเข้าไปเมืองด้วยตั้งใจว่าจักนำของ  ๒  อย่าง

นั้นจากข้างโน้นบ้างข้างนี้บ้างมา    ในครั้งนั้น    กุลบุตรนี้    ถือเอา

กระบอกเนยแข็งมาจากบ้านของตนคิดว่า     จักนำมาหน่อหนึ่งเท่านั้น

เมื่อไปถึงพระนครก็มองหาที่ที่สบายด้วยตั้งใจว่าจะล้างปาก     ล้าง

มือและเท้าแล้วจึงเข้าไป     เห็นรวงผึ้งที่ไม่มีตัวเท่ากับงอนไถ     คิดว่า

สิ่งนี้เกิดขึ้นด้วยบุญของเรา     จึงถือเอาแล้วเข้าไปสู่นคร     บุรุษที่

ชาวเมืองวางดักไว้  เห็นกุลบุตรนั้น   จึงถามว่า   พ่อมหาจำเริญ   ท่าน

นำน้ำผึ้งมาให้ใคร    เขาตอบว่า    ไม่ได้นำมาให้ใครดอกนายท่าน

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 383

ก็น้ำผึ้งที่ท่านนำมานี้ขายให้แก่เราเถอะ     ถ้าอย่างนั้น      ท่านจงถือ

เอากหาปณะนี้ไปแล้วจงให้น้ำผึ้งและเนยแข็งนั้นเถอะ     กุลบุตรนั้น

คิดว่า      ของนี้ใช่ว่ามีราคามากและบุรุษนี้จะให้มากก็คราวเดียว

เท่านั้น  ควรจะลองดู  บุรุษนั้น   กล่าวว่า   เราไม่ให้ด้วยกหาปณะเดียว

แล้วกล่าวว่า     ถ้าอย่างนั้น     ท่านจงรับเอา  ๒ กหาปณะแล้วจงให้

กุลบุตรนั้นตอบว่า  ๒  กหาปณะก็ให้ไม่ให้    บุรุษนั้นจึงเพิ่มโดย

อุบายนี้และเรื่อย ๆ    จนถึงพันกหาปณะ    กุลบุตรนั้นจึงคิดว่า    เรา

ไม่ควรจะลวงเขา    ช่างก่อนเถิด    เราจ่าจะถามกิจที่จะพึงทำของบุรุษ

นี้  ทีนั้น  เขาจึงกล่าวกะบุรุษนั้นว่า  ของนี้ไม่มีค่ามาก  แต่ท่านให้มาก

ท่านจะเอาสิ่งนี้ไปด้วยกิจกรรมอะไร    บุรุษนั้นกล่าวว่า    ท่านผู้เจริญ

ชาวเมืองในเมืองนี้ขัดแย้งกับพระราชาถวายทานแด่พระวิปัสสี-

ทศพล    เมื่อไม่เห็นของ  ๒ สิ่งนี้ในบุญคือทาน    จึงพากันแสวงหา

ถ้าไม่ได้สิ่งนี้ชาวเมืองก็จักพ่ายแพ้   เพราะฉะนั้น    ข้าพเจ้าให้พันหนึ่ง

แล้วจงรับเอา     เขากล่าวว่า     ของสิ่งนี้    ควรให้แก่ชาวเมืองเท่านั้น

หรือควรให้แก่ชนเหล่าอื่น    ท่านจะให้ของที่ท่านนำมานี้แก่คนใด

คนหนึ่งหรือ

กุ.  ก็มีใครให้ทรัพย์พันหนึ่งในวันเดียวในทานของชาวเมือง

ล่ะ.

บุ.  ไม่มีดอกสหาย

กุ.  ก็ท่านรู้ว่าของ  ๒  สิ่งนี้มีค่าพันหนึ่งหรือ.

บุ.  จ้ะฉันรู้

กุ.  ถ้าอย่างนั้น    ท่านจงไปบอกแก่ชาวเมืองเถิดว่า     บุรุษ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 384

คนหนึ่งไม่ให้ของ  ๒    สิ่งนี้ด้วยราคา    (แต่)    ประสงค์จะให้ด้วยมือ

ของตนเอง   พวกท่านอย่าวิตกเพราะเหตุแห่งของ  ๒   สิ่งนี้เลย.

บุ.   ก็ท่านจงเป็นกายสักขีประจักษ์พยานแห่งความเป็น

หัวหน้ามุขคือทานของเราเถิด.

บุรุษนั้น    เอามาสกที่ตนเก็บไว้เพื่อใช้สอยที่บ้านซื้อของ

เผ็ดร้อน  ๕   อย่าง บดจนละเอียด      กรองคั้นเอาน้ำส้มจากนมส้ม

แล้วคั้นรวงผึ้งลงในนั้น     ปรุงกับผงเครื่องเผ็ดร้อน  ๕    อย่างแล้ว

ใส่ไว้ในใบบัวใบหนึ่ง   จัดห่อนั้นแล้วถือมานั่ง  ณ  ที่ไม่ไกลพระทศพล

คอยดูวาระที่ถึงตนในระหว่างเครื่องสักการะที่มหาชนนำมา    ทราบ

โอกาสแล้วจึงไปเฝ้าพระศาสดา  กราบทูลว่า  ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า

นี้เป็นทุคคตปัณณาการของข้าพระองค์ ขอพระองค์โปรดกรุณารับของ

สิ่งนี้ของข้าพระองค์เถิด    พระศาสดาทรงอาศัยความเอ็นแก่บุรุษนั้น

ทรงรับปัณณาการนั้นด้วยบาตรหินที่ท้าวมหาราชทั้ง  ๔  ถวายแล้ว ทรง

อธิษฐานโดยอาการที่เครื่องปัณณาการนั้นถวายแก่ภิกษุถึง  ๖๘,๐๐๐  องค์

ก็ไม่สิ้นเปลืองไป    กุลบุตรแม้นั้น    ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า

ซึ่งเสวยเสร็จแล้ว   ยืนอยู่  ณ  ที่สมควรส่วนหนึ่ง   กราบทูลว่า    "ข้า-

พระองค์พบพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว     วันนี้ชาวเมืองพันธุมดีนำ

สักการะมาถวายพระองค์     แม้ข้าพระองค์พึงเป็นผู้ถึงความเป็น

ยอดทางลาภและเป็นยอดทางยศในภพที่เกิดแล้วด้วยผลแห่งธรรมนี้.

พระศาสดาตรัสว่า      ความปรารถนาจงสำเร็จอย่างนั้นเถิดกุลบุตร,

แล้วทรงกระทำอนุโมทนาภัตรแก่กุลบุตรนั้นและแก่ชาวเมืองแล้ว

เสด็จกลับไป.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 385

ฝ่ายกุลบุตรนั้นกระทำกุศลจนตลอดชีพแล้ว    เวียนว่ายอยู่ใน

เทวดาและมนุษย์     มาถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระราชธิดา

พระนามว่า    สุปปวาสา    ในพุทธุบาทกาลนี้    ตั้งแต่เวลาถือปฏิสนธิ

พระนางสุปปวาสารับเครื่องบรรณาการถึง  ๕๐๐   ทั้งเช้าทั้งเย็น

ครั้งนั้นพวกพระญาติต้องการจะทดลองบุญ    จึงให้พระนางนั้นเอา

พระหัตถ์ถูกต้องกระเช้าพืช  หน่อออกมาจากพืชชนิดหนึ่ง ๆ  ร้อยหนึ่ง

บ้าง    พันหนึ่งบ้าง     ข้าวเกิดขึ้นจากนากรีสหนึ่ง  ๕๐  เกวียนบ้าง

๖๐  เกวียนบ้าง    แม้เวลาจะทำยุ้งฉางให้เต็ม     ก็ทรงเอาพระหัตถ์

ถูกต้องประตูยุ้งฉาง    ที่ตรงที่พระราชธิดาจับแล้วจับอีก     ก็กลับ

เต็มอีกเพราะบุญ     เมื่อคนทั้งหลายกล่าวว่า    "บุญของพระราชธิดา"

แล้วคดจากหม้อที่มีข้าวสวยเต็มให้แก่คนใดคนหนึ่ง     ยังไม่ยกพระหัตถ์

ออกเพียงใด ข้าวสวยก็ไม่สิ้นเปลืองไปเพียงนั้น.

 

เมื่อทารกอยู่ในครรภ์นั่นเอง     เวลาล่วงไปถึง  ๗  ปีแต่เมื่อ

ครรภ์แก่     นางเสวยทุกข์ใหญ่อยู่ถึง ๗ วัน     นางปรึกษาสามีว่า

ก่อนแต่จะตาย    ฉันจะถวายทานทั้งที่มีชีวิตอยู่เทียว    จึงส่งสามีไปเฝ้า

พระศาสดา    ด้วยกล่าวว่า    ท่านจงไปกราบทูลเรื่องนี้แด่พระศาสดา

แล้วนิมนต์พระศาสดา     อนึ่งพระศาสดาตรัสคำใด    ท่านจงตั้งใจ

กำหนดคำนั้นให้ดี    แล้วกลับมาบอกฉัน    สามีไปแล้วกราบทูลข่าวแด่

พระศาสดา    พระศาสดาตรัสว่า    พระนางสุปปวาสาโกฬิยธิดาจงมี

ความสุข    จงมีความสบาย   ไม่มีโรค    จงคลอดบุตรที่หาโรคมิได้เถิด

พระราชาทรงสดับข่าวนั้นจึงถวายบังคมพระศาสดา     ทรงมุ่งหน้า

เสด็จกลับพระราชนิเวศน์     พระกุมารก็คลอดจากพระครรภ์ของ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 386

พระนางสุปปวาสาง่ายเหมือนน้ำออกจากที่กรงน้ำฉะนั้น    คนที่นั่ง

ล้อมอยู่เริ่มหัวเราะ   ทั้งที่หน้านองด้วยน้ำตา   มหาชนยินดีแล้ว   ร่าเริง

แล้ว   ได้ไปกราบทูลข่าวที่น่ายินดีแด่พระราชา    พระราชาทรงเห็น

อาการของชนเหล่านั้นทรงดำริว่า     พระดำรัสที่พระทศพลตรัสแล้ว

เห็นจะเป็นผลแล้ว     พระองค์เสด็จมากราบทูลข่าวของพระราชธิดา

แด่พระทศพล   พระราชธิดาตรัสว่า   อาหารสำหรับคนเป็นที่พระองค์

นิมนต์ไว้จักเป็นอาหารที่เป็นมงคล    ขอพระองค์จงไปนิมนต์พระทศพล

๗ วันเถิดเพคะ.   พระราชาทรงกระทำดังนั้น   ถวายทานแด่พระภิกษุ

สงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประธาน ๗  วัน     ทารกดับจิตที่เร่าร้อน

ของพระประยูรญาติทั้งหมด     เพราะฉะนั้น    พระประยูรญาติจึงเฉลิม

พระนามของกุมารนั้นว่า  "สีวลีทารก"   สีวลีทารกนั้นเป็นผู้ทนกรรม

ทุกอย่างตั้งแต่เกิด     เพราะอยู่ในพระครรภ์ถึง  ๗  ปี      พระธรรม-

เสนาบดีสารีบุตรได้สนทนาปราศรัยกับสีวลีนั้น   ในวันที่ ๗   แม้พระ-

ศาสดาได้ทรงภาณิตถาคาในธรรมบทว่า

 

โย อิม ปลิปถ  ทุคฺค      สสาร   โมหมจฺจคา

ติณฺโณ ปารคโต  ฌายี    อเนญฺโช  อกถกถี

อนุปาทาย  นิพฺพุต       ตมห พฺรูมิ พฺราหฺมณ

 

ผู้ใดข้ามทางอันตรายคือสงสารอันข้ามได้

ยากนี้   ถึงฝั่งแล้ว   เป็นผู้มีอันเพ่งฌาน   ก้าวล่วง

โอฆะ   ไม่หวั่นไหว   ไม่มีความสงสัย    เราเรียก

นั้นว่า เป็นพราหมณ์  ดังนี้.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 387

คราวนั้น     พระเถระกล่าวกะสีวลีทารกนั้นอย่างนี้ว่า     ก็เธอ

ได้เสวยกองทุกข์เห็นปานนี้  แล้วบวชเสียไม่สมควรหรือ  สีวลี.  ตอบว่า

ผมเมื่อได้ก็พึงบวช    ท่านผู้เจริญ     พระนางสุปปวาสาเห็นทารกนั้น

พูดอยู่กับพระเถระ    คิดว่า    บุตรของเราพูดอะไรหนอกับพระธรรม-

เสนาบดี     จึงเข้าไปหาพระเถระถามว่า     บุตรของดิฉันพูดอะไรกับ

พระคุณเจ้า   เจ้าค๊ะ  พระเถระกล่าวว่า   บุตรของท่าน  ถึงความทุกข์

ที่อยู่ในครรภ์ที่ตนเสวยแล้วกล่าวว่า    ท่านอนุญาตแล้วจักบวช    พระ

นางสุปปวาสาตรัสว่า   ดีละเจ้าข้า  โปรดให้เขาบรรพชาเถิด   พระเถระ

นำทารกนั้นไปวิหาร    ให้ตจปัญจกกัมมัฏฐาน    เมื่อจะให้บรรพชา

กล่าวว่า     สีวลี     เราไม่จำต้องให้โอวาทดอก     เธอจงพิจารณาทุกข์

ที่เธอเสวยมาถึง  ๗  ปีนั่นแหละ     สีวลีกล่าวว่า     การให้บวชเท่านั้น

เป็นหน้าที่ของท่าน    ส่วนผมจักรู้กิจที่ผมทำได้.    สีวลีนั้น     ตั้งอยู่ใน

โสดาปัตติผลในขณะที่โกนผมปอยแรกที่เขาโกนแล้วนั่นเอง     ขณะ

โกนปอยที่  ๒    ตั้งอยู่ในสกทาคามิผล     ในขณะโกนผมปอยที่  ๓

ตั้งอยู่ในอนาคามิผล     ก็การโกนผมหมด      และการกระทำให้แจ้ง

พระอรหัตได้มีไม่ก่อนไม่หลังกัน  ตั้งแต่วันที่ท่านบวชแล้ว  ปัจจัย  ๔

เกิดขึ้นแก่ภิกษุสงฆ์พอแก่ความต้องการ.  เรื่องตั้งขึ้นในที่นี้ด้วย

ประการนี้.

 

ต่อมา    พระศาสดาได้เสด็จไปยังกรุงสาวัตถี    พระเถระถวาย

บังคมพระศาสดาแล้วทูลว่า    พระเจ้าข้า    ข้าพระองค์จักทดลองบุญ

ของข้าพระองค์    โปรดประทานภิกษุ  ๕๐๐    รูปแก่ข้าพระองค์.

ตรัสว่า   รับไปเถอะสีวลี.   เทวดาที่สิงอยู่   ณ   ต้นนิโครธได้เห็นทีแรก

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 388

ได้ถวายทานแด่พระเถระนั้นถึง ๗ วัน

ดังนั้น  ท่านจึงกล่าวว่า

นิโคฺรชฺปม  ปสฺสิ        ทุตฺย  ปณฺฑวปพฺพต

ตติย  อจิรวติย            จตุตฺถ  วรสาคร

ปญฺจม  หิมวนฺต  โส     อฏ  ฉทฺทนฺตุปาคมิ

สตฺตม  คนฺธมาทน       อฏฺม  อถ   เรวต

เห็นครั้งแรก   ที่ต้นนิโครธ      เห็นครั้งที่สอง  ภูเขาปัณฑวะ

ครั้งที่สาม  แม่น้ำอจิรวดี        ครั้งที่สี่  ทะเล

ครั้งที่  ๕    ป่าหิมพานต์        ครั้งที่  ๖  สระฉันทันต์

ครั้งที่  ๗    ภูเขาคันธมาทน์   ครั้งที่  ๘   ไปอยู่ที่พระเรวตะ

ในที่ทุกแห่ง    เทวดาได้ถวายทานแห่งละ  ๗ วัน ๆ  ก็ที่ภูเขาคันธมาทน์

ท้าวเทวราชชื่อนาคทัต     ใน ๗ วัน    ได้ถวายบิณฑบาตเจือด้วยน้ำนม

วันหนึ่ง,  ได้ถวายบิณฑบาตเจือด้วยเนยใส  วันหนึ่ง,  ภิกษุสงฆ์กล่าวว่า

ผู้มีอายุ   แม้โคนมของเทวราชนี้ไม่ปรากฏที่เขารีดน้ำนม  การคั้นเนยใส

ก็ไม่มี.     ข้าแต่เทวราช    ผดอันนี้เกิดขึ้นแก่พระองค์มาได้อย่างไร.

ท้าวเทวราชกล่าวว่า    ท่านเจ้าข้า    นี้เป็นผลแห่งการถวายสลากภัตร

เจือน้ำนมแด่พระทศพล   ครั้งพระทศพลกัสสปพุทธเจ้า   ภายหลังพระ

ศาสดาทรงกระทำการที่เทวดากระทำการต้อนรับพระเถระนั้น

ผู้อยู่ในป่าไม้ตะเคียน     ให้เป็นอัตถุบัติเหตุเกิดเรื่อง     จึงทรงสถาปนา

พระเถระไว้ในตำแหน่งเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้ถึงความมีลาภ

อย่างเลิศในศาสนาของพระองค์.

จบ  อรรถกถาสูตรที่  ๙

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 389

อรรถกถาสูตรที่ ๑๐

 

ประวัติพระวักกลิเถระ

 

พึงทราบวินิจฉัยในสูตรที่  ๑๐  ดังต่อไปนี้.

ด้วยบทว่า    สทฺธาธิมุตฺตาน  ทรงแสดงว่า  พระวักกลิเถระ

เป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้น้อมใจไปด้วยศรัทธา    มีศรัทธาแรง    จริงอยู่

ศรัทธาของคนอื่น ๆ    มีแต่ทำให้เจริญ    ส่วนของพระเถระต้องลดลง

เพราะฉะนั้นพระเถระนั้น    พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า    เป็นยอด

ของเหล่าภิกษุผู้น้อมใจไปด้วยศรัทธา.    คำว่า    วักกลิ    เป็นชื่อของ

พระเถระนั้น.    ในปัญหากรรมของพระเถระนั้น    มีเรื่องที่จะกล่าว

ตามลำดับต่อไปนี้  :-

ดังจะกล่าวโดยย่อ    ในอดีตกาล    ครั้งพระปทุมุตตรพุทธเจ้า

พระเถระนี้ไปวิหารยืนฟังธรรมท้ายบริษัทโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล.

เห็นพระศาสดาทรงสถาปนาภิกษุรูปหนึ่งไว้ในตำแหน่งเป็นยอด

ของเหล่าภิกษุผู้น้อมใจไปด้วยศรัทธา     จึงคิดว่า   แม้เราก็ควรเป็น

เช่นนี้ในอนาคตกาล    จึงนิมนต์พระศาสดาโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล

ถวายมหาทาน  ๗  วัน     ถวายบังคมพระทศพลแล้วกระทำความ

ปรารถนาว่า    พระเจ้าข้า   ด้วยกุศลกรรมอันนี้    ขอข้าพระองค์พึง

เป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้น้อมใจไปด้วยศรัทธา    ในศาสนาของพระ-

พุทธเจ้าพระองค์หนึ่งในอนาคตเหมือนภิกษุที่พระองค์ทรงสถาปนา

ไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะของเหล่าภิกษุผู้น้อมใจไปด้วยศรัทธา.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 390

พระศาสดาทรงเห็นว่า     ท่านไม่มีอันตรายจึงทรงพยากรณ์แล้ว

เสด็จกลับไป.

ฝ่ายท่านกระทำกุศลตลอดชีพแล้วเวียนว่ายอยู่ในเทวดา

และมนุษย์    ถือเอาปฏิสนธิในตระกูลพราหมณ์กรุงสาวัตถี     ครั้ง

พระศาสดาของเรา     ญาติทั้งหลายได้ขนานนามของท่านว่า  วักกลิ

ท่านเจริญวัยแล้ว    เรียนไตรเพท    เห็นพระทศพลมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม

เสด็จจาริกในกรุงสาวัตถี     ตรวจดูสรีรสมบัติของพระศาสดา

ไม่อิ่มด้วยการเห็นสรีรสมบัติ     จึงเที่ยวไปพร้อมกับพระทศพล

นั้นด้วย     เสด็จไปวิหารก็ไปกับพระทศพล     ยืนมองความสำเร็จแห่ง

พระสรีรสมบัติอยู่เทียว     ยืนฟังธรรมในที่เฉพาะพระพักตร์แห่ง

พระศาสดาผู้ประทับนั่งตรัสธรรมในธรรมสภา     ท่านได้ศรัทธา

แล้วคิดว่า    เราอยู่ครองเรือนไม่ได้เห็นพระทศพลเป็นนิตย์    จึงทูล

ขอบรรพชา    บวชแล้วในสำนักของพระศาสดา    ตั้งแต่นั้น    เว้นเวลา

กระทำอาหาร    ในเวลาที่เหลือยืนอยู่ในที่ที่ยืนเห็นพระทศพล    จึงละ

โยนิโสมนสิการเสีย     อยู่พระทศพลอย่างเดียว    พระศาสดาทรงรอ

ให้ญาณของท่านสุกเสียก่อน    เมื่อท่านเที่ยวไปดูรูปในที่นั้น ๆ    เป็น

เวลายาวนานก็ไม่ตรัสอะไร     ทรงทราบว่า     บัดนี้ญาณของท่าน

แก่กล้าแล้ว    ท่านอาจตรัสรู้ได้   จึงตรัสอย่างนี้ว่า    วักกลิ    ท่านจะ

ประโยชน์อะไรด้วยมองรูปกายอันเปื่อยเน่านี้ที่ท่านเห็น     วักกลิ

ผู้ใดแลเห็นธรรม  ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา  ผู้ใดเห็นเรา  ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม

วักกลิ     เห็นธรรมจึงจะชื่อว่าเห็นเรา.     เมื่อพระศาสดาแม้ทรงโอวาท

อยู่อย่างนี้    พระเถระก็ไม่อาจละการดูพระทศพลแล้วไปในที่อื่น

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 391

แต่นั้นพระศาสดาทรงดำริว่า  ภิกษุนี้ไม่ได้ความสังเวชจักไม่ตรัสรู้

เมื่อใกล้เข้าพรรษา     ทรงประกาศขับไล่พระเถระนั้นว่า     วักกลิ

จงหลีกไป      ธรรมดาพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงมีพระดำรัสที่พึงยึดถือ

เพราะฉะนั้น    พระเถระจึงยืนโต้ตอบพระศาสดาไม่ได้   ไม่บังอาจมา

เฉพาะพระพักตร์พระทศพล   คิดว่า   บัดนี้เราจะทำอย่างไรได้  เราถูก

พระตถาคตประฌามเสียแล้ว  เราก็ไม่ได้อยู่ต่อหน้าพระองค์  ประโยชน์

อะไรด้วยชีวิตของเรา     จึงขึ้นสู่ที่เขาขาดที่เขาคิชฌกูฏ     พระศาสดา

ทรงทราบว่า    พระเถระนั้นมีความลำบาก    ทรงดำริว่า    ภิกษุนี้เมื่อ

ไม่ได้ความปลอบใจจากเรา     ก็จะพึงทำลายอุปนิสัยแห่งมรรคผลเสีย

จึงทรงเปล่งรัศมีไปแสดงพระองค์        ครั้งนั้น      ตั้งแต่พระวักกลินั้น

เห็นพระศาสดาก็ละความโศกศัลย์อย่างใหญ่    ด้วยประการฉะนี้.

พระศาสดาเพื่อจะให้พระวักกลิเถระเกิดปีติโสมนัสสรงขึ้น     เหมือน

หลั่งกระแสน้ำลงในสระที่แห้ง     จึงตรัสพระคาถาในพระธรรมบทว่า

 

ปาโมชฺชพหุโล  ภิกฺขุ  ปสนฺโน    พุทฺธสาสเน

อธิคจฺเฉ  ปท  สนฺต  สงฺขารุปสม  สุขนฺติ.

ภิกษุผู้มากด้วยความปราโมทย์  เลื่อมใสใน

พระพุทธศาสนา   จะพึงบรรลุบทอันสงบที่ระงับ

สังขาร  เป็นความสุขดังนี้.

 

อนึ่ง     พระศาสดาทรงเหยียบพระหัตถ์ประทานแก่พระวักกลิ-

เถระว่า     มาเถิดวักกลิ.     พระเถระบังเกิดปีติอย่างแรงว่า     เราเห็น

พระทศพลแล้ว     ได้รับพระดำรัสตรัสเรียกว่า   มาเถิดวักกลิ   ทั้งไม่รู้

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 392

การไปของตนว่าจะไปทางไหน   จึงโลดแล่นไปในอากาศต่อพระพักตร์

พระทศพล     แล้วทั้งเท้าแรกเหยียบบนภูเขา     นึกถึงพระดำรัสที่

พระศาสดาตรัสแล้ว   ข่มปีติในอากาศนั่นเอง   บรรลุพระอรหัตพร้อม

ด้วยปฏิสัมภิทา     ลงมาถวายบังคมพระตถาคต.    ภายหลังพระศาสดา

ประทับนั่งท่ามกลางหมู่พระอริยะ      ทรงสถาปนาพระเถระไว้ใน

ตำแหน่งเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้น้อมใจไปด้วยศรัทธา.

 

จบ  อรรถกถาสูตรที่  ๑๐

จบ  วรรคที่   ๒.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 393

วรรคที่ ๓

 

ว่าด้วยภิกษุผู้มีตำแหน่งเลิศ ๑  ท่าน

 

[๑๔๘]  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย     พระราหุล     เลิศกว่าพวกภิกษุ

สาวกของเราผู้ใคร่ต่อการศึกษา.

พระรัฐปาละ  เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเรา   ผู้บวชด้วยศรัทธา.

พระกุณฑธานะ  เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้รับสลากก่อน.

พระวังคีสะ   เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้มีปฏิภาณ.

พระอุปเสนวังคันตบุตร  เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้นำ

ความเลื่อมใสมาโดยรอบ.

พระทัพพมัลลบุตร      เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้จัดแจง

เสนาสนะ.

พระปิลินทวัจฉะ      เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้เป็นที่รัก

เป็นที่ชอบใจของเทวดาทั้งหลาย.

พระพาหิยทารุจีริยะ     เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้ตรัสรู้

ได้เร็วพลัน.

พระกุมารกัสสปะ   เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้แสดงธรรม

ได้วิจิตร.

พระมหาโกฏฐิตะ     เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเรา    ผู้บรรลุ

ปฏิสัมภิทา.

จบ วรรคที่ ๓

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 394

อรรถกถาสูตรที่ ๑

 

ประวัติพระราหุลเถระ

 

วรรคที่   ๓   สูตรที่  ๑     (เรื่องพระราหุล)   พึงทราบวินิจฉัยดังต่อไปนี้.

บทว่า   สิกฺขากามาน  ความว่า   ผู้ใคร่  หมายความว่า  ผู้รักศึกษา

ซึ่งสิกขา  ๓.    พระศาสดาทรงแสดงพระราหุลผู้เป็นโอรสของพระองค์

ว่า "ราหุโล"  ได้ยินว่า  พระเถระลุกขึ้นแต่เช้าตรู่  ตั้งแต่วันที่บวชแล้ว

กอบทรายขึ้นเต็มมือปรารถนาว่า    อัศจรรย์หนอ    เราจะพึงได้โอวาท

และพระอนุสาสนีมีประมาณเท่านี้จากพระทศพลและพระอุปัชฌาย์

อาจารย์ทั้งหลายในวันนี้   เพราะฉะนั้นท่านจึงชื่อว่าเป็น   ยอดของเหล่า

ภิกษุผู้ใคร่ต่อการศึกษา.

 

จบ  อรรถกถาสูตรที่  ๑

 

อรรถกถาสูตรที่  ๒

 

ประวัติพระรัฐปาลเถระ

 

ในสูตรที่   ๒   (เรื่องพระรัฐปาละ)   พึงทราบวินิจฉัยดังต่อไปนี้.

บทว่า   สทฺธาปพฺพชิตาน   แปลว่า   ผู้บวชด้วยศรัทธา.   บทว่า

รฏฺปาโล  ได้แก่ผู้ถึงการนับว่า    รัฐบาล   แม้เพราะอรรถว่า    เป็นผู้

สามารถรักษารัฐไว้ได้     หรือผู้เกิดในตระกูลที่สามารถสมานรัฐ

ที่แตกร้าวกันไว้ได้.    จริงอยู่    ภิกษุรัฐปาละนั้น   ฟังธรรมเทศนาของ

พระศาสดา     ได้ศรัทธากระทำการอดข้าวถึง   ๔ วัน    จึงให้มารดา

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 395

บิดาอนุญาตให้บวชได้    จึงบวชแล้ว    เพราะฉะนั้น    ท่านจึงเป็นยอด

ของเหล่าภิกษุผู้บวชด้วยศรัทธา.

ประวัติพระราหุลเถระ  และพระรัฐปาลเถระ

ก็ในปัญหากรรมของพระเถระทั้งสองรูปนี้    มีเรื่องที่จะกล่าว

ตามลำดับดังต่อไปนี้ :-

ได้ยินมาว่า     ในอดีตกาล     ครั้งพระปทุมุตตรพระพุทธเจ้า

พระเถระทั้ง  ๒ นี้     บังเกิดในครอบครัวคฤหบดีมหาศาลในกรุง-

หงสวดี      ในเวลาที่ท่านยังเป็นเด็กไม่มีใครพูดถึงชื่อและโคตร     แต่

พอท่านเจริญวัยแล้ว    ดำรงอยู่ในฆราวาส    เมื่อบิดาของแต่ละคนล่วง

ไปแล้ว    ท่านทั้ง ๒    จึงเรียกคนจัดการคลังรัตนะของตน ๆ    มาแล้ว

เห็นทรัพย์หาประมาณมิได้    คิดว่าชนทั้งหลายมีปู่และปู่ทวดเป็นต้น

พาเอากองทรัพย์มีประมาณเท่านี้ไปกับตนไม่ได้    บัดนี้    เราควร

จะถือเอาทรัพย์นี้ไปโดยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่ง     ดังนี้คนทั้ง  ๒

นั้นจึงเริ่มให้มหาทานแก่คนกำพร้าและคนเดินทางเป็นต้น     ในสถานที่

๔ แห่ง     คนหนึ่งสอบถามคนที่มาแล้วมาอีกในโรงทานของตน     ผู้ใด

ชอบใจสิ่งใดเป็นต้นว่า     ข้าวยาคูและของเคี้ยวก็ให้สิ่งนั้นแก่ผู้นั้น

เพราะเหตุนั้นแล     เขาจึงมีชื่อว่า     ผู้กล่าวกะผู้ที่มาแล้ว     อีกคนหนึ่ง

ไม่ถามเลย     เอาภาชนะที่เขาถือมาแล้ว ๆ     ใส่ให้เต็ม  ๆ     แล้วจึงให้

ด้วยเหตุนั้นแหละ    เขาจึงมีชื่อว่า    ไม่กล่าวกะผู้ที่มาแล้ว    อธิบายว่า

ถามด้วยความไม่ประมาท    วันหนึ่งชนทั้ง ๒    นั้นออกไปนอกบ้าน

เพื่อล้างปากแต่เช้าตรู่.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 396

สมัยนั้น  ดาบสผู้มีฤทธิ์มาก  ๒  รูป    เหาะมาแต่ป่าหิมพานต์

เพื่อภิกขาจาร    ลงไม่ไกลสหายทั้ง  ๒  นั้น   ยืนในที่ข้างหนึ่งด้วยคิดว่า

"ชนทั้ง ๒ นั้น    เมื่อดาบสทั้ง ๒ นั้น    จัดแจงบริขารมีภาชนะน้ำเต้า

เป็นต้น  เดินมุ่งไปภายในบ้าน  จึงมาไหว้ใกล้ๆ  ครั้งนั้นดาบสกล่าวกะ

ชนทั้ง ๒ นั้นว่า   ท่านผู้มีบุญใหญ่   ท่านมาในเวลาไร   ชนทั้ง ๒ นั้น

ตอบว่า     มาเดี๋ยวนี้ขอรับ    แล้วรับภาชนะน้ำเต้าจากมือของดาบส

ทั้ง ๒ นั้น    นำไปเรือนของตน ๆ   ในเวลาเสร็จภัตรกิจจึงขอให้รับ

ปากว่า  จะมารับภิกษาเป็นประจำ.

ในดาบสทั้งสองนั้น    รูปหนึ่งเป็นคนมักร้อน    จึงแหวกน้ำ

ในมหาสมุทรออกเป็น  ๒     ส่วนด้วยอานุภาพของตน     แล้วไปยังภพ

ของปฐวินทรนาคราชนั่งพักกลางวัน.     ดาบสถือเอาฤดูพอสบายแล้ว

จึงกลับมา     เมื่อจะกระทำอนุโมทนาภัตรในเรือนแห่งอุปัฎฐากของ

ตน    ก็กล่าวว่า    ขอจงสำเร็จเหมือนดังภพปฐวินทรนาคราช.    ย่อมา

วันหนึ่ง   อุปัฏฐากถามดาบสนั้นว่า  ท่านผู้เจริญ  ท่านกระทำอนุโมทนา

ว่า   จงสำเร็จเหมือนภพปฐวินทรนาคราช   โปรดบอกข้อความ   พวก

ข้าพเจ้าไม่ทราบความที่ท่านกล่าวนี้ว่า     คำนี้ท่านหมายความว่า

อะไร,    ดาบสกล่าวว่า    จริงซิ    กุฏุมพี    เรากล่าวว่าสมบัติของท่าน

จงเป็นเหมือนสมบัติของพระยานาคชื่อว่า     ปฐวินทร,     ตั้งแต่นั้นมา

กุฏุมพีก็ตั้งจิตไว้ในภพของพระยานาคชื่อว่า  ปฐวินทร.

ดาบสอีกรูปหนึ่งไปยังภพดาวดึงส์     กระทำการพักกลางวัน

ในเสริสกวิมานที่ว่างเปล่า      ดาบสนั้นเที่ยวไปเที่ยวมาเห็นสมบัติ

ของท้าวสักกเทวราช     เมื่อจะการทำอนุโมทนาแก่อุปัฏฐากของตน

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 397

ก็กล่าวว่าสมบัติของท่านจงเป็นเหมือนสักกวิมาน.     ครั้งนั้น     กุฎุมพี

ก็แม้นั้นก็ถามดาบสนั้นเหมือนอย่างสหายอีกคนหนึ่งถามดาบสนั้น

กุฏุมพีก็ฟังคำของดาบสนั้นจึงตั้งจิตไว้ในภพของท้าวสักกะ.     ชน

ทั้งสองนั้นจึงบังเกิดในที่ที่ตนปรารถนาแล้วนั้นแล.

 

ผู้ที่เกิดในภพของปฐวินทรนาคราช   ก็มีชื่อว่า   ปฐวินทรนาค-

ราชา    พระราชานั้นในขณะที่ตนเกิดแล้ว    เห็นอัตภาพของตนมีความ

ร้อนใจว่า       ดาบสผู้เข้าสู่สกุลสรรเสริญคุณแห่งฐานะของเราไม่น่า

พอใจหนอ  ที่นี้เป็นที่ต้องเลื้อยไปด้วยท้อง  ดาบสนั้นไม่รู้ที่อื่น ๆ  แน่แท้

ในขณะนั้นนั่นแล      เหล่านาคผู้ฟ้อนรำแต่งตัวแล้วได้ประคองเครื่อง

ดนตรีในทุกทิศแก่พระยานาคนั้น    ในขณะนั้นนั่นแหละพระยานาค

นั้นก็ละอัตภาพนั้นกลายเพศเป็นมาณพน้อย     ท้าวมหาราชทั้ง ๔

เข้าเฝ้าท้าวสักกะทุกกึ่งเดือน    เพราะฉะนั้นแม้พระยานาคนั้นก็ต้อง

ไปเฝ้าท้าวสักกะพร้อมกับพระยานาคชื่อวิรูปักษ์ด้วย     ท้าวสักกะ

เห็นพระยานาคนั้นมาแต่ไกลก็จำได้     ทีนั้นท้าวสักกะจึงถามพระยา-

นาคนั้นในเวลายืนอยู่ในที่ใกล้ว่า  สหาย  ท่านไปเกิดที่ไหน  พระยานาค

กล่าวว่า    ท่านมหาราช    อย่างถามเลย    ข้าพเจ้าไปเกิดในที่ที่ต้อง

เลื้อยไปด้วยท้อง   ส่วนท่านได้มิตรที่ดีแล้ว   ท่านสักกะตรัสว่า  สหาย

ท่านอย่าวิตกเลยว่าเกิดในที่ไม่สมควร     พระทศพลพระนามว่า

ปทุมุตตระทรงบังเกิดในโลกแล้ว     ท่านจงพระทำกุศลกรรมแด่

พระองค์นั้นแล้วปรารถนาฐานะนี้เถิด      เราทั้ง ๒     จักอยู่ร่วมกัน

เป็นสุข.   พระยานาคนั้นกล่าวว่า   เทวะ   ข้าพเจ้า   การทำอย่างนั้น

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 398

ไปนิมนต์พระปทุมุตตระทศพล     จัดแจงเครื่องสักการะสัมมานะ

ตลอดคืนยันรุ่ง กับนาคบริษัทในภพนาคของตน

วันรุ่งขึ้น    เมื่อรุ่งอรุณ     พระศาสดาตรัสเรียกพระสุมนเถระ

ผู้อุปัฏฐากของพระองค์ว่า    สุมนะ   วันนี้ตถาคตจักไปภิกษาจาร   ณ

ที่ไกล    ภิกษุปถุชนจงอย่ามา,    จงมาแต่พระผู้บรรลุปฏิสัมภิทาผู้ทรง

พระไตรปิฎก   ผู้มีอภิญญ ๖   เท่านั้น   พระเถระสดับพระดำรัสของ

พระศาสดาแล้ว    แจ้งแก่ภิกษุทั้งปวง    ภิกษุประมาณแสนหนึ่งเหาะ

ไปพร้อมกับพระศาสดา     พระยานาคปฐวินทรกับนาคบริษัทมารับ

เสด็จพระทศพลแลดูพระภิกษุสงฆ์ที่ล้อมพระศาสดาซึ่งกำลังเหยียบ

คลื่นซึ่งมีสีดังแก้วมณีบนยอดคลื่น     แลเห็นพระศาสดาอยู่เบื้องต้น

พระสงฆ์นวกะจนถึงสามเณรชื่ออุปเรวตะผู้เป็นโอรสของพระตถาคต

อยู่ท้าย  จึงเกิดปีติปราโมทย์ว่า  พุทธานุภาพเห็นปานนี้  ของพระสาวก

ที่เหลือไม่น่าอัศจรรย์    แต่พระพุทธานุภาพแห่งทารกเล็กนี้ช่างน่า

อัศจรรย์เหลือเกินดังนี้.

ครั้งนั้น     เมื่อพระทศพลประทับนั่งที่ภพของพระยานาคนั้น

แล้ว    เมื่อภิกษุนอกนี้นั่งจำเดิมแต่ที่สุดจนมาถึงอาสนะของสามเณร

อุปเรวตะในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระศาสดา     พระยานาคเมื่อ

ถวายข้าวยาคูก็ดี     เมื่อถวายของเคี้ยวก็ดี        พระดูพระทศพลทีหนึ่ง

ดูสามเณรอุปเรวตะทีหนึ่ง    นับว่ามหาปุริสลักษณะ  ๓๒ ประการ

ในสรีระของสามเณรนั้นย่อมปรากฏเสมือนพระพุทธเจ้า    เป็นอะไร

กันหนอ  ดังนี้จึงถามภิกษุรูปหนึ่งผู้นั่งไม่ไกลว่า  ท่านเจ้าข้า  สามเณร

รูปนี้เป็นอะไรกับพระทศพล    ภิกษุนั้นตอบว่า    เป็นโอรสมหาบพิธ.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 399

พระองค์จึงดำริว่า    ภิกษุรูปนี้ใหญ่หนอ     จึงได้ความเป็นโอรสของ

พระตถาคตผู้สง่างามเห็นปานนี้     แม้สรีระของท่านก็ปรากฏเสมือน

พระสรีระของพระพุทธเจ้าโดยส่วนเดียว      แม้ตัวเราก็ควรเป็น

อย่างนี้ในอนาคตกาล     จึงถวายมหาทาน ๗ วัน     แล้วกระทำความ

ปรารถนาว่า    พระเจ้าข้า    ข้าพระองค์พึงเป็นโอรสของพระพุทธเจ้า

พระองค์หนึ่งในอนาคตเหมือนอุปเรวตะสามเณรนี้     ด้วยอานุภาพ

แห่งกุศลกรรมนี้    พระศาสดาทรงเห็นว่า    หาอันตรายมิได้    จึงทรง

พยากรณ์ว่า     ในอนาคตมหาบพิตรจักเป็นโอรสแห่งพระพุทธเจ้า

พระนามว่าโคตมะ  ดังนี้แล้วเสด็จกลับไป.

 

ส่วนปฐวินทรนาคราช     เมื่อถึงกึ่งเดือนอีกครั้งหนึ่งก็ไปเฝ้า

ท้าวสักกะกับพระยานาคชื่อวิรูปักษ์     คราวนั้นท้าวสักกะตรัสถาม

พระยานาคนั้นผู้มายืนอยู่ในที่ใกล้ว่า    สหาย    ท่านปรารถนาเทวโลก

นี้แล้วหรือ  ร. ข้าพเจ้ามิได้ปรารถนาดอกเพื่อน ส. ท่านเห็นโทษอะไร

เล่า ?   ร.  โทษไม่มีมหาราช,   แต่ข้าพเจ้าเห็นสามเณรอุปเรวตะโอรส

ของพระทศพล     ตั้งแต่ข้าพเจ้าได้เห็นสามเณรนั้นก็มิได้น้อมจิตไป

ในที่อื่น    ข้าพเจ้านั้นกระทำความปรารถนาว่าในอนาคตกาล    ขอ

ข้าพเจ้าพึงเป็นโอรสเห็นปานนี้ของพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่ง     ข้า

แต่มหาราช      แม้พระองค์ก็จงการทำความปรารถนาอย่างหนึ่งเถิด

เราทั้ง ๒    จักไม่พรากกันในที่  ๆ    เกิดแล้ว    ท้าวสักกะรับคำของ

พระยานานั้นแล้วเห็นภิกษุผู้มีอานุภาพมากรูปหนึ่ง     จึงนึกว่า

กุลบุตรนี้ออกบวชจากสกุลไหนหนอดังนี้    ทราบว่ากุลบุตรผู้นี้เป็น

บุตรของสกุลผู้สามารถสมานรัฐที่แตกแยกกันแล้ว      กระทำการอด

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 400

อาหารถึง  ๑๔ วัน     ให้มารดาบิดาอนุญาตให้บรรพชาแล้วบวช

แล้ว     ก็แลครั้นทราบแล้วจึงเป็นเหมือนไม่ทราบ     ทูลถามพระทศพล

แล้วกระทำมหาสักการะ  ๗ วัน  กระทำความปรารถนาว่า  พระเจ้าข้า

ด้วยผลแห่งกัลยาณกรรมนี้      ข้าพระองค์พึงเป็นยอดของเหล่าภิกษุ

ผู้บวชด้วยศรัทธาในศาสนาของพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งในอนาคต

เหมือนอย่างกุลบุตรผู้นี้ในศาสนาของพระองค์เถิด.     พระศาสดา

ทรงเห็นความปรารถนาหาอันตรายมิได้     จึงพยากรณ์ว่า  มหาบพิตร

พระองค์จักเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้บวชด้วยศรัทธาในศาสนาของ

พระพุทธเจ้าพระนามว่า    โคตมะ    ในอนาคตแล้วเสด็จกลับไป    ฝ่าย

ท้าวสักกะก็เสด็จกลับไปยังเทพบุรีของพระองค์ตามเดิม.

 

ชนทั้งสองนั้นจุติที่ที่ตนเกิดแล้วเวียนว่ายอยู่ในเทวดา

และมนุษย์ล่วงไปหลายพันกัป  ในที่สุดกัปที่  ๙๒  แต่กัปนี้   พระพุทธเจ้า

พระนามว่า   ผุสสะ   ทรงอุบัติขึ้นในโลก   พระพุทธบิดาของพระองค์

เป็นพระราชาพระนามว่า   มหินทะ   มีน้องชายต่างมารดากัน  ๓  องค์

พระราชาทรงยึดถือว่า    พระพุทธเจ้าเป็นของเราเท่านั้น    พระธรรม

เป็นของเรา     พระสงฆ์เป็นของเรา     ทุก  ๆ     วันทรงให้พระทศพล

เสวยโภชนะด้วยพระองค์เองเป็นประจำ

ต่อมาภายหลัง     วันหนึ่งเมื่อชายแดนของพระองค์กำเริบ

พระองค์ตรัสเรียกโอรสมาสั่งว่า     ลูกเอ๋ย     ชายแดนกำเริบ     พวก

เจ้าหรือเราควรไป     ถ้าเราไปเจ้าจะต้องปรนนิบัติพระทศพลโดย

ท่านองนี้    พระราชโอรสทั้ง  ๓  นั้น    ทูลเป็นเสียงเดียวกันว่า    ข้าแต่

พระชนก    พระองค์ไม่จำต้องเสด็จไป    พวกข้าพระองค์จักช่วยกัน