พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 301

กาปิลานี     ละสมบัติอันนับไม่ได้แล้วบวชอุทิศเรา     แผ่นดินไหวนี้

เกิดด้วยกำลังแห่งคุณของตนแม้ทั้งสอง      ในตอนที่คนทั้งสองนั้นแยก

ทางกัน    แม้เราก็ควรทำการสงเคราะห์คนทั้งสองนี้    จึงเสด็จออกจาก

พระคันธกุฎี     ลำพังพระองค์เอง     ทรงถือบาตรและจีวร     ไม่ตรัส

เรียกใคร ๆ    ในบรรดาพระมหาสาวก  ๘๐  องค์    เสด็จไปต้อนรับ

สิ้นทาง  ๓  คาวุต     ประทับนั่งขัดสมาธิที่โคนต้นพหุปุตตกนิโครธ

ระหว่างกรุงราชคฤห์กับเมืองนาลันทา.   ก็เมื่อประทับนั่ง   มิได้ประทับ

นั่งเหมือนพระผู้ถือบังสุกุลเป็นวัตรรูปหนึ่ง     ทรงถือเพศเป็นพระ-

พุทธเจ้า    ประทับนั่งเปล่งพระรัศมีทึบประมาณ  ๘๐  ศอก.   ดังนั้น.

ในขณะนั้น  พระพุทธรัศมีมีประมาณเท่าร่มใบไม้   ล้อรถ  แลเรือนยอด

เป็นต้น    วิ่งฉวัดเฉวียนไปรอบด้าน     ทำให้เหมือนเวลาพระจันทร์

และพระอาทิตย์ขึ้นเป็นพัน ๆ   ดวง    ได้ทำชายป่านั้นให้มีแสงสว่าง

เป็นอันเดียวกัน.    พื้นท้องฟ้าประหนึ่งระยิบระยับด้วยหมู่ดาว    เรือง-

รองด้วยพระสิริแห่งพระมหาปุริสลักษณะ  ๓๒ ประการ     ชายป่า

รุ่งโรจน์ดุจน้ำที่มีดอกบัวบานสะพรั่ง.     ธรรมดาต้นนิโครธมีมีลำต้น

ขาว   มีใบเขียว   ผลสุกแดง.    แต่วันนั้น    ต้นนิโครธกลับมีกิ่งขาว   มี

สีเหมือนทอง.

 

พระมหากัสสปเถระคิดว่า     ท่านผู้นี้จักเป็นพระศาสดาของเรา

เราบวชอุทิศพระศาสดาพระองค์นี้   ดังนี้    จำเดิมแต่ที่ที่มองเห็น

ได้น้อมกายเดินไป  ไหว้ในที่   ๓  แห่ง  แล้วกราบทูลว่า   ข้าแต่พระองค์

ผู้เจริญ    พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นศาสดาของข้าพระองค์   ข้าพระองค์

เป็นสาวก    ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นศาสดา

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 302

ของข้าพระองค์    ข้าพระองค์เป็นสาวก.  ลำดับนั้น  พระผู้มีพระภาคเจ้า

ได้ตรัสกะพระมหากัสสปเถระว่า    ดูก่อนกัสสป    ถ้าเธอจะพึงทำการ

นบนอบนี้ไว้ในมหาปฐพีไซร้    แม้มหาปฐพีนั้นก็ไม่อาจรองรับเอาไว้ได้

การนบนอบที่เธอกระทำ     ย่อมไม่อาจทำแม้ขนของเราให้สั่น    เพราะ

ตถาคตมีคุณใหญ่หลวงอย่างนี้     นั่งลงเถอะกัสสป     เราจะให้ทรัพย์

อันเป็นมรดกแก่เธอ.     ลำดับนั้น    พระผู้มีพระภาคเจ้า     ได้ประทาน

อุปสมบทแก่พระมหากัสสปเถระด้วยโอวาท  ๓  ประการ      ครั้น

ประทานแล้วก็เสด็จออกจากโคนต้นพหุปุตตกนิโครธเสด็จเดินทาง

มีพระเถระเป็นปัจฉาสมณะ.     พระสรีระของพระศาสดาตระการ

ตาด้วยพระมหาปุริสลักษณะ  ๓๒  ประการ      สรีระของพระมหา-

กัสสปประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๗ ประการ.     พระมหากัสสป

นั้นเดินตามเสด็จพระศาสดา     เหมือนเรือพ่วงไปตามเรือใหญ่สีทอง

ฉะนั้น    พระศาสดาเสด็จเดินทางไปหน่อยหนึ่งแล้วแวะลง    (ข้างทาง)

แสดงอาการจะประทับนั่งที่โคนไม้แห่งหนึ่ง     พระเถระระว่า     พระ-

ศาสดามีพระประสงค์จะประทับนั่ง     จึงกระทำสังฆาฏิอันเป็นผ้า

เก่าที่ตนห่มให้เป็น ๔ ชั้น  ปูลาดถวาย.

 

พระศาสดาประทับนั่งบนผ้าสังฆาฏินั้นแล้ว     เอาพระหัตถ์

ลูบคลำเนื้อผ้าตรัสว่า     กัสสป     สังฆาฏิอันทำด้วยผ้าเก่าผืนนี้ของเธอ

นุ่มดี.    พระเถระระว่า    พระศาสดาตรัสถึงสังฆาฏิของเรานุ่ม    คงจัก

ประสงค์จะห่ม     จึงกราบทูลว่า     ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ     ขอพระผู้มี

พระภาคเจ้าทรงห่มสังฆาฏิเถิด.   พระศาสดาตรัสว่า    กัสสป    เธอจะ

ห่มอะไร ?     พระเถระกราบทูลว่า    ข้าพระองค์ได้ผ้านุ่งของพระองค์

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 303

จึงจักห่ม.    พระศาสดาตรัสว่า     กัสสป    ก็เธอจักอาจทรงผ้าบังสุกุล

ที่ใช้จนเก่าผืนนี้อย่างนี้ได้หรือ     ด้วยว่ามหาปฐพีได้ไหวจนถึงน้ำรอง

แผ่นดิน    ในวันที่เราซักผ้าบังสุกุลผืนนี้.     ธรรมดาว่าจีวรที่เก่าเพราะ

ใช้ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนี้      ถึงเก่าแล้วคนที่มีคุณนิดหน่อยไม่

อาจครองได้     จีวรเก่าดังกล่าวนี้     อันบุคคลผู้อาจสามารถในการ

บำเพ็ญข้อปฏิบัติ     ผู้ถือผ้าบังสุกุลมาแต่เดิมจึงจะควรรับเอา     แล้ว

ทรงเปลี่ยนจีวรกับพระเถระ.

ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเปลี่ยนจีวรอย่างนี้แล้ว     ทรงห่ม

จีวรที่พระเถระห่มแล้ว   พระเถระห่มจีวรของพระศาสดา.   ในสมัยนั้น

มหาปฐพีนี้แม้ไม่มีจิตใจก็ไหวจนถึงน้ำรองแผ่นดินเหมือนจะกล่าวว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    พระองค์ทรงทำสิ่งที่ทำได้ยาก    จีวรที่พระองค์

ห่มแล้ว     ชื่อว่าเคยได้ประทานแก่พระสาวกไม่มี     (คือไม่เคยมีการ

ประทานจีวรที่ทรงห่มแล้วแก่สาวก)      ข้าพระองค์ไม่อาจรองรับคุณ

ของพระองค์ได้.     แม้พระเถระก็มิได้กระทำเหย่อหยิ่งว่า     เดี๋ยวนี้

เราได้จีวรสำหรับใช้สอยของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย      สิ่งที่เราจะพึง

ทำให้ยิ่งขึ้นไปในบัดนี้ยังจะมีอยู่หรือ     จึงได้สมาทานธุดงค์คุณ  ๑๓

ข้อในสำนักของพระพุทธเจ้านั่นแหละ      เป็นปุถุชนเพียง  ๗  วัน

ในอรุณที่  ๘     ได้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยสูตรทั้งหลายมีอาทิ

อย่างนี้ว่า     ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย     กัสสปเปรียบเหมือนพระจันทร์

เข้าไปสู่ตระกูลทั้งหลาย     หลีกกาย     หลีกใจจากอกุศลธรรมทั้งหลาย

เป็นผู้ใหม่อยู่เสมอ     ไม่คนองในตระกูลทั้งหลาย.     ครั้นมาภายหลัง

ทรงกระทำกัสสปสังยุตนี้แหละให้เป็นเหตุเกิดเรื่อง      จึงทรงสถาปนา

พระเถระไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะด้วยพระดำรัสว่า      มหากัสสปเป็น

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 304

ยอดของภิกษุทั้งหลายผู้ถือธุดงค์และสอนเรื่องธุดงค์    ในศาสนาของเรา

ดังนี้แล.

จบ   อรรถกถาสูตรที่  ๔

 

อรรถกถาสูตรที่ ๕

 

ประวัติพระอนุรุทธเถระ

 

ในสูตรที่  ๕  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้  :-

บทว่า  ทิพฺพจกฺขุกาน   ยทิท  อนุรุทฺโธ   ความว่า   ตรัสว่าพระ-

อนุรุทธเถระเป็นยอดของภิกษุทั้งหลายผู้มีจักษุทิพย์     พึงทราบว่า

พระอนุรุทธเถระนั้นเป็นผู้เลิศ    เพราะเป็นผู้มีความชำนาญอันสั่งสม

ไว้แล้ว.     ได้ยินว่าพระเถระเว้นแต่ชั่วเวลาฉันเท่านั้น     ตลอดเวลา

ที่เหลือ      เจริญอาโลกกสิณตรวจดูเหล่าสัตว์ด้วยทิพยจักษุอย่าง

เดียวอยู่     ดังนั้น     พระเถระนี้จึงชื่อว่าเป็นยอดของภิกษุทั้งหลาย

ผู้มีทิพยจักษุ      เพราะเป็นผู้มีความชำนาญอันสะสมไว้ตลอดวัน

และคืน.     อีกอย่างหนึ่งเป็นยอดของภิกษุผู้มีทิพยจักษุที่เหลือ     เพราะ

ปรารถนาไว้ตลอดแสนกัป      ก็ในเรื่องบุรพกรรมของท่านในข้อนั้น

มีเรื่องที่จะกล่าวตามลำดับดังต่อไป

ความพิสดารว่า     ครั้งพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่า     ปทุ-

มุตตรนั่นแล     กุลบุตรแม้นี้ได้ไปกับมหาชนผู้ไปยังวิหารเพื่อฟังธรรม

ภายหลังภัตตาหาร.    ก็ครั้งนั้น    กุลบุตรผู้นี้ได้เป็นกุฎุมพีผู้ยิ่งใหญ่

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 305

ไม่ปรากฏชื่อคนหนึ่ง.      เขาถวายบังคมพระทศพลแล้วยืนอยู่ท้าย

บริษัทฟังธรรมกถา.     พระศาสดาทรงสืบต่อพระธรรมเทศนาตาม

อนุสนธิแล้วทรงสถาปนาภิกษุผู้มีทิพยจักษุรูปหนึ่งไว้ในตำแหน่ง

เอตทัคคะ.  ลำดับนั้น  กุฎุมพีได้มีดำริดังนี้ว่า  ภิกษุนี้ใหญ่หนอ  พระ-

ศาสดาทรงตั้งไว้ในความเป็นยอดของภิกษุผู้มีทิพยจักษุเอง      ด้วย

ประการอย่างนี้     โอหนอ     แม้เราก็พึงเป็นยอดของภิกษุผู้มีจักษุทิพย์

ในพระศาสนาของพระพุทธเจ้าผู้จะอุบัติในอนาคต     ดังนี้แล้วเกิด

ความคิดดังนี้ขึ้น     เดินเข้าไประหว่างบริษัท     ทูลนิมนต์พระผู้มีพระ-

ภาคเจ้ากับพระภิกษุแสนหนึ่ง     เพื่อเสวยวันวันพรุ่งนี้    ในวันรุ่งขึ้น

ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข     คิดว่า     เรา

ปรารถนาตำแหน่งใหญ่     จึงทูลนิมนต์ในวันนี้    เพื่อเสวยวันพรุ่งนี้

แล้วทำมหาทานให้เป็นไปถึง  ๗  วัน     โดยทำนองนั้นนั่นแล     ถวาย

ผ้าอย่างดีเยี่ยมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมทั้งบริวารแล้วทำความ

ปรารถนาว่า    ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า    ข้าพระองค์ทำสักการะนี้

เพื่อประโยชน์แก่ทิพยสมบัติหรือมนุษยสมบัติก็หามิได้     ก็พระองค์

ทรงตั้งภิกษุใดไว้ในตำแหน่งเป็นยอดของภิกษุผู้มีทิพยจักษุใน

๗  วันที่แล้วมาจากวันนี้      แม้ข้าพระพุทธเจ้าก็พึงเป็นยอดของภิกษุ

ผู้มีทิพยจักษุเหมือนภิกษุองค์นั้น    ในพระศาสนาของพระพุทธเจ้า

พระองค์หนึ่งในอนาคตกาลดังนี้แล้ว     หมอบลงแทบพระบาทของ

พระศาสดา.    พระศาสดาทรงตรวจดูในอนาคต     ทรงทราบว่าความ

ปรารถนาของเขาสำเร็จ     จึงตรัสอย่างนี้ว่า     ดูก่อนบุรุษผู้เจริญ

ในที่สุดแสนกัปในอนาคต      พระพุทธเจ้าพระนามว่าโคดม   จักอุบัติ

ขึ้น    ท่านจักมีชื่อว่าอนุรุทธะเป็นยอดของภิกษุผู้มีทิพยจักษุ    ใน

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 306

พระศาสนาของพระโคดมพุทธเจ้านั้น      ก็แหละครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว

ทรงกระทำภัตตานุโมทนาเสด็จกลับไปพระวิหาร.

 

ฝ่ายกุฎุมพีทำกรรมงามไม่ขาดเลย      ตราบที่พระพุทธเจ้า

ยังทรงพระชนม์อยู่     เมื่อพระศาสดาปรินิพพานแล้ว     เมื่อสร้างเจดีย์

ทองประมาณ  ๗  โยชน์สำเร็จแล้ว      จึงเข้าไปหาภิกษุสงฆ์ถามว่า

อะไรเป็นบริกรรมของทิพยจักษุขอรับ.     ภิกษุสงฆ์บอกว่าควรให้

ประทีปนะอุบาสก.     อุบาสกกล่าวว่า     ดีละขอรับผมจักทำ     จึงให้

สร้างต้นประทีปพันต้นเท่ากับประทีปพันดวงก่อน     ถัดจากนั้น

สร้างให้ย่อมกว่านั้น     ถัดจากนั้นสร้างให้ย่อมกว่านั้น     รวมความว่า

ได้สร้างต้นประทีปหลายพันต้น.    ส่วนประทีปที่เหลือประมาณไม่ได้

เขาทำกัลยาณกรรม     อย่างนี้ตลอดชีวิต     ท่องเที่ยวไปในเทวดาและ

มนุษย์ทั้งหลาย     ล่วงไปแสนกัป     ในกาลแห่งพระกัสสปสัมมาสัม-

พุทธเจ้า     บังเกิดในเรือนกุฎุมพีใกล้กรุงพาราณสี     เมื่อพระศาสดา

ปรินิพพาน     เมื่อสร้างเจดีย์ประมาณ  ๑   โยชน์สำเร็จแล้ว     ให้สร้าง

ภาชนะสำริดเป็นอันมาก     บรรจุเนยใสจนเต็ม     ให้วางไส้ตะเกียง

เว้นระยะองคุลี  ๑  ๆ     ในท่ามกลาง     ให้จุดไฟขึ้นให้ล้อมพระเจดีย์

ให้ขอบปากต่อขอบปากจดกัน      ให้สร้างภาชนะสำริดใหญ่กว่าเขา

ทั้งหมดสำหรับตนใส่เนยใสเต็ม     จุดใส้ตะเกียงพันดวงรอบ ๆ     ขอบ

ปากภาชนะสำริดนั้น    เอาผ้าเก่าที่เป็นจอมหุ้มไว้ตรงกลาง    ให้จุดไฟ

เทินภาชนะสำริด    เดินเวียนเจดีย์ประมาณ  ๑  โยชน์    ตลอดคืนยังรุ่ง.

เขาทำกัลยาณกรรมตลอดชีวิต      ด้วยอัตตภาพแม้นั้น     ด้วยอาการ

อย่างนี้     แล้วบังเกิดในเทวโลก.     เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่อุบัติขึ้น.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 307

เขาถือปฏิสนธิในเรือนของตระกูลเข็ญใจ        ในนครนั้นนั่นแลอีก   เป็น

คนหาบหญ้า   อาศัยสุมนเศรษฐีอยู่   เขาได้มีชื่อว่า   อันนภาระ.   ฝ่าย

สุมนเศรษฐีนั้น   ให้มหาทานที่ประตูบ้าน   แก่คนกำพร้า   คนเดินทาง

วณิพกและยาจก. ทุกวัน ๆ

 

ภายหลัง   ณ   วันหนึ่ง    พระปัจเจกพุทธเจ้า   นามว่าอุปริฏฐะ

เข้านิโรธสมาบัติ     ที่ภูเขาคันธมาทน์    ออกจากสมาบัตินั้นแล้ว    พิ-

จารณาว่า     วันนี้    ควรจะทำการอนุเคราะห์ใคร.    ก็ธรรมดาพระ-

ปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย     ย่อมเป็นผู้อนุเคราะห์คนเข็ญใจ  ท่านคิดว่า

วันนี้เราควรทำการอนุเคราะห์   นายอันนภาระ   ทราบว่า   นายอันน-

ภาระจักออกจากดงมายังบ้านตน     จึงถือบาตรและจีวรจากภูเขา

คันธมาทน์   เหาะขึ้นสู่เวหาสมาปรากฏเฉพาะหน้านายอันนภาระ

ที่ประตูบ้านนั่นเอง.    นายอันนภาระ     เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้า     ถือ

บาตรเปล่าจึงอภิวาทพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วถามว่า      ท่านได้ภิกษา

บ้างไหมขอรับ.     พระปัจเจกพุทธเจ้ากล่าวว่า     จักได้ผู้มีบุญมาก.

เขากล่าวว่า    โปรดรออยู่ที่นี้ก่อนเถิดขอรับ    แล้วรีบไป    ถามแม่บ้าน

ในเรือนของตนว่า  นางผู้เจริญ  ภัตอันเป็นส่วนเก็บไว้เพื่อเรา  มีหรือไม่.

นางตอบว่า   มี   จ้ะนาย.   เขาไปจากที่นั้นรับบาตรจากมือพระปัจเจก-

พุทธเจ้ามากล่าวว่า     นางผู้เจริญ     เพราะค่าที่ไม่ได้ทำกัลยาณกรรม

ไว้ในชาติก่อน     เราทั้ง  ๒     จึงหวังได้อยู่แต่การรับจ้าง     เมื่อความ

ปรารถนาจะให้ของพวกเรามีอยู่    แต่ไทยธรรมไม่มี    เมื่อไทยธรรมมี

ก็ไม่ได้ปฏิคาหก   วันนี้เราพบพระอุปริฏฐปัจเจกพุทธเจ้าเข้าพอดี

และภัตอันเป็นส่วนแบ่งก็มีอยู่     เจ้าจงใส่ภัตที่เป็นส่วนของฉันลง

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 308

ในบาตรนี้.     หญิงผู้ฉลาดคิดว่า     เมื่อใดสามีของเราให้ภัตซึ่งเป็น

ส่วนแบ่ง     เมื่อนั้นแม้เราก็พึงมีส่วนในทานนี้     จึงวางแม้ภัตอันเป็น

ส่วนของตนลงในบาตรถวายแก่อุปริฏฐปัจเจกพุทธเจ้า.     นายอันน-

ภาระ     นำบาตรอันบรรจุภัตมาวางในมือของพระปัจเจกพุทธเจ้า

แล้วกล่าวว่า     ขอให้พวกข้าพเจ้าพ้นจากความอยู่อย่างลำบากเห็น

ปานนี้เถิดขอรับ.     พระปัจเจกพุทธเจ้า     อนุโมทนาว่า     จงสำเร็จ

อย่างนั้นเถิดผู้มีบุญมาก.   เขาลาดผ้าห่มของตนลง   ณ   ที่ส่วนหนึ่งแล้ว

กล่าวว่า    ขอจงนั่งฉันที่นี้เถิด    ขอรับ.    พระปัจเจกพุทธเจ้านั่ง    ณ

อาสนะนั้นแล้ว     พิจารณาความเป็นของปฏิกูล  ๙ อย่าง     แล้วจึงฉัน

เมื่อฉันเสร็จแล้ว    นายอันนภาระจึงถวายน้ำสำหรับล้างบาตร    พระ-

ปัจเจกพุทธเจ้า เสร็จภัตกิจแล้วกระทำอนุโมทนาว่า

 

สิ่งที่ท่านต้องการแล้ว    ปรารภนาแล้ว    จงสำเร็จ

พลันเทียว     ความดำริจงเต็มหมดเหมือนพระ-

จันทร์เพ็ญ   ๑๕  ค่ำ ฉะนั้น  สิ่งที่ท่านต้องการแล้ว

ปรารถนาแล้ว   จงสำเร็จพลันเทียว   ความดำริจง

เต็มหมด  เหมือนมณีมีประกายโชติช่วง  ฉะนั้น.

 

แล้วออกเดินทางไป.

เทวดาที่สิงอยู่ที่ฉัตรของสุมนเศรษฐีกล่าวว่า     น่าอัศจรรย์

ทานที่ตั้งไว้ดีแล้วในพระปัจเจกพุทธเจ้านามว่า      อุปริฏฐะเป็นทาน

อย่างยิ่งถึง  ๓ ครั้ง    แล้วได้ให้สาธุการ    สุมนเศรษฐีกล่าวว่า    ท่าน

ไม่เห็นเราให้ทานอยู่ตลอดเวลามีประมาณเท่านี้ดอกหรือ     เทวดา

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 309

กล่าวว่า   เราไม่ให้สาธุการในทานของท่าน   เราเลื่อมใสในบิณฑบาต

ที่นายอันนภาระถวายแด่พระปัจเจกพุทธเจ้านามว่าอุปริฏฐะ     จึง

ให้สาธุการ     สุมนเศรษฐีดำริว่า     เรื่องนี้น่าอัศจรรย์หนอ     เราให้

ทานตลอดเวลามีประมาณเท่านี้  ก็ไม่อาจทำให้เทวดาให้สาธุการ  นาย-

อันนภาระนี้อาศัยเราอยู่     ด้วยการถวายบิณฑบาตครั้งเดียวเท่านั้น

ทำให้เทวดาให้สาธุการได้     เพราะได้บุคคลผู้เป็นปฏิคาหกที่สมควร

เราให้สิ่งที่สมควรแก่นายอันนภาระนั้น    แล้วทำบิณฑบาตนั้นให้

เป็นของของเราจึงจะควร     ดังนี้    เรียกนายอันนภาระมาแล้วถามว่า

วันนี้เจ้าให้ทานอะไร ๆ    แก่ใครหรือ    ขอรับนายท่าน    ข้าพเจ้าถวาย

ภัตรที่เป็นส่วนของข้าพเจ้าแก่พระปัจเจกพุทธเจ้านามว่าอุปริฏฐะ

เศรษฐีกล่าวว่า   เอาเถอะเจ้า    เธอจงรับกหาปณะไปแล้วให้บิณฑบาต

นั้นแก่เราเถอะ    ให้ไม่ได้หรอกนายท่าน    เศรษฐีเพิ่มทรัพย์ขึ้นจนถึง

พันกหาปณะ    นายอันนภาระก็ยังกล่าวว่า    แม้ถึงพันกหาปณะก็ยัง

ให้ไม่ได้     เศรษฐีกล่าวว่า     ช่างเถอะเจ้า     หากเจ้าไม่ให้บิณฑบาต

ก็จงรับทรัพย์พันกหาปณะไปแล้วจึงให้ส่วนบุญแก่ฉันเถอะ  นายอันภาระ

กล่าวว่า     ข้าพเจ้าไม่ทราบว่าแม้ส่วนบุญนั้นควรให้หรือไม่ควรให้

แต่ข้าพเจ้าจะถามพระปัจเจกพุทธเจ้านามว่าอุปริฏฐะดู      ถ้าควร

ให้ก็จักให้    ถ้าไม่ควรให้ก็จักไม่ให้    นายอันนภาระเดินไปทันพระ-

ปัจเจกพุทธเจ้า   ถามว่า   ท่านเจ้าข้า   สุมนเศรษฐีให้ทรัพย์แก่ข้าพเจ้า

พันหนึ่ง     ขอส่วนบุญในบิณฑบาตที่ถวายแก่ท่าน    ข้าพเจ้าควรจะ

ให้หรือไม่ให้   พระปัจเจกพุทธเจ้ากล่าวว่า    บัณฑิต    เราจักทำอุปมา

แก่ท่าน   เหมือนอย่างว่า    ในบ้านตำบลนี้มีร้อยตระกูล   เราจุดประทีป

ไว้ในเรือนหลังหนึ่งเท่านั้น      ตระกูลพวกนี้เอาน้ำมันเติมให้ใส้ตะเกียง

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 310

ชุ่มแล้วมาต่อไฟถือไป      แสงของประทีปดวงเดิมยังมีอยู่หรือหาไม่

นายอันนภาระกล่าวว่า     ท่านเจ้าข้า     แสงประทีปก็สว่างขึ้นไปอีก

เจ้าข้า   ข้อนี้อุปมาฉันใด    ดูก่อนบัณฑิต    ข้าวยาคูกระบวยหนึ่ง   หรือ

ข้าวสวยทัพพีหนึ่งจงยกไว้     เมื่อท่านให้ส่วนบุญแก่คนเหล่าอื่นใน

บิณฑบาตของตน   พันคนหรือแสนคนก็ตาม   ให้แก่คนเท่าใด    บุญก็

เพิ่มขึ้นแก่ตนมีประมาณเท่านั้น    เมื่อท่านให้ก็ให้บิณฑบาตอันเดียว

นั่นแหละ     ต่อเมื่อให้ส่วนบุญแก่สุมนเศรษฐีอีกเล่า     บิณฑบาตก็

ขยายไปเป็น ๒    คือของท่านส่วนหนึ่ง    ของเศรษฐีส่วนหนึ่ง  ดังนี้

นายอันนภาระกราบพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วกลับไปยังสำนักของ

สุมนเศรษฐีกล่าวว่า     ขอท่านจงรับส่วนบุญในบิณฑบาตทานเถิด

นายท่าน    เศรษฐีกล่าวว่า    เชิญท่านรับทรัพย์พันกหาปณะไปเถิด

นายอันนภาระกล่าวว่า   ข้าพเจ้าไม่ได้ขายบิณฑบาตทาน   แต่ข้าพเจ้า

ให้ส่วนบุญแก่ท่านด้วยศรัทธา   เศรษฐีกล่าวว่า  พ่ออันนภาระ   พ่อให้

ส่วนบุญแก่เราด้วยศรัทธา   แต่เราบูชาคุณของพ่อ   ฉันให้พันกหาปณะ

นี้   จงรับไปเถอะพ่ออันนภาระ  นายอันนภาระกล่าวว่า  จงเป็นอย่างนั้น

จึงถือเอาทรัพย์พันกหาปณะไป    เศรษฐีกล่าวว่า    พ่ออันนภาระ

ตั้งแต่พอได้ทรัพย์พันกหาปณะแล้ว     ไม่ต้องทำกิจเกี่ยวแก่กรรมกร

ด้วยมือของตน     จงปลูกเรือนอยู่ใกล้ถนนเถิด     ถ้าพ่อต้องการสิ่งใด

ฉันจะมอบสิ่งนั้นให้  พ่อจงมานำเอาไปเถอะ

 

ธรรมดาบิณฑบาตที่บุคคลถวายแด่พระปัจเจกพุทธเจ้า     ผู้

ออกจากนิโรธสมาบัติ      ย่อมให้ผลในวันนั้นนั่นเอง     เพราะฉะนั้น

สุมนเศรษฐีในวันอื่นแม้ไปสู่ราชตระกูล     ไม่เคยชวนนายอันนภาระ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 311

ไปด้วย    แต่ในวันนั้นได้ชวนไปด้วย    เพราะอาศัยบุญของนายอีนน-

ภาระ     พระราชาไม่มองดูเศรษฐีเลย     ทรงมองแต่นายอันนภาระ

เท่านั้น    เศรษฐีจึงทูลถามวา    เทวข้าแต่สมมติเทพ    เหตุไฉนพระองค์

จึงทรงมองดูแต่บุรุษผู้นี้ยิ่งนักพระเจ้าค่ะ      พระราชาตรัสว่า     เรา

มองดูเพราะไม่เคยเฝ้าในวันอื่น ๆ     เศรษฐีทูลว่า     เทวเขาสมควร

มองดูอย่างไร     คุณที่ควรมองดูของเขาคืออะไร     เพราะวันนี้เขา

ไม่บริโภคภัตรที่เป็นส่วนของตนด้วยตนเอง     แต่ถวายแด่พระปัจเจก

พุทธเจ้านามว่าอุปริฏฐะ   เขาได้ทรัพย์พันกหาปณะจากมือของข้าพระองค์

พระเจ้าข้า พระราชาตรัสถามว่า  เขาชื่อไร  ชื่อนายอันภาระพระเจ้าข้า

เพราะได้จากมือของท่าน  ก็ควรจะได้จากมือของเราบ้าง  เราเองก็จักทำการ

บูชาเขา  จึงพระราชทานทรัพย์พันกหาปณะแล้วตรัสว่า  พนาย  จงสำรวจดู

เรือนที่คนนี้จะอยู่ได้   ราชบุรุษทูลว่า   พระเจ้าข้า   ราชบุรุษทั้งหลาย

จัดแจงแผ้วถางที่สำหรับเรือนนั้นได้พบขุมทรัพย์ชื่อปิงคละ      ในที่  ๆ

จอบกระทบแล้ว ๆ   ตั้งเรียงกัน   จึงมากราบทูลพระราชาให้ทรงทราบ

พระราชาตรัสว่า     ถ้าอย่างนั้นจงไปขุดขึ้นมา     เมื่อราชบุรุษเหล่านั้น

ขุดอยู่    ขุมทรัพย์ก็จมลงไป    ราชบุรุษเหล่านั้นไปกราบทูลพระราชา

อีก   พระราชาตรัสว่า   จงไปขุดตามคำของนายอันนภาระ   ราชบุรุษ

ก็ไปขุดตามคำสั่ง    ขุมทรัพย์เหมือนดอกเห็ดตูม  ๆ     ผุดขึ้นในที่ ๆ

จอบกระทบแล้ว     ราชบุรุษเหล่านั้นขนทรัพย์มากองไว้ในพระราช-

สำนัก    พระราชาประชุมอำมาตย์ทั้งหลายแล้วตรัสถามว่า    ในเมืองนี้

ใครมีทรัพย์มีประมาณถึงเท่านี้ไหม     อำมาตย์ทูลว่า     ไม่มีของใคร

พระเจ้าข้า   ตรัสว่า  ถ้าอย่างนั้น  นายอันนภาระนี้จงชื่อว่า  ธนเศรษฐี

ในพระนครนี้     เขาได้ฉัตรประจำตำแหน่งเศรษฐีในวันนั้นนั่นเอง.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 312

ตั้งแต่วันนั้น     เขากระทำแต่กรรมอันดีงามจนตลอดชีวิต

จุติจากภพนั้นไปเกิดในเทวโลก     เวียนว่ายอยู่ในเทวดาและมนุษย์

เป็นเวลานาน       ครั้งที่พระศาสดาของพวกเราทรงอุบัติ      ก็มาถือ

ปฏิสนธิในนิเวศน์เจ้าศากยะพระนามว่า    อมิโตทนะ    กรุงกบิลพัสดุ์

ในวันขนานนาม   ผู้คนทั้งหลายตั้งชื่อเขาว่า   เจ้าอนุรุทธ    เป็นกนิษฐ-

ภาคาของเจ้าศากยะพระนามที่      มหานามะ     เป็นโอรสของพระเจ้า

อาของพระศาสดา    เป็นสุขุมาลชาติอย่างยิ่ง    เป็นผู้มีบุญมาก    ภัตร

เกิดขึ้นในถาดทองแก่เขาทีเดียว      ภายหลังพระมารดาของเขาคิดว่า

จักให้ลูกของเรารู้จักบทว่า   "ไม่มี"     เอาถาดทองปิดถาดทองอีก

ใบหนึ่ง    แล้วส่งใบแต่ถาดเปล่า ๆ    ในระหว่างทาง    เทวดาทำให้เต็ม

ด้วยขนมทิพย์    เขามีบุญมากถึงเพียงนี้    อันเหล่านางฟ้อนที่ประดับ

ตกแต่งแล้วแวดล้อมเสวยสมบัติบนปราสาท  ๓ หลัง      เหมาะแก่ฤดู

ทั้ง ๓ เหมือนเทวดา.

ส่วนพระโพธิสัตว์ของเราจุติจากดุสิตในสมัยนั้น     มาถือ

ปฏิสนธิในครรภ์ของอัครมเหสีของพระเจ้าสุทโธทนมหาราช    ทรง

เจริญวัยโดยลำดับ     ทรงครองเรือนอยู่  ๒๙ ปี      แล้วทรงเสด็จออก

มหาภิเนษกรมณ์  ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณโดยลำดับ    ทรง

ยับยั้งที่โพธิมัณฑสถาน ๗ สัปดาห์    ประกาศพระธรรมจักร    ณ

ป่าอิสิปตนมิคทายวัน     ทรงกระทำการอนุเคราะห์โลก     ทรงให้

อำมาตย์  ๑๐ คน    พร้อมทั้งบริวารคนละพัน    ที่พระราชบิดาทรง

สดับข่าวว่า     บุตรของเรามายังกรุงราชคฤห์แล้วตรัสว่า     ไปเถิด

พนาย     พวกเจ้าจงนำบุตรของเรามา     ดังนี้     ให้บวชด้วยเอหิภิกขุ

บรรพชาแล้ว     อันพระกาฬุทายีเถระทูลวิงวอนให้เสด็จจาริกจึงมี

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 313

ภิกษุแสนรูปเป็นบริวาร      เสด็จออกจากรุงราชคฤห์ไปยังกรุง-

กบิลพัสดุ์     ทรงทำพระธรรมเทศนาอันวิจิตรมีปาฏิหาริย์ด้วยอิทธิ-

ปาฏิหาริย์เป็นอันมาก    ในสมาคมแห่งพระญาติ    ยังมหาชนให้ดื่ม

น้ำอมฤตแล้ว     ครั้นวันที่  ๒     ทรงถือบาตรและจีวรไปประทับยืน

ที่ทวารพระนคร     ทรงรำพึงว่า    พระสัพพัญญูพุทธเจ้าทั้งหลาย

ทรงประพฤติการเสด็จกลับยังพระนครแห่งสกุลอย่างไรหนอ      ดังนี้

ทราบว่า     ทรงประพฤติเที่ยวบิณฑบาตตามลำดับตรอก     จึงทรง

เสด็จเพื่อบิณฑบาตตามลำดับตรอก     ทรงตรัสธรรมถวายพระราชา

ผู้ทรงสดับข่าวว่า  บุตรของเราเที่ยวบิณฑบาตเสด็จมคธแล้ว  ผู้มีสักการะ

สัมมานะที่พระราชบิดาทูลเชิญให้เสด็จมาแล้ว ทูลเชิญให้เสด็จเข้านิเวศน์

ของพระองค์ทรงกระทำแล้ว  ทรงอนุเคราะห์พระญาติที่พึงทรงกระทำในที่นั้น

ทรงกระทำแล้ว      ทรงอนุเคราะห์พระญาติที่พึงทรงกระทำในที่นั้น

แล้วให้ราหุลกุมารบรรพชาแล้ว   ไม่นานนัก   ก็เสด็จจากกรุงกบิลพัสดุ์

ไปจาริกในมัลลรัฐแล้วเสด็จกลับมายังอนุปิยอัมพวัน

 

สมัยนั้น    พระเจ้าสุทโธทนมหาราช    ทรงประชุมศากยะสกุล

ทั้งหลายตรัสว่า     ถ้าบุตรของเราจักครองเรือน     จักเป็นพระเจ้า

จักรพรรดิ์      ประกอบด้วยรัตนะ  ๗     แม้ราหุลกุมารนัดดาของเรา

จักแวดล้อมพระเจ้าจักรพรรดิ์นั้นเที่ยวไปกับหมู่กษัตริย์     อนึ่ง

ขอให้พวกท่านทั้งหลายจงทราบความข้อนี้ไว้เถิดว่า     แต่บัดนี้    บุตร

ของเราทรงเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว      ขัตติยกุมารจงเป็นบริวารของ

พระองค์เถิด   พวกท่านจงให้ทารกคนหนึ่ง   จากตระกูลหนึ่ง ๆ    ครั้น

พระเจ้าสุทโธทนตรัสอย่างนี้แล้ว     ขัตติยกุมารถึงพันองค์จึงออก

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 314

ผนวชโดยพระดำรัสครั้งเดียวเท่านั้น               สมัยนั้นเจ้ามหานาม

เป็นเจ้าแห่งกุฎุมพี     จึงเข้าไปหาเจ้าศากยะพระนามว่า     อนุรุทธะ

ได้กล่าวคำนี้ว่า      พ่ออนุรุทธะ    บัดนี้    ศากยะกุมารที่มีชื่อเสียงออก

ผนวชตามพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงผนวชแล้ว     ไม่มีใคร ๆ     ออก

ผนวชจากสกุลของเราเลย     ถ้ากระนั้นเจ้าจงบวช     หรือว่าพี่จักบวช

เจ้าอนุรุทธได้ฟังดำรัสของเจ้าพี่แล้วไม้ยินดีในการครองเรือน

ได้ออกผนวชเป็นพระองค์ที่  ๗      ลำดับแห่งการผนวชของเจ้าอนุรุทธ

นั้นมาแล้วในคัมภีร์สังฆเภทขันธกะ      เจ้าอนุรุทธเสด็จไปยังอนุปิย-

อัมพวัน   บวชแล้วด้วยประการฉะนี้   บรรดาเจ้าศากยะกุมารเหล่านั้น

พระภัททิยเถระบรรลุพระอรหัตภายในพรรษานั่นเอง     พระอนุรุทธ-

เถระทำทิพยจักขุให้บังเกิด     พระเทวทัตทำสมาบัติ  ๘     ให้บังเกิด

พระอานนทเถระตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล   พระภัคคุเถระและพระกิมภิละ-

เถระได้บรรลุอรหัตในภายหลัง     ก็อภินิหารแห่งความปรารถนา

แต่ปางก่อนของพระเถระทุกรูปนั้น      จักมาถึงในเรื่องของแต่ละคน

 

ก็พระอนุรุทธเถระนี้เรียนกรรมฐานในสำนักของพระธรรม

เสนาบดีแล้วไปบำเพ็ญสมณธรรมปาจีนวังสทายวัน     แคว้นเจติยะ

ก็ตรึกแล้วถึงมหาปริวิตก  ๗  ประการ      ลำบากในวิตกที่  ๘      พระ

ศาสดาทรงทราบว่า      พระอนุรุทธลำบากในมหาปุริสวิตกที่  ๘

ทรงพระดำริว่า       เราจักทำความดำริของเธอให้เต็มจึงเสด็จไปใน

ที่นั้น     ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่เขาปูลาดไว้     ทรงทำ

มหาปุริสวิตกที่  ๘     ให้เติมแล้วตรัสมหาอริยวงสปฏิปทา     ประดับ

ไปด้วยความสันโดษด้วยปัจจัย  ๔      และมีภาวนาเป็นที่มายินดีแล้ว

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 315

เสด็จเหาะไปถึงเภสกฬาวันเทียว     พอพระตถาคตเสด็จไปแล้วเท่านั้น

พระเถระมีวิชา ๓    เป็นพระมหาขีณาสพใหญ่    คิดว่า    พระศาสดา

รู้ใจของเรา  เสด็จมาประทานมหาปุริสวิตกที่  ๘  ให้เต็ม  อนึ่ง  มโนรถ

ของเรานั้นถึงที่สุดแล้ว     ปรารภธรรมเทศนาอันไพเราะของพระ-

พุทธเจ้าทั้งหลาย        และธรรมที่ตนแทงตลอดแล้วได้ภาษิตอุทาน

คาถาเหล่านี้ว่า

 

พระศาสดาผู้ยอดเยี่ยมในโลก    ทรงทราบความดำริของเราแล้ว

เสด็จมาหาเราด้วยมโนมยิทธิทางกาย      เมื่อใดความดำริได้มีแก่เรา

เมื่อนั้นพระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมให้สูงขึ้น     พระพุทธเจ้าผู้ทรง

ยินดีในธรรมเครื่องไม่เนิ่นช้า      ได้ทรงแสดงธรรมเครื่องไม่เนิ่นช้า

เรารู้ทั่วถึงธรรมของพระองค์แล้ว       เป็นผู้ยินดีในพระศาสนาอยู่

วิชา  ๓     เราก็บรรลุโดยลำดับแล้ว     คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า

เราก็ทำเสร็จแล้ว  ดังนี้.

 

ต่อมาภายหลัง    พระศาสดาประทับอยู่    ณ   พระเชตวันมหา-

วิหาร     ทรงสถาปนาท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า      อนุรุทธะเป็น

ยอดของเหล่าภิกษุสาวก   ผู้มีทิพยจักขุในศาสนาของเรา.

 

จบ  อรรถกถาสูตรที่ ๕

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 316

อรรถกถาสูตรที่ ๖

 

ประวัติพระภัททิยกาฬิโคธาบุตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในสูตรที่  ๖  ดังต่อไปนี้.

 

บทว่า    อุจฺจากุลิกาน   ความว่า    ผู้เกิดในตระกูลสูง.    บทว่า

ภทฺทิโย      ได้แก่เจ้าศากยะผู้เป็นพระราชาออกผนวชพร้อมกับ

พระอนุรุทธเถระ.    บทว่า    กาฬิโคธายปุตฺโต    ความว่า    พระเทวีนั้น

เป็นผู้มีผิวดำ.  ส่วนคำว่า  โคธา  เป็นนามของพระเทวีนั้น  เพราะฉะนั้น

เขาจึงเรียกว่า   นางกาฬิโคธา   อธิบายว่า   เป็นบุตรของนางกาฬิโคธา-

เทวีนั้น   ถามว่า    ก็พระเถระนี้   ท่านกล่าวว่าเป็นยอดของภิกษุสาวก

ผู้มีตระกูลสูง     เพราะเหตุไร     ผู้ที่มีตระกูลสูงกว่าพระภัททิยะนั้น

ไม่มีหรือ.   ตอบว่า   ไม่มี   จริงอยู่   พระมารดาของท่านเป็นใหญ่ที่สุด

ของเจ้าทั้งหมดโดยวัย      ในระหว่างเจ้าสากิยานีทั้งหลาย     ท่านสละ

ราชสมบัติที่มาถึงในสากิยสกุลอย่างนั้นออกผนวช     เพราะฉะนั้น

ท่านจึงกล่าวว่า   เป็นยอดของภิกษุผู้มีตระกูลสูงทั้งหลาย.   อีกประการ

หนึ่ง     พระภัททิยะนี้     ด้วยอานุภาพแห่งความปรารถนาในปางก่อน

บังเกิดในราชตระกูลแล้วครองราชสมบัติถึง  ๕๐๐  ชาติติดต่อกัน

มาโดยลำดับ   ด้วยเหตุนี้   ท่านจึงกล่าวว่า   พระภัททิยะนั้น   เป็นยอด

ของภิกษุผู้มีตระกูลสูง     ก็ในปัญหากรรมของท่าน     มีเรื่องที่จะกล่าว

ตามลำดับต่อไปนี้  :-

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 317

ความพิสดารว่า    ในอดีตกาล    แม้พระภัททิยะนี้  ครั้งพระ-

พุทธเจ้าพระนามว่า     ปทุมุตตระ     บังเกิดในสกุลมีโภคสมบัติมาก

ไปฟังพระธรรมตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล     ในวันนั้นได้เห็นพระ-

ศาสดาทรงสถาปนาภิกษุรูปหนึ่งไว้ในตำแหน่งเป็นยอดของเหล่า

ภิกษุผู้มีตระกูลสูง     จึงคิดว่า     แม้เราก็ควรเป็นยอดของเหล่าภิกษุ

ผู้มีตระกูลสูงในศาสนาของพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งในอนาคต

ดังนี้    จึงนิมนต์พระตถาคตถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้า

เป็นประมุข  ๗ วัน   หมอบแทบบาทมูล   ตั้งความปรารถนาว่า   ข้าแต่

พระองค์ผู้เจริญ      ข้าพระองค์มิได้หวังสมบัติอย่างอื่นด้วยผลแห่งทาน

นี้     แต่ในอนาคตกาล     ข้อข้าพระองค์พึงเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้มี

ตระกูลสูง    ในศาสนาของพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งเถิด   พระศาสดา

ทรงตรวจดูอนาคตเล็งเห็นความสำเร็จ     จึงทรงพยากรณ์ว่า     กรรม

นี้ของท่านจักสำเร็จในที่สุดแห่งแสนกัปแต่กัปนี้ไป    พระพุทธเจ้า

พระนามว่าโคดม    จักทรงอุบัติขึ้น    ท่านจักเป็นยอดของเหล่าภิกษุ

ผู้มีตระกูลสูงในศาสนาของพระองค์   ดังนี้แล้ว   ทรงกระทำอนุโมทนา

ภัตแล้ว     เสด็จกลับวิหาร     ครั้นท่านได้ฟังพยากรณ์แล้วจึงทูลถาม

กรรมที่จะให้เป็นไปสำหรับภิกษุผู้เกิดในตระกูลสูง     ได้กระทำ

กรรมอันดีงามมากหลายจนตลอดชีวิตอย่างนี้คือ     สร้างธรรมาสน์

ปูลาดเครื่องลาดบนธรรมาสน์นั้น   พัดสำหรับผู้แสดงธรรม   รายจ่าย

สำหรับพระธรรมกถึก    โรงอุโบสถ    กระทำกาละในอัตภาพนั้นแล้ว

เวียนว่ายอยู่ในเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย     ในระหว่างพระทศพล

พระนามว่า  กัสสป   และพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา  มาบังเกิดในเรือน

ของกุฏุมพีในกรุงพาราณสี

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 318

สมัยนั้น     พระปัจเจกพุทธเจ้าหลายองค์มาแต่ภูเขาคันธมาทน์

นั่งฉันบิณฑบาตในที่  ๆ   สะดวกสบาย   ใกล้ฝั่งแม่น้าคงคา   เขตกรุง-

พาราณสี    กุฎุมพีนั้นทราบว่า   พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น   กระทำ

การแบ่งปันภัตรนั้นในที่ตรงนั้นเป็นประจำทีเดียว     จึงลาดแผ่นหิน

ไว้   ๘   แผ่น     บำรุงพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายอยู่จนตลอดชีพ

ตอนนั้น     ท่านเวียนว่ายไปในเทวดาและมนุษย์ถึงพุทธันดรหนึ่ง

ครั้นในพุทธุปบาทกาลนี้     จึงมาบังเกิดในขัตติยสกุลในกรุงกบิลพัสดุ์

และในวันขนานนาม     พวกญาติทั้งหลายขนานนามของท่านว่า

ภัททิยกุมาร   ภัททิยกุมารนั้นอาศัยบุญเป็นกษัตริย์องค์หนึ่งในระหว่าง

กษัตริย์   ๖  พระองค์    ตามนัยที่กล่าวไว้ในอนุรุทธสูตร    ในหนหลัง

เมื่อพระศาสดาประทับอยู่    ณ    อนุปิยอัมพวัน    ทรงผนวชในสำนัก

ของพระศาสดาแล้วได้บรรลุพระอรหัต     ต่อมาภายหลัง    พระศาสดา

เมื่อประทับอยู่ในเชตวันมหาวิหาร      ได้ทรงสถาปนาไว้ในตำแหน่ง

เอตทัคคะว่า     ภัตทิยะโอรสของพระนางกาฬิโคธา     เป็นยอดของ

เหล่าภิกษุผู้มีตระกูลสูงในศาสนาของเรา.

 

จบ    อรรถกถาสูตรที่  ๖

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 319

อรรถกถาสูตรที่ ๗

 

ประวัติพระลกุณฏกภัททิยเถระ

 

พึงทราบวินิจฉัยในสูตรที่  ๗ ดังต่อไปนี้

บทว่า  มญฺชุสฺสราน  แปลว่า  มีเสียงหวาน.  บทว่า  ลกุณฺฎก-

ภทฺทิโย    ความว่า    ท่านว่าโดยส่วนสูง   เป็นคนเตี้ย  โดยชื่อชื่อว่า

ภัททิยะ.    ในปัญหากรรม     แม้ของพระภัททิยะนั้น   มีเรื่องที่จะกล่าว

ตามลำดับ   ต่อไปนี้ :-

กล่าวโดยพิสดาร     ท่านพระเถระแม้นี้     บังเกิดในตระกูลที่มี

โภคะมาก    ในกรุงหงสวดี    ครั้งพระพุทธเจ้าพระนามว่า   ปทุมุตตระ

ไปพระวิหารฟังธรรมตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล     สมัยนั้น    ท่านเห็น

พระภิกษุผู้มีเสียงไพเราะรูปหนึ่งที่พระศาสดาทรงสถาปนาไว้ใน

ตำแหน่งเอตทัคคะ    เกิดจิตคิดว่า     อัศจรรย์หนอ    ต่อไปในอนาคต

เราพึงเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้มีเสียงไพเราะในศาสนาของพระ-

พุทธเจ้าพระองค์หนึ่ง  เหมือนภิกษุนี้   จึงนิมนต์พระศาสดาถวายมหาทานแด่

ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข  ๗  วัน แล้วหมอบลงแทบพระบาทของ

พระศาสดา   ตั้งความปรารถนาว่า  ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    ด้วยผลแห่ง

ทานนี้  ข้าพระองค์มิได้หวังสมบัติอื่น  แต่ในอนาคตกาล  ขอข้าพระองค์

พึงเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้มีเสียงไพเราะในศาสนาของพระพุทธเจ้า

พระองค์หนึ่งเถิด     พระศาสดาทรงตรวจดูอนาคตก็ทรงเห็นความ

สำเร็จ     จึงทรงพยากรณ์ว่า     กรรมของท่านนี้จักสำเร็จในที่สุดแห่ง

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 320

แสนกัปแต่กัปนี้     พระพุทธเจ้าพระนามว่าโคดมจักทรงอุบัติขึ้น

ท่านจักเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้มีเสียงไพเราะในศาสนาของพระองค์

ดังนี้แล้วเสด็จกลับพระวิหาร     แม้ท่านได้พยากรณ์นั้นแล้ว    กระทำ

กรรมดีงามอยู่ตลอดชีวิต     ทำกาละในอัตภาพนั้นแล้ว     เวียนว่าย

อยู่ในเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย      ครั้งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนาม

ว่า   วิปัสสี     บังเกิดเป็นนกดุเหว่ามีขนปีกอันสวยงาม    อยู่ในเขมมิค-

ทายวัน.    วันหนึ่งไปยังหิมวันตประเทศ    เอาปากคาบผลมะม่วงหวาน

มา     เห็นพระศาสดามีภิกษุสงฆ์แวดล้อม     ถวายบังคมแล้วคิดว่า

ในวันอื่น ๆ      เรามีตัวเปล่าพบพระตถาคต       แต่วันนี้เรานำมะม่วง

สุกผลนี้มาเพื่อฝากบุตรของเรา     แต่สำหรับบุตรนั้นเราไปเอาผล

อื่นมาให้ก็ได้    แต่ผลนี้เราควรถวายพระทศพลดังนี้    จึงคงบินอยู่

ในอากาศ.    พระศาสดาทรงทราบใจของนกจึงแลดูพระอุปัฏฐาก

นามว่า  อโสกเถระ  พระเถระจึงนำบาตรถวายพระศาสดา  นกดุเหว่า

จึงเอาผลมะม่วงสุกวางไว้ในบาตรของพระทศพล.    พระศาสดา

ประทับนั่งเสวยในที่นั้นนั่นแหละ.       นกดุเหว่ามีจิตเลื่อมใสนึกถึง

พระคุณของพระทศพลเนือง ๆ     ถวายบังคมพระทศพลแล้วไปรัง

ของตน   ยับยั้งอยู่ด้วยสุขปีติ  ๗  วัน.   ในอัตภาพนั้น   เธอทำกัลยาณ-

กรรมไว้มีประมาณเท่านี้   ด้วยกรรมนี้    เธอจึงมีเสียงไพเราะ.

 

แต่ครั้งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่า     กัสสป     เมื่อชน

ทั้งหลายปรารภเริ่มสร้างเจดีย์     ต่างพูดกันว่า     เราจะสร้างขนาด

เท่าไร     เราสร้างขนาด ๗ โยชน์ก็จะใหญ่เกินไป     ถ้าอย่างนั้นก็

สร้างขนาด   ๖ โยชน์   แม้ ๖ โยชน์นี้ก็ใหญ่เกินไป    เราจะสร้าง  ๕

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 321

โยชน์   เราจะสร้าง ๔ โยชน์...   ๓ โยชน์...   ๒ โยชน์   ดังนี้.   ท่าน

ภัททิยะนี้    ครั้งนั้น    เป็นนายช่างใหญ่พูดว่า    ท่านผู้เจริญทั้งหลาย

การสร้างก็ควรนึกถึงการบำรุงได้ง่ายในอนาคตกาลบ้าง      แล้ว

กล่าวว่า     มุขแต่ละมุขขนาดคาวุตหนึ่ง     เจดีย์ส่วนกลมโยชน์หนึ่ง

ส่วนสูงโยชน์หนึ่ง     ดังนี้    ชนเหล่านั้นก็เชื่อ     ท่านได้กระทำแต่พอ

ประมาณแต่พระพุทธเจ้าผู้หาประมาณมิได้     ด้วยกรรมนั้นดังกล่าว

มานี้     จึงเป็นผู้มีขนาดต่ำกว่าชนเหล่าอื่นในที่ที่ตนเกิดแล้ว     ด้วย

ประการยังนี้.

 

ครั้งพระศาสดาของเรา     ท่านมาบังเกิดในตระกูลที่มีโภคะ

สมบัติมากในกรุงสาวัตถี    พวกญาติขนานนามของท่านว่า    ภัททิยะ

ท่านเจริญวัยแล้ว    เมื่อพระศาสดาประทับอยู่ในเชตวันมหาวิหาร

จึงไปพระวิหารฟังพระธรรมเทศนา       ได้ศรัทธาแล้วรับกรรมฐาน

ในสำนักของพระศาสดา    เจริญวิปัสสนา  บรรลุพระอรหัตแล้ว    ต่อ

มาภายหลัง     พระศาสดาประทับนั่งท่ามกลางพระอริยสงฆ์ทรง

สถาปนาท่านไว้ในตำแหน่งผู้ยอดของเหล่าภิกษุผู้มีเสียงไพเราะ.

 

จบ  อรรถกถาสูตรที่  ๗

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 322

อรรถกถาสูตรที่ ๘

 

ประวัติพระปิณโฑลภารทวาชะ

 

พึงทราบวินิจฉัยในสูตรที่ ๘ ดังต่อไปนี้.

บทว่า    สีหนาทิกาน   ความว่า    ผู้บันลือสีหนาท    คือพระ-

บิณโฑลภารทวาชะเป็นยอด   ได้ยินมาว่า    ในวันบรรลุพระอรหัต

ท่านถือเอาผ้ารองนั่งออกจากวิหารนี้ไปวิหารโน้น     ออกจากบริเวณ

นี้ไปบริเวณโน้น    เที่ยวบันลือสีหนาทว่า    ท่านผู้ใด    มีความสงสัย

ในมรรคหรือผล    ท่านผู้นั้นจงถามเราดังนี้    ท่านยืนต่อพระพักตร

พระพุทธทั้งหลายบันลือสีหนาทว่า    ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    กิจที่

ควรกระทำในศาสนานี้ถึงที่สุดแล้ว     ฉะนั้น     ชื่อว่าผู้ยอดของเหล่า

ภิกษุผู้บันลือสีหนาท     ก็ในปัญหากรรมของท่านมีเรื่องที่จะกล่าว

ตามลำดับต่อไปนี้

 

ได้ยินว่า    ครั้งพระพุทธเจ้าพระนามว่า    ปทุมุตตระ    พระ-

ปิณโฑลภารทวาชะนี้   บังเกิดในกำเนิดสีหะ   ณ   เชิงบรรพต    พระ-

ศาสดาทรงตรวจดูโลก    ทรงเห็นเหตุสมบัติของท่าน    (ความถึงพร้อม

แห่งเหตุ)    จึงเสร็จทรงบาตรในกรุงสาวัตถี    ภายหลังเสวยภัตตาหาร

แล้ว    ในเวลาใกล้รุ่ง     เมื่อสีหะออกไปหาเหยื่อ     จึงทรงเข้าไปยังถ้ำ

ที่อยู่ของสีหะนั้น        ประทับนั่งขัดสมาธิในอากาศเข้านิโรธสมาบัติ

พระยาสีหะได้เหยื่อแล้ว     กลับมาหยุดอยู่ที่ประตูถ้ำ     เห็นพระทศพล

ประทับนั่งภายในถ้ำ     ดำริว่า     ไม่มีสัตว์อื่นที่ชื่อว่าสามารถจะมา

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 323

นั่งยังที่อยู่ของเรา     บุรุษนี้ใหญ่แท้หนอ     มานั่งขัดสมาธิภายในถ้ำ

ได้    แม้รัศมีสรีระของท่านก็แผ่ไปโดยรอบ     เราไม่เคยเห็นสิ่งที่น่า

อัศจรรย์ถึงเพียงนี้    บุรุษนี้    จักเป็นยอดของปูชนียบุคคลในโลกนี้

แม้เราควรกระทำสักการะตามสติกำลังถวายพระองค์     จึงไปนำ

ดอกไม้ต่าง ๆ    ทั้งที่เกิดในป่า    ทั้งที่เกิดบนบกลาดเป็นอาสนะดอกไม้

ตั้งแต่พื้นจนถึงที่นั่งขัดสมาธิ     ยืนนมัสการพระตถาคตในที่ตรง

พระพักตรตลอดคืนยังรุ่ง     รุ่งขึ้นวันใหม่ก็นำดอกไม้เก่าออก     เอา

ดอกไม้ใหม่ลาดอาสนะโดยทำนองนี้   เที่ยวตกแต่งปุบผาสนะถึง ๗ วัน

บังเกิดปีติโสมนัสอย่างแรง    ยืนเฝ้าอยู่ที่ประตูถ้ำ    ในวันที่ ๗    พระ-

ศาสดาออกจากนิโรธ    ประทับยืนที่ประตูถ้ำ    พระยาสีหะราชา

แห่งมฤคกระทำประทักษิณพระตถาคต  ๓ ครั้ง    ไหว้ในที่ทั้ง  ๔

แล้วถอดออกไปยืนอยู่     พระศาสดาทรงดำริว่า     เท่านี้จักพอเป็น

อุปนิสัยแก่เธอ    เหาะกลับไปพระวิหารตามเดิม     ฝ่ายพระยาสีหะนั้น

เป็นทุกข์เพราะพลัดพรากพระพุทธองค์กระทำกาละแล้วถือปฏิสนธิ

ในตระกูลมหาศาลในกรุงหงสวดี    เจริญวัยแล้ว    วันหนึ่งไปพระวิหาร

กับชาวกรุง   ฟังพระธรรมเทศนา    บำเพ็ญมหาทาน ๗ วัน   โดยนัย

ที่กล่าวแล้วแต่หลัง     กระทำกาละในภพนั้น     เวียนว่ายอยู่ในเทวดา

และมนุษย์ทั้งหลาย     มาบังเกิดในตระกูลพราหมณ์มหาศาลใน

กรุงราชคฤห์    ในพุทธุปบาทกาลนี้    โดยชื่อมีชื่อว่า      ภารทวาชะ

ท่านเจริญวัยแล้ว    ศึกษาไตรเพทเที่ยวสอนมนต์แก่มาณพ  ๕๐๐  คน

ท่านรับภิกษาของมาณพทุกคนด้วยตนเองเที่ยวในที่ที่เขาเชื้อเชิญ

เพราะตนเป็นหัวหน้า        เขาว่าท่านภารทวาชะนี้เป็นคนมักโลเล

อยู่นิดหน่อย       คือเที่ยวแสวงหาข้าวต้มข้าวสวยและของเคี้ยวไม่ว่า

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 324

ในที่ไหน ๆ    กับมาณพเหล่านั้น    ในที่ที่ท่านไปแล้วไปอีกก็ต้อนรับ

เพียงข้าวถ้วยเดียวเท่านั้น    ดังนั้น    จึงปรากฏชื่อว่า    ปิณโฑลภาระ-

ทวาชะ     วันหนึ่งเมื่อพระศาสดาเสด็จถึงกรุงราชคฤห์     ท่านได้ฟัง

ธรรมกถา    ได้ศรัทธาแล้ว     บวชบำเพ็ญวิปัสสนา    ได้บรรลุพระ-

อรหัตแล้ว     ในเวลาที่ท่านบรรลุพระอรหัตนั่นเอง     ท่านถือเอาผ้า

ปูนั่งออกจากวิหารนี้ไปวิหารโน้น     ออกจากบริเวณนี้ไปบริเวณโน้น

เที่ยวบันลือสีหนาทว่า   ท่านผู้ใดมีความสงสัยในมรรคหรือผล   ขอท่าน

ผู้นั้นจงถามเราเถิด

 

วันหนึ่ง    เศรษฐีในกรุงราชคฤห์เอาไม่ไผ่ต่อ ๆ    กันขึ้นไป

แขวนบาตรไม้แก่นจันทน์     มีสีดังดอกชัยพฤกษ์ไว้ในอากาศ      ท่าน

เหาะไปถือเอาด้วยฤทธิ์      เป็นผู้ที่มหาชนให้สาธุการแวดล้อมไป

พระวิหาร     วางไว้ในพระหัตถ์ของพระตถาคตแล้ว     พระศาสดา

ทรงทราบอยู่สอบถามว่า     ภารทวาชะ     เธอได้บาตรนี้มาแต่ไหน

ท่านจึงเล่าเหตุการณ์ที่ได้มาถวาย     พระศาสดาตรัสว่า     เธอแสดง

อุตตริมนุสสธรรมเห็นปานนี้แก่มหาชน   เธอกระทำกรรมสิ่งที่ไม่ควร

ทำแล้ว     ทรงตำหนิโดยปริยายเป็นอันมากแล้วทรงบัญญัติสิกขาบทว่า

"ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   ภิกษุไม่ควรแสดงอุตตริมนุสสธรรมอันเป็น

อิทธิปาฏิหาริย์แก่พวกคฤหัสถ์ทั้งหลาย     ผู้ใดขืนแสดงต้องอาบัติ

ทุกกฎ"    ดังนี้   ทีนั้นเกิดพูดกันในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ว่า   พระเถระ

ที่บันลือสีหนาทในวันที่ตนบรรลุพระอรหัต      บอกในท่ามกลางภิกษุ-

สงฆ์ว่า     ผู้ใดมีความสงสัยในมรรคหรือผล     ผู้นั้นจงถามเรา    ดังนี้

ในที่ต่อพระพักตรพระพุทธเจ้า      ก็ทูลถึงการบรรลุพระอรหัตของตน

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 325

พระสาวกเหล่าอื่นก็นิ่ง     โดยความที่ตนชอบบันลือสีหนาทนั่นเอง

แม้จะทำมหาชนให้เกิดความเลื่อมใสเหาะไปรับบาตรไม้แก่นจันทน์

ภิกษุเหล่านั้นกระทำคุณทั้ง ๓    เหล่านี้เป็นอันเดียวกัน    กราบทูล

แก่พระศาสดาแล้ว     ก็ธรรมดาว่า    พระพุทธเจ้าทั้งหลาย    ย่อมทรง

ติเตียนผู้ที่ควรติเตียน    ย่อมทรงสรรเสริญ     ผู้ที่ควรสรรเสริญ    ใน

ฐานะนี้   พระศาสดาทรงถือว่า    ความเป็นยอดของพระเถระที่สมควร

สรรเสริญนั้นแหละ    แล้วสรรเสริญพระเถระว่า     ก่อนภิกษุทั้งหลาย

เพราะอินทรีย์  ๓  นั่นแล    เธอเจริญแล้ว   ทำให้มากแล้ว  ภารทวาช-

ภิกษุได้พยากรณ์พระอรหัตแลว่า     ชาติสิ้นแล้ว     พรหมจรรย์เราอยู่

จบแล้ว     กิจที่ควรทำ     เราทำเสร็จแล้ว     ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็น

อย่างนี้   อินทรีย์ ๓  เป็นไฉน  คือ  สตินทรีย์  สมาธินทรีย์  ปัญญินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย     เพราะอินทรีย์ ๓     เหล่านี้แล     เธอเจริญแล้ว

กระทำให้มากแล้ว     ภารทวาชภิกษุ  พยากรณ์แล้วซึ่งพระอรหัตตผล

ย่อมรู้ชัดว่า     ชาติสิ้นแล้ว     พรหมจรรย์เราอยู่จบแล้ว     กิจที่ควรทำ

ทำเสร็จแล้ว   ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้   ดังนี้   จึงทรงสถาปนา

ไว้ในตำแหน่งเป็นยอดของเหล่าภิกษุบันลือสีหนาทแล.

 

จบ   อรรถกถาสูตรที่  ๘

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 326

อรรถกถาสูตรที่ ๙

 

ประวัติพระปุณณมันตานีบุตรเถระ

 

พึงทราบวินิจฉัยในสูตรที่   ๙   ดังต่อไปนี้.

คำว่า   ปุณณมันตานีบุตร   คือพระเถระชื่อว่า   ปุณณะ   โดยชื่อ

แต่ท่านเป็นบุตรของนางมันตานีพราหมณี    (จึงชื่อว่า   ปุณณมันตานี-

บุตร)   ในปัญหากรรมของท่าน   มีเรื่องที่จะกล่าวตามลำดับดังต่อไปนี้

ได้ยินว่า   ก่อนที่พระทศพลพระนามว่า   ปทุมุตตระ   ทรงอุบัติ

ท่านปุณณะบังเกิดในตระกูลพราหมณ์มหาศาล    กรุงหงสวดี    ใน

วันขนานนามท่าน    พวกญาติขนานนามว่า    โคตมะ    ท่านเจริญวัย

แล้วเรียนไตรเพท    เป็นผู้ฉลาดในศิลปศาสตร์ทั้งปวง    มีมาณพ  ๕๐๐

เป็นบริวาร    เที่ยวไป    จึงพิจารณาไตรเพทดูก็ไม่เห็นโมกขธรรม

เครื่องพ้น  คิดว่า  ธรรมดาไตรเพทนี้เหมือนต้นกล้วย  ข้างนอกเกลี้ยงเกลา

ข้างในหาสาระมิได้   การถือไตรเพทนี้เที่ยวไป   ก็เหมือนบริโภคแกลบ

เราจะต้องการอะไรด้วยศิลปะนี้     จึงออกบวชเป็นฤาษีทำพรหมวิหาร

ให้บังเกิด    เป็นผู้มีฌานไม่เสื่อมก็จักเข้าถึงพรหมโลก   ดังนี้   จึงพร้อม

กับมาณพ  ๕๐๐ ไปยังเชิงเขาบวชเป็นฤาษีแล้ว   ท่านมีชฏิล  ๑๘,๐๐๐

เป็นบริวาร    ท่านทำอภิญญา   ๕  สมาบัติ   ๘   ให้บังเกิดแล้ว    บอก

กสิณบริกรรมแก่ชฏิลเหล่านั้นด้วย     ชฏิลเหล่านั้นตั้งอยู่ในโอวาท

ของท่าน บำเพ็ญจนได้อภิญญา  ๕  สมาบัติ  ๘  ทุกรูป.

เมื่อกาลเป็นเวลานานไกลล่วงไป     ในเวลาที่โคตมดาบส

นั้นเป็นคนแก่     พระปทุมุตตระทศพลก็ทรงบรรลุปรมาภิสัมโพธิญาณ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 327

ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐ      มีภิกษุแสนรูปเป็นบริวาร

ทรงอาศัยกรุงหงสวดีประทับอยู่     วันหนึ่งพระทศพลนั้นทรงตรวจ

ดูสัตวโลกในเวลาใกล้รุ่ง       ทรงเห็นอรหัตตูปนิสัยของบริษัทโคตม-

ดาบส   และความปรารถนาของโคตมดาบส   (ที่ปรารถนาว่า   ขอเรา

พึงเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้เป็นธรรมกถึก     ในศาสนาของพระ-

พุทธเจ้าผู้จะทรงบังเกิดในกาลภายหน้าเถิด)      จึงชำระสรีระแต่

เช้าตรู่    ถือบาตรและจีวรด้วยพระองค์เอง    เสด็จไปโดยเพศที่ใคร  ๆ

ไม่รู้จัก     ในเมื่ออันเตวาสิกของโคตมดาบสไปเพื่อแสวงหาผลหมาก

รากไม้ในป่า     ไปประทับยืนที่ประตูบรรณศาลาของโคตมดาบส

ฝ่ายโคตมดาบสแม้ไม่ทราบว่า     พระพุทธเจ้าทรงอุบัติแล้ว     เห็น

พระทศพลมาแต่ไกลเทียวก็ทราบได้ว่า    บุรุษผู้นี้ปรากฏ    น่าจะ

เป็นคนพ้นโลกแล้ว     เหมือนความสำเร็จแห่งสรีระของพระองค์

ซึ่งประกอบด้วยจักกลักษณะ     หากครองเรือนก็จักเป็นพระเจ้า-

จักรพรรดิ์    หากออกบวชก็จักเป็นพระสัพพัญญูพุทธเจ้า    ผู้มีกิเลส

ดุจหลังคาเปิดแล้ว     ดังนี้    จึงถวายอภิวาทพระทศพล     โดยการพบ

ครั้งแรกเท่านั้น   ทูลว่า    ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า    โปรดมาประทับ

ทางนี้    ปูนลาดอาสนะถวายแล้ว    พระตถาคตประทับนั่งแสดงธรรม

แก่โคตมดาบส    ขณะนั้นพวกชฏิลเหล่านั้นมาด้วยหมายว่า     จักให้

ผลหมากรากไม้ในป่าที่ประณีต  ๆ     แก่อาจารย์    ส่วนที่เหลือจัก

บริโภคเอง   ดังนี้   เห็นพระทศพลประทับนั่งบนอาสนะสูง   แต่อาจารย์

นั่งบนอาสนะต่ำ    ต่างสนทนากันว่า    พวกเราคิดกันว่า    ในโลกนี้

ไม่มีใครที่ยิ่งกว่าอาจารย์ของเรา      แต่บัดนี้ปรากฏว่า     บุรุษนี้ผู้เดียว

ให้อาจารย์ของเรานั่งบนอาสนะต่ำ     ตนเองนั่งบนอาสนะสูง     มนุษย์

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 328

นี้ทีจะเป็นใหญ่หนอ    ดังนี้    ต่างถือตะกร้าพากันมา    โคตมดาบส

เกรงว่า    ชฏิลเหล่านี้จะพึงไหว้เราในสำนักพระทศพล    จึงกล่าวว่า

พ่อทั้งหลายอย่าไหว้เรา     บุคคลผู้เลิศในโลกพร้อมทั้งเทวโลกเป็นผู้

ควรที่ท่านทุกคนพึงไหว้ได้    ท่านทั้งหลายจงไหว้บุรุษผู้นี้    ดาบส

ทั้งหลายคิดว่า     อาจารย์ไม่รู้คงไม่พูด     จึงถวายบังคมพระบาทแห่ง

พระตถาคตเจ้าหมดทุกองค์   โคตมดาบสกล่าวว่า    พ่อทั้งหลาย    เรา

ไม่มีโภชนะอย่างอื่นที่สมควรถวายแด่พระทศพล     เราจักถวาย

ผลหมากรากไม้ในป่านี้    จึงเลือกผลาผลที่ประณีต  ๆ  บรรจงวางไว้

ในบาตรของพระพุทธเจ้า    ถวายแล้ว    พระศาสดาเสวยผลหมาก-

รากไม้ในป่าแล้ว    ต่อจากนั้น    แม้ดาบสเองกับอันเตวาสิกจึงฉัน

พระศาสดาเสวยเสร็จแล้วทรงพระดำริว่า     พระอัครสาวกทั้ง  ๒

จงพาภิกษุแสนรูปมา ในขณะนั้น พระมหาวิมลเถระอัครสาวกรำลึกว่า

พระศาสดาเสด็จไปที่ไหนหนอ   ก็ทราบว่า   พระศาสดาทรงประสงค์

ให้เราไปจึงพาภิกษุแสนรูปไปเฝ้าถวายบังคมอยู่     พระดาบสกล่าวกะ

อันเตวาสิกว่า  พ่อทั้งหลาย  พวกเราไม่มีสักการะอื่น  (ทั้ง)  ภิกษุสงฆ์

ก็ยืนอยู่ลำบาก     เราจักปูลาดบุปผาสนะถวายภิกษุสงฆ์มีพระพุทธ-

องค์เจ้าเป็นประธาน     ท่านทั้งหลายจงไปนำเอาดอกไม้ที่เกิดทั้งบนบก

ทั้งในน้ำมาเถิด     ในทันใดนั้นเอง    ดาบสเหล่านั้น    จึงนำเอาดอกไม้

อันสมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่นมาจากเชิงเขาด้วยอิทธิฤทธิ์     ปูลาด

อาสนะทั้งหลายโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องของพระสารีบุตรเถระ

นั่นแล   การเข้านิโรธสมาบัติก็ดี   การกั้นฉัตรก็ดี  ทุกเรื่อง  พึงทราบ

โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 329

ในวันที่  ๗     พระศาสดาทรงออกจากนิโรธสมาบัติ       ทรง

เห็นดาบสทั้งหลายยืนล้อมอยู่     จึงตรัสเรียกพระสาวกผู้บรรลุ

เอตทัคคะในความเป็นพระธรรมกถึกตรัสว่า     ดูก่อนภิกษุ     หมู่

ฤาษีนี้    ได้กระทำสักการะใหญ่    เธอจงกระทำอนุโมทนาบุปผาสนะ

แก่หมู่ฤาษีเหล่านี้    ภิกษุนั้นรับพระพุทธดำรัสแล้วพิจารณา

พระไตรปิฎกกระทำอนุโมทนา       เวลาจบเทศนาของภิกษุนั้น

พระศาสดาทรงเปล่งพระสุระเสียงดุจเสียงพรหมแสดงธรรม

ด้วยพระองค์เอง     เมื่อจบเทศนา     (เว้น)     โคตมดาบสเสีย     ชฏิล

๑๘,๐๐๐    รูปที่เหลือได้บรรลุพระอรหัต     ส่วนโคตมดาบสไม่อาจ

ทำการแทงตลอดโดยอัตภาพนั้น     จึงกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้า

ว่า     ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า     ภิกษุผู้ที่แสดงธรรมก่อนนี้    ชื่อว่า

อย่างไร    ในศาสนาของพระองค์    พ.ตรัสว่า    โคตมดาบส    ภิกษุ

นี้เป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้เป็นธรรมกถึกในศาสนาของเรา

โคตมดาบสหมอบแทบบาทมูล     กระทำความปรารถนาว่า     ข้าแต่

พระองค์ผู้เจริญ      ด้วยผลแห่งบุญกุศลที่ข้าพระองค์ทำมา  ๗

วันนี้     ข้าพระองค์พึงเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้เป็นธรรมกถึก

ในศาสนาของพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งในอนาคต     เหมือนดัง

ภิกษุรูปนี้    พระศาสดาทรงตรวจดูอนาคตกาล     ก็ทรงทราบว่า

ความปรารถนาของโคดมดาบสนั้นสำเร็จโดยหาอันตรายมิได้

แล้วทรงพยากรณ์ว่า     ในที่สุดแห่งแสนกัปในอนาคตกาลพระ-

พุทธเจ้าพระนามว่า   โคตม   จักทรงอุบัติขึ้น     ท่านจักเป็นยอด

ของเหล่าภิกษุผู้เป็นธรรมกถึกในศาสนาของพระองค์แล้วตรัส

กะดาบสผู้บรรลุพระอรหัตว่า     เอถ      ภิกฺขโว     จงเป็นภิกษุมาเถิด

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 330

ดังนี้     ดาบสทุกรูปมีผมและหนวดอันตรธานไป     ทรงบาตรและ

จีวรอันสำเร็จด้วยฤทธิ์     ได้เป็นเช่นกับพระเถระ  ๑๐๐  พรรษา

พระศาสดาทรงพาภิกษุสงฆ์เสด็จกลับพระวิหาร     ฝ่ายโคตม-

ดาบสก็บำรุงพระตถาคตจนตลอดชีวิต      บำเพ็ญแต่กัลยาณกรรม

ตามกำลัง     เวียนว่ายอยู่ในเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายแสนกัป

ครั้งพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา     จึงมาเกิดในตระกูลพราหมณ์

มหาศาล     ในหมู่บ้านพราหมณ์ชื่อโทณวัตถุไม่ไกลกรุงกบิลพัสดุ์

ในวันขนานนามของท่าน  พวกญาติขนานนามท่านว่า  ปุณณมาณพ

 

ครั้งเมื่อพระศาสดาทรงบรรลุอภิสัมโพธิญาณ     ทรงประกาศ

ธรรมจักรอันประเสริฐ     เสด็จดำเนินมาโดยลำดับ     เข้าอาศัยอยู่

ยังกรุงราชคฤห์    พระอัญญาโกณฑัญญเถระ     มายังกรุงกบิลพัสดุ์

ให้ปุณณมาณพหลานชายของตนบวชแล้ว     รุ่งขึ้นจึงมาเฝ้าพระทศพล

ถวายบังคมแล้วก็ทูลลาไปยังฉัททันตสระ     เพื่อพักผ่อนกลางวัน

ฝ่ายพระปุณณมันตานีบุตรมาเฝ้าพระทศพลพร้อมกับพระอัญญา-

โกณฑัญญเถระผู้ลุง    คิดว่า    เราจักทำกิจแห่งบรรพชิตของเรา

ให้ถึงที่สุดแล้ว     จึงจักไปเฝ้าพระทศพล     ดังนี้     จึงถูกละไว้ในกรุง-

กบิลพัสดุ์นั่นเอง      กระทำโยนิโสมนสิการกรรมฐาน     ไม่นานนัก

ก็บรรลุพระอรหัต    มีกุลบุตรออกบวชในสำนักของท่านถึง  ๕๐๐ รูป

พระเถระเองได้กถาวัตถุ    ๑๐    จึงสอนแม้แก่บรรพชิตเหล่านั้นด้วย

กถาวัตถุ  ๑๐     บรรพชิตเหล่านั้นดำรงอยู่ในโอวาทของท่านก็ได้

บรรลุพระอรหัตทุกรูปเทียว     ภิกษุเหล่านั้นรู้ว่า     กิจแห่งบรรพชิต

ของตนถึงที่สุดแล้ว     จึงเข้าไปหาพระอุปัชฌาย์กล่าวว่า     ท่านผู้เจริญ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 331

กิจของพวกกระผมและผู้ได้มหากถาวัตถุ  ๑๐    ถึงที่สุดแล้ว     เป็น

สมัยที่พวกกระผมจะเฝ้าพระทศพล     พระเถระฟังถ้อยคำของภิกษุ

เหล่านั้นแล้วจึงคิดว่า     พระศาสดาทรงทราบว่า     เราได้กถาวัตถุ ๑๐

เมื่อเราแสดงธรรมก็แสดงไม่พ้นกถาวัตถุ  ๑๐     เมื่อเราไปภิกษุ

ทั้งหมดนี้ก็จะแวดล้อมไป     ก็การไปด้วยคลุกคลีด้วยหมู่คณะอย่างนี้

เข้าเฝ้าพระทศพลของเราก็ไม่ควร     ภิกษุ  เหล่านี้จงไปเฝ้าก่อน   ดังนี้

จึงกล่าวกะภิกษุเหล่านั้นว่า     อาวุโส   ท่านทั้งหลายจงเดินล่วงหน้า

ไปเฝ้าพระตถาคต      และจงกราบพระบาทของพระองค์ตามคำของเรา

แม้เราก็จักไปตามทางที่ท่านไปแล้ว   ดังนี้  ภิกษุเหล่านั้นทุกรูป

ล้วนอยู่ในรัฐที่เป็นชาติภูมิเดียวกับพระทศพล     ทั้งหมดเป็นพระ-

ขีณาสพ  ได้กถาวัตถุ ๑๐  หมดทุกรูป  ยินดียิ่งซึ่งโอวาทของอุปัชฌาย์

ของตน     ไหว้พระเถระแล้วเที่ยวจาริกไปโดยลำดับ     ล่วงหนทางถึง

๖๐   โยชน์จนถึงพระเชตวันมหาวิหารในกรุงราชคฤห์     ถวายบังคม

พระบาทของพระทศพลแล้วพากันนั่งอยู่  ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง

 

ก็นี่เป็นอาจิณณวัตรของพระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายที่จะ

ทรงชื่นชอบตอบกับอาคันตุกะภิกษุทั้งหลาย     ดังนั้น    พระผู้มีพระ-

ภาคเจ้าจึงทรงกระทำปฏิสันถารด้วยมธุรวาจากับภิกษุเหล่านั้น

โดยนัยมีอาทิว่า    กจฺจิ    ภิกฺขเว    ขมนีย   พอทนได้หรือภิกษุทั้งหลาย

แล้วตรัสถามว่า     พวกเธอมาแต่ไหน     เมื่อภิกษุเหล่านั้นทูลตอบว่า

จากชาติภูมิแล้ว    จึงตรัสถามภิกษุผู้ได้กถาวัตถุ   ๑๐   ว่าดูก่อนภิกษุ

ทั้งหลาย     พวกภิกษุผู้เป็นเพื่อนพรหมจรรย์ชาวชาติภูมิกันได้

สรรเสริญใครหนอแลอย่างนี้ว่า     ตนเองก็ปรารถนาน้อยด้วย     สอน

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 332

ภิกษุทั้งหลายเรื่องปรารถนาน้อยด้วย    ดังนี้   ภิกษุทั้งหลายกราบทูล

ว่า  พระเจ้าข้า  ท่านชื่อว่า  ท่านปุณณมันตานีบุตร  พระเจ้าข้า  ท่าน

พระสารีบุตรได้ฟังถ้อยคำนั้น      จึงเป็นผู้ใคร่เพื่อจะพบพระเถระ

ครั้งนั้น     พระศาสดาได้เสด็จออกจากกรุงราชคฤห์ไปสู่กรุงสาวัตถี

พระปุณณเถระได้ยินว่า    พระทศพลเสด็จมากรุงสาวัตถี    จึงคิดว่า

เราจักเฝ้าพระศาสดา     จึงออกเดินไปจนทันเฝ้าพระตถาคต ที่ภายใน

พระคันธกุฎีทีเดียว     พระศาสดาทรงแสดงธรรมแก่ท่าน     พระเถระ

สดับธรรมแล้ว     ถวายบังคมพระทศพลแล้วไปยังป่าอันธวันเพื่อ

หลีกเร้นจึงนั่งพักกลางวันที่โคนไม้ต้นหนึ่ง     แม้พระสารีบุตรเถระ

ทราบว่าท่านมา     มองหาทิศทางแล้วเดินไปกำหนดโอกาสเข้าไป

ยังโคนไม้นั้นแล้วสนทนากับพระเถระ      ถามถึงลำดับแห่งวิสุทธิ  ๗

แม้พระเถระก็พยากรณ์ที่ท่านถามแล้วถามเล่าถวายท่าน     พระเถระ

ทั้งสองนั้น    ต่างอนุโมทนาสุภาษิตของกันและกัน    ต่อมาภายหลัง

พระศาสดาทรงประทับนั่งท่ามกลางภิกษุสงฆ์ทรงสถาปนาพระ-

เถระไว้ในตำแหน่งเป็นยอดของเหล่าภิกษุเป็นธรรมกถึกแล.

 

จบ  อรรถกถาสูตรที่  ๙

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 333

อรรถกถาสูตรที่  ๑๐

 

ประวัติพระมหากัจจายนเถระ

 

พึงทราบวินิจฉัยในสูตรที่  ๑๐  ดังต่อไปนี้.

บทว่า   สงฺขิตฺเตน   ภาสิตสฺส  ความว่า   ของธรรมที่ตรัสไว้

โดยย่อ.  บทว่า  วิตฺถาเรน  อตฺถ  วิภชนฺตาน  ความว่า  จำแนกอรรถ

ออกทำเทศนานั้นให้พิสดาร.    นัยว่าพวกภิกษุเหล่าอื่นไม่อาจทำ

พระดำรัสโดยย่อของพระตถาคตให้บริบูรณ์     ทั้งโดยอรรถทั้งโดย

พยัญชนะได้    แต่พระเถระนี้อาจทำให้บริบูรณ์ได้แม้โดยทั้ง ๒ อย่าง

เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่าเป็นยอด.     ก็แม้ความปรารถนาแต่ปาง

ก่อนของพระเถระนั้น    ก็เป็นอย่างนี้.    อนึ่ง    ในปัญหากรรมของ

พระเถระนั้น   มีเรื่องที่จะกล่าวตามลำดับดังต่อไปนี้ :-

 

ได้ยินว่า     ครั้งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่า    ปทุมุตตระ

พระเถระนั้นบังเกิดในสกุลคฤหบดีผู้มหาศาล    เจริญวัยแล้ว    วันหนึ่ง

ไปวิหารตามนัยที่กล่าวแล้วนั้นแล     ยืนฟังธรรมอยู่ท้ายบริษัท     เห็น

ภิกษุรูปหนึ่งที่พระศาสดาทรงสถาปนาไว้ในตำแหน่งเป็นยอด

ของเหล่าภิกษุผู้จำแนกอรรถแห่งพระดำรัสที่พระองค์ตรัสโดยย่อ

ให้พิสดาร   จึงคิดว่า  ภิกษุซึ่งพระศาสดาทรงชมเชยอย่างนี้เป็นใหญ่

หนอ     แม้ในอนาคตกาล     เราก็ควรเป็นอย่างภิกษุนี้ในศาสนาของ

พระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งดังนี้.    จึงนิมนต์พระศาสดาถวายมหาทาน

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 334

๗ วัน    ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล.    หมอบลงแทบบาทมูลของพระ-

ศาสดา    การทำความปรารถนาว่าพระเจ้าข้า   ด้วยผลแห่งสักการะนี้

ข้าพระองค์ไม่ปรารถนาสมบัติอื่น    แต่ในอนาคตกาล   ขอข้าพระองค์

พึงได้ตำแหน่งนั้นในศาสนาของพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่ง     เหมือน

ภิกษุที่พระองค์ทรงสถาปนาไว้ในตำแหน่ง    ในวันสุดท้าย ๗ วัน

นับแต่วันนี้    พระศาสดาทรงตรวจดูอนาคตกาล    ทรงเห็นว่า    ความ

ปรารถนาของกุลบุตรนี้จักสำเร็จ    จึงทรงพยากรณ์ว่า    กุลบุตร

ผู้เจริญ    ในที่สุดแห่งแสนกัปในอนาคต     พระพุทธเจ้าพระนามว่า

โคดม    จักทรงอุบัติขึ้น    ท่านจักเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้จำแนก

อรรถแห่งคำที่ตรัสโดยสังเขปให้พิสดาร     ในศาสนาของพระองค์

ดังนี้ทรงกระทำอนุโมทนาแล้วเสด็จกลับไป.

 

ฝ่ายกุลบุตรนั้นบำเพ็ญกุศลตลอดชีพแล้วเวียนว่ายในเทวดา

และมนุษย์ทั้งหลายแสนกัป     ครั้งพระกัสสปพุทธเจ้าก็มาถือปฏิสนธิ

ในครอบครัวกรุงพาราณสี    เมื่อพระศาสดาปรินิพพานแล้ว    ก็ไป

ยังสถานที่สร้างเจดีย์ทอง     จึงเอาอิฐทองมีค่าแสนหนึ่งบูชา     ตั้งความ

ปรารถนาว่า     ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า     สรีระของข้าพระองค์

จงมีวรรณเพียงดังทองในที่ ๆ     เกิดแล้วเถิด.    ต่อแต่นั้น    ก็การทำ

กุศลกรรมตราบเท่าชีวิต       เวียนว่ายในเทวดาและมนุษย์พุทธันดร

หนึ่ง     ครั้งพระทศพลของเราอุบัติ     มาบังเกิดในเรือนแห่งปุโรหิต

ในกรุงอุชเชนี    ในวันขนานนามท่าน    มารดาบิดาปรึกษากันว่า

บุตรของเรามีสรีระมีผิวดังทอง     คงจะถือเอาชื่อของตนมาแล้ว  จึง

ขนานนามท่านว่า กาญจนมาณพ  ดังนี้.

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 335

พอท่านโตขึ้นแล้วก็ศึกษาไตรเพท     เมื่อบิดาวายชนม์แล้ว

ก็ได้ตำแหน่งปุโรหิตแทน    โดยโคตรชื่อว่ากัจจายนะ     พระเจ้าจัณฑ-

ปัชโชตทรงประชุมอำมาตย์แล้วมีพระราชดำรัสว่า     พระพุทธเจ้า

ทรงบังเกิดขึ้นในโลกแล้ว     พวกเจ้าเป็นผู้สามารถจะทูลนำพระองค์

มาได้   ก็จงนำพระองค์มานะพ่อนะ   อำมาตย์ทูลว่า   ข้าแต่สมมติเทพ

คนอื่นชื่อว่าเป็นผู้สามารถจะนำพระทศพลมาไม่มี    อาจารย์กาญจน-

พราหมณ์เท่านั้นสามารถ     ขอจงทรงส่งท่านไปเถิดพระเจ้าข้า

พระราชาตรัสเรียกให้กัจจายนะมาตรัสสั่งว่า    พ่อจงไปยังสำนัก

ของพระทศพลเจ้า     อ.ทูลว่า     ข้าแต่มหาราชเจ้า     เมื่อข้าพระองค์

ไปแล้วได้บวชก็จักไป    พระราชาตรัสว่า    เจ้าจะทำอย่างใดอย่างหนึ่ง

แล้วก็น่าพระตถาคตมาซิพ่อ.     กัจจายนอำมาตย์นั้นคิดว่า     สำหรับ

ผู้ไปสำนักของพระพุทธเจ้าไม่จำต้องทำด้วยคนจำนวนมาก ๆ

จึงไปเพียง  ๘ คน.      ครั้งนั้นพระศาสดาทรงแสดงธรรมแก่อำมาตย์

นั้น    จบเทศนาท่านได้บรรลุพระอรหัตพร้อมทั้งปฏิสัมภิทากับ

ชนทั้ง  ๗  คน   พระศาสดาทรงเหยียดพระหัตถ์ตรัสว่า   เอถ   ภิกฺขโว

(ท่านทั้งหลายจงเป็นภิกษุเถิด)   ในขณะนั้นนั่นเทียว   ทุก ๆ    คนก็มี

ผมและหนวดหายไป    ทรงบาตรและจีวรอันสำเร็จด้วยฤทธิ์    เป็น

ประดุจพระเถระ ๑๐๐    พรรษาฉะนั้น.    พระเถระเมื่อกิจของตน

ถึงที่สุดแล้วไม่นั่งนิ่ง     กล่าวสรรเสริญการเสด็จไปกรุงอุชเชนี

ถวายพระศาสดาเหมือนพระกาฬุทายีเถระ     พระศาสดาสดับคำ

ของท่านแล้วทรงทราบว่า     พระกัจจายนะย่อมหวังการไปของเรา

ในชาติภูมิของตน     แต่ธรรมดาพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงอาศัยเหตุ

อันหนึ่ง    จึงไม่เสด็จไปสู่ที่ที่ไม่สมควรเสด็จ.    เพราะฉะนั้นจึงตรัสกะ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 336

พระเถระว่า   ภิกษุ   ท่านนั่นแหละจงไป   เมื่อท่านไปแล้ว   พระราชา

จักทรงเลื่อมใส     พระเถระคิดว่า     พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ตรัสเป็น

คำสอง    ดังนี้จึงถวายบังคมพระตถาคต     ไปกรุงอุชเชนีพร้อมกับ

ภิกษุทั้ง  ๗    รูปที่มาพร้อมกับตนนั่นแหละ    ในระหว่างทางภิกษุ

เหล่านั้นได้เที่ยวบิณฑบาตในนิคมชื่อว่า  นาลินิคม.

ในนิคมแม้นั้น    มีธิดาเศรษฐี  ๒  คน    คนหนึ่งเกิดในตระกูล

เก่าแก่เข็ญใจ     เมื่อมารดาบิดาล่วงไปแล้ว     ก็อาศัยเป็นนางนมเลี้ยง

ชีพ.    แต่อัตภาพของเธอบึกบึน    ผมยาวเกินคนอื่น  ๆ,   ในนิคมนั้น

นั่นแหละ   ยังมีธิดาของตระกูลอิศรเศรษฐีอีกคนหนึ่ง   เป็นคนไม่มีผม

เมื่อก่อนนั้นมาแม้นางจะกล่าวว่า    ขอให้นาง    (ผมดก)    ส่งไปให้

ฉันจักให้ทรัพย์ ๑๐๐ หนึ่ง    หรือ ๑,๐๐๐  หนึ่งแก่เธอ     ก็ให้เขานำ

ผมมาไม่ได้    ก็ในวันนั้น    ธิดาเศรษฐีนั้นเห็นพระมหากัจจายนเถระ

มีภิกษุ  ๗     รูปเป็นบริวาร    เดินมามีบาตรเปล่า    คิดว่าภิกษุผู้เป็น

เผ่าพันธุ์พราหมณ์รูปหนึ่ง     มีผิวดังทองรูปนี้เดินไปบาตรเปล่า

ทรัพย์อย่างอื่นของเราก็ไม่มี     แต่ว่าธิดาเศรษฐีบ้านโน้น     (เคย)

ส่ง     (คน)     มาเพื่อต้องการผมนี้    ตอนนี้เราอาจถวายไทยธรรมแก่

พระเถระได้ด้วยทรัพย์ที่เกิดจากที่ได้ค่าผมนี้     ดังนี้จึงส่งสาวใช้

ไปนิมนต์พระเถระทั้งหลายให้นั่งภายในเรือน    พอพระเถระนั่งแล้ว

(นาง)    ก็เข้าห้องตัดผมของตน   กล่าวว่า   แน่แม่  จงเอาผมเหล่านี้

ให้แก่ธิดาเศรษฐีบ้านโน้น     แล้วเอาของที่นางให้มา     เราจะถวาย

บิณฑบาตแก่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย.     สาวใช้เอาหลังมือเช็ดน้ำตา

เอามือข้างหนึ่งกุมเนื้อตรงหัวใจปกปิดไว้ในสำนักพระเถระทั้งหลาย

ถือผมนั้นไปยังสำนักของธิดาเศรษฐี.      ธรรมดาขึ้นชื่อว่าของที่จะขาย

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 337

แม้มีสาระ   (ราคา)   เจ้าของนำไปให้เอง   ก็ไม่ทำให้เกิดความเกรงใจ.

ฉะนั้น     ธิดาเศรษฐีจึงคิดว่า     เมื่อก่อนเราไม่อาจจะให้นำผมเหล่านี้

มาได้ด้วยทรัพย์เป็นอันมาก     แต่บัดนี้ตั้งแต่เวลาตัดออกแล้ว     ก็ไม่ได้

ตามราคาเดิม     จึงกล่าวกะสาวใช้ว่า     เมื่อก่อนฉันไม่อาจให้นำผมไป

แม้ด้วยทรัพย์เป็นอันมาก   แต่ผมนี้นำไปที่ไหน ๆ   ก็ได้   ไม่ใช่ผมของ

คนเป็น  มีราคาแค่  ๘  กหาปณะ  จึงให้ไป ๘  กหาปณะเท่านั้น  สาวใช้

นำกหาปณะไปมอบให้แก่ธิดาเศรษฐี.     ธิดาเศรษฐีก็จัดบิณฑบาต

แต่ละที่     ให้มีค่าที่ละกหาปณะหนึ่ง ๆ     ให้ถวายแด่พระเถระทั้งหลาย

แล้ว.    พระเถระรำพึงแล้ว    เห็นอุปนิสัยของธิดาเศรษฐี    จึงถามว่า

ธิดาเศรษฐีไปไหนะ    สาวใช้ตอบว่า    อยู่ในห้องเจ้าค่ะ    พระเถระว่า

จงไปเรียกนางมาซิ.     พระเถระพูดครั้งเดียวนางมาด้วยความเคารพ

ในพระเถระ     ไหว้พระเถระแล้วเกิดศรัทธาอย่างแรง     บิณฑบาต

ที่ตั้งไว้ในเขตอันบริสุทธิ์    ย่อมให้วิบากในปัจจุบันชาติทีเดียว    เพราะ

ฉะนั้น    พร้อมกับการไหว้พระเถระ    ผมทั้งหลายจึงกลับมาตั้งอยู่เป็น

ปกติ.

ฝ่ายพระเถระทั้งหลายถือเอาบิณฑบาตนั้นเหาะขึ้นไปทั้งที่

ธิดาเศรษฐีเห็น    ก็ลงพระราชอุทยานชื่ออุทธยานกัญจนะ    คนเฝ้า

พระราชอุทยานเห็นพระเถระนั้นแล้วจึงไปเข้าเฝ้าพระราชา    กราบ

ทูลว่า     ข้าแต่สมมติเทพ     พระคุณเจ้าภัจจายนะปุโรหิตของเราบวช

แล้วกลับมายังอุทยานแล้วพระเจ้าข้า      พระเจ้าจัณฑปัชโชตจึงเสด็จ

ไปยังอุทยาน   ไหว้พระเถระผู้กระทำภัตกิจแล้วด้วยเบญจางคประดิษฐ์

แล้วประทับนั่ง    ณ    ที่สมควรส่วนหนึ่ง    ตรัสถามว่า    ท่านเจ้าข้า

พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่  ณ ที่ไหนล่ะ  พระเถระทูลว่า  พระองค์

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 338

มิได้เสด็จมาเอง   ทรงส่งอาตมะมา   มหาบพิตร  พระราชาตรัสถามว่า

ท่านผู้เจริญ    วันนี้พระคุณเจ้าได้ภิกษา    ณ   ที่ไหน   พระเถระทูล

บอกเรื่องที่กระทำได้โดยยากที่ธิดาเศรษฐีกระทำทุกอย่างให้

พระราชาทรงทราบ      ตามถ้อยคำควรแก่ที่ตรัสถาม     พระราชา

ตรัสให้จัดแจงที่อยู่แก่พระเถระแล้วนิมนต์พระเถระไปยังนิเวศน์

แล้วรับสั่งให้ไปนำธิดาเศรษฐีมาตั้งไว้ในตำแหน่งอัครมเหษีแล้ว

ก็การได้ยศในปัจจุบันชาติได้มีแล้วแก่หญิงนี้    จำเดิมแต่นั้นพระราชา

ทรงกระทำสักการะใหญ่แก่พระเถระ     มหาชนเลื่อมใสในธรรมกถา

ของพระเถระ     บวชในสำนักของพระเถระ     จำเดิมแต่กาลนั้น    ทั่ว

พระนครก็รุ่งเรื่องด้วยผ้ากาสาวพัตรเป็นอันเดียวกัน     คลาคล่ำ

ไปด้วยหมู่ฤาษี    ฝ่ายพระเทวีนั้นทรงครรภ์   พอล่วงทศมาสก็ประสูติ

พระโอรส    ในวันถวายพระนามโอรสนั้น    พระญาติทั้งหลายถวาย

พระนามของเศรษฐีผู้เป็นตาว่า     โคปาลกุมาร.     พระมารดาก็มี

พระนามว่า    โคปาลมารดาเทวี     ตามชื่อของพระโอรส    พระนาง

ทรงเลื่อมใสในพระเถระอย่างยิ่ง      ขอพระราชานุญาตสร้างวิหาร

ถวายพระเถระในกัญจนราชอุทยาน.     พระเถระยังชาวอุชเชนี

ให้เลื่อมใสแล้ว     ไปเฝ้าพระศาสดาอีกครั้งหนึ่ง     ต่อมาภายหลัง

พระศาสดาเมื่อประทับอยู่  ณ  เชตวันมหาวิหาร  ทรงการทำพระสูตร

๓ สูตร   เหล่านี้คือ    มธุบิณฑิกสูตร,   กัจจายนเปยยาลสูตร,  ปรายน-

สูตร   ให้เป็นอรรถุปบัติเหตุ   แล้วทรงสถาปนาพระเถระไว้ในตำแหน่ง

เป็นยอดของเหล่าภิกษุ     ผู้จำแนกอรรถแห่งพระดำรัสที่ทรงตรัส

โดยย่อให้พิสดารแล้ว.

 

จบ  อรรถกถาสูตรที่  ๑๐

จบวรรคที่  ๑๐

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 339

วรรคที่  ๒

 

อรรถกถาสูตรที่  ๑-๒

 

ประวัติพระจุลลปัณฐกเถระ  และพระมหาปัณฐกเถระ

 

วรรคที่   ๒   สูตรที่  ๑  พึงทราบวินิจฉัยดังต่อไปนี้.

บทว่า  มโนมย  ความว่า  กายที่บังเกิดขึ้นด้วยใจ  ในอาคตสถาน

ที่ตรัสไว้ว่า    "เข้าไปหาแล้วด้วยมโนมยิทธิทางกาย"     ชื่อว่ากาย-

มโนมัย.     กายที่บังเกิดขึ้นด้วยใจในอาคตสถานที่กล่าวไว้ว่า      ย่อม

เข้าถึงกาย้อนสำเร็จด้วยใจอย่างใดอย่างหนึ่ง"    ก็ชื่อว่ากายมโนมัย.

ในที่นี้ ประสงค์เอากายมโนมัยนี้.

ในกายทั้ง ๒   อย่างนี้   ภิกษุทั้งหลายเหล่าอื่น   เมื่อทำมโนมัย-

กายให้เกิดขึ้น    ก็ทำให้เกิดขึ้น  ๓    บ้าง ๔    บ้าง    แต่ทำคนมากให้

บังเกิดเป็นเหมือนคนเดียวกันไม่ได้,     ชื่อว่ากระทำกรรมได้อย่าง

เดียวเท่านั้น.   ส่วนพระเถระชื่อว่าจุลลปัณฐก   นิรมิตพระ   ๑,๐๐๐  รูป

ได้ด้วยอาวัชชนะเดียว   แต่กระทำแก่  ๒  คนให้เสมือนเป็นคน ๆ     เดียว

กันไม่ได้    ชื่อว่ากระทำกรรมอย่างเดียวไม่ได้.     เพราะฉะนั้น     ท่าน

ชื่อว่า     เป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้นิรมิตมโนมัยกาย.     พระจุลลปัณฐก

นับว่าเป็นยอดของเหล่าภิกษุ     คือภิกษุผู้ฉลาดในเจโตวิวัฏฏะ.     ส่วน

พระมหาปัณฐกเถระท่านกล่าวว่าเป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้ฉลาด

ในปัญญาวิวัฏฏะ.     บรรดาทั้งสองรูปนั้น    พระจุลลปัณฐกเถระท่าน

กล่าวว่าเป็นผู้ฉลาดในเจโตวิวัฏฏะ     เพราะได้รูปาวจรฌาน   ๔.

พระมหาปัณฐกเถระท่านกล่าวว่า      เป็นผู้ฉลาดในปัญญาวิวัฏฏะ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 340

เพราะเป็นผู้ฉลาดในสมาบัติ.    พระมหาปัณฐก    ชื่อว่า    ผู้ฉลาดใน

ปัญญาวิวัฏฏะ  เพราะเป็นผู้ฉลาดในวิปัสสนา  อนึ่ง  ในภิกษุ ๒  รูปนี้

รูปหนึ่งฉลาดในลักขณะสมาธิ     รูปหนึ่งฉลาดในลักขณะแห่งวิปัสสนา

อนึ่ง    รูปหนึ่งฉลาดในการหยั่งลงสมาธิ      รูปหนึ่งฉลาดในการหยั่ง

ลงสู่วิปัสสนา   อีกนัยหนึ่ง   ใน ๒   รูปนี้   รูปหนึ่งฉลาดในการย่อองค์

รูปหนึ่งฉลาดในการย่ออารมณ์    อีกนัยหนึ่ง    องค์หนึ่งฉลาดในการ

กำหนดองค์    องค์หนึ่งฉลาดในการกำหนดอารมณ์    พึงการทำการ

ประกอบความในภิกษุ   ๒    รูปนี้    ด้วยประการยังกล่าวมานี้    อีก

อย่างหนึ่ง    พระจุลลปัณฐกเถระ    เป็นผู้ได้รูปาวจรฌาน    ออกจาก

องค์ฌานแล้วบรรลุพระอรหัต     ฉะนั้น    จึงชื่อว่าเป็นผู้ฉลาดในเจโต-

วิวัฎฏะ    พระมหาปัณถกเป็นผู้ได้อรูปาวจรฌาน    ออกจากองค์ฌาน

แล้วบรรลุพระอรหัต     ฉะนั้น    จึงชื่อว่าเป็นผู้ฉลาดในปัญญาวิวัฏฏะ

พระเถระทั้ง ๒    รูปที่มีชื่อว่า    ปัณฐกะ    เพราะท่านเกิดที่หนทาง

ทั้งสองรูปนั้น   รูปที่เกิดก่อนชื่อว่า    มหาปัณฐกะ    อีกรูปหนึ่งชื่อว่า

จุลลปัณฐกะ    ก็ในปัญหากรรมของพระเถระทั้ง ๒    รูปนี้    มีเรื่อง

ที่จะกล่าวตามลำดับดังต่อไปนี้

ก็ในอดีตกาลครั้งพระพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ     มีกุฏุมพี

๒  พี่น้อง     เป็นชาวเมืองหงสวดี     เลื่อมใสในพระศาสนาไปฟังธรรม

สำนักพระศาสดาเป็นนิตย์.  ในกุฏุมพี  ๒  พี่น้องนั้น  วันหนึ่งน้องชาย

เห็นพระศาสดาสถาปนาภิกษุรูปหนึ่งผู้ประกอบด้วยองค์  ๒    ไว้ใน

ตำแหน่งเอตทัคคะว่า     ภิกษุรูปนี้เป็นยอดของเหล่าภิกษุผู้เนรมิต-

กายมโนมัย     และเป็นผู้ฉลาดในเจโตวิวัฏฏะในศาสนาของเรา     จึง

คิดว่า   น่าอัศจรรย์หนอ    ภิกษุนี้เป็นคนเดียวทำ ๒    องค์ให้บริบูรณ์

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 341

เที่ยวไปได้    แม้เราก็ควรเป็นผู้บำเพ็ญมีองค์ ๒    เที่ยวไปในศาสนา.

ของพระพุทธเจ้าองค์หนึ่งในอนาคต      ดังนี้     เขาจึงนิมนต์พระศาสดา

ถวายมหาทานโดยนัยก่อนนั่นแล     แล้วทูลอย่างนี้ว่า     ข้าแต่พระองค์

ผู้เจริญ     ภิกษุที่พระองค์สถาปนาไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า     เป็น

ยอดในศาสนาของพระองค์     ด้วยองค์มโนมัย     และด้วยความเป็น

ผู้ฉลาดในเจโตวิวัฏฏะ     ในที่สุดแห่งวัน  ๗  แต่นี้    แม้ข้าพระองค์ก็

พึงเป็นผู้บำเพ็ญองค์  ๒    บริบูรณ์เหมือนภิกษุนั้น    ด้วยผลแห่งกรรม

อันเป็นอธิการนี้เถิด     พระศาสดาทรงตรวจดูอนาคตก็ทรงเห็นว่า

ความปรารถนาท่านจะสำเร็จโดยหาอันตรายมิได้    ทรงพยากรณ์ว่า

ในอนาคตในที่สุดแห่งแสนกัป     พระพุทธเจ้าพระนามว่า    โคตมะ

จักทรงอุบัติขึ้น    พระองค์จักสถาปนาเธอไว้ในฐานะ  ๒ นี้    ดังนี้

ทรงกระทำอนุโมทนา  แล้วเสด็จกลับไป.

แม้พี่ชายของท่านในวันหนึ่ง    เห็นพระศาสดาทรงสถาปนา

ภิกษุผู้ฉลาดในปัญญาวิวัฏฏะไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะก็กระทำ

บุญกุศลเหมือนอย่างนั้น     การทำความปรารถนาแล้ว     แม้พระ-

ศาสดาก็ทรงพยากรณ์ท่านแล้ว.    ทั้ง ๒    พี่น้องนั้นเมื่อพระศาสดา

ยังทรงพระชนม์อยู่กระทำกุศลกรรมแล้ว     เมื่อเวลาพระศาสดา

ปรินิพพานแล้ว    ได้บูชาด้วยทองที่พระเจดีย์บรรจุพระสรีระ    จุติ

จากภพนั้นแล้วไปบังเกิดในเทวโลก     เมื่อ ๒     พี่น้องเวียนว่ายอยู่ใน

เทวดาและมนุษย์ล่วงไปถึงแสนกัป    ในชนทั้ง  ๒  นั้น   ข้าพเจ้าจะไม่

กล่าวกัลยาณกรรมที่มหาปัณฐกะกระทำไว้ในระหว่าง ๆ          ส่วน

จุลลปัณฐกะออกบวชในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่า

กัสสป    เจริญโอทาตกสิณล่วงไป  ๒๐,๐๐๐  ปี    ไปบังเกิดในสวรรค์

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 342

ครั้นภายหลังพระศาสดาของเราทรงบรรลุพระอภิสัมโพธิญาณ

ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐแล้วทรงอาศัยกรุงราชคฤห์

ประทับอยู่    ณ    เชตวันมหาวิหาร    ควรจะกล่าวถึงความบังเกิดของ

ชนทั้ง ๒ นั้น.

ได้ยินว่า    กุลธิดาของธนเศรษฐีในกรุงราชคฤห์   การทำการ

ลักลอบกับทาสของตนเอง    แล้วคิดว่า    หากคนอื่น  ๆ    รู้กรรมนี้

ของเราก็กลัวกล่าวอย่างนี้ว่า     เราไม่อาจอยู่ในที่นี้ได้     ถ้าหากว่า

มารดาบิดาของเรารู้ความผิดอันนี้     จักกระทำเราให้เป็นชิ้นเล็ก

ชิ้นน้อย    จำเราจะไปอยู่ต่างถิ่นกันเถิด     จัดถือเอาแต่ของสำคัญติดมือ

ไปได้แล้วพากันออกทางประตูใหญ่       ไปอยู่ยังที่ ๆ ไม่มีคนอื่นรู้จัก

เถิด    คนทั้ง ๒   ก็พากันออกไป   เมื่อชนทั้ง  ๒   นั้นอยู่ในที่แห่งหนึ่ง

อาศัยความอยู่ร่วมกัน     นางก็ตั้งครรภ์แล้ว     พอครรภ์แก่จัดนางจึง

ปรึกษากับสามีว่า     ครรภ์เราแก่มากแล้ว      ธรรมดาการคลอดใน

ที่ที่ไม่มีญาติเผ่าพันธ์เป็นความลำบากแก่เราทั้งสองแท้จริง    เราไป

เรือนสกุลกันเถอะ    สามีพูดผลัดว่า   วันนี้จะไป   พรุ่งนี้ค่อยไป   จน

ล่วงไปหลายวัน    นางจึงคิดว่า    ผู้นี้เป็นคนโง่ไม่กล้าไปหรือไม่ไป

ก็ช่าง    เราควรไป     เมื่อสามีออกจากบ้านไปก็เก็บข้าวของไว้ใน

เรือน     บอกแก่คนอยู่บ้านติดกันว่า    ในรูปเรือนสกุลแล้วก็ออกเดิน

ทาง   ทีนั้น   บุรุษนั้นกลับมาเรือนไม่เห็นนาง   ถามคนคุ้นเคยกันทราบ

ว่า    ไปเรือนสกุลจึงรีบติดตามไปทันกันในระหว่างทาง    นางก็คลอด

บุตรในที่นั้นนั่นเอง   บุรุษนั้นถามว่า   นี้อะไรนางผู้เจริญ   นางตอบว่า

นายลูกเกิดคนหนึ่งแล้ว      บุรุษนั้นถามว่าบัดนี้เราจะทำอย่างไร

นางกล่าวว่า     เราจะไปเรือนสกุลเพื่อประโยชน์แก่การใด      การนั้น

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 343

สำเร็จแล้วในระหว่าง     เราไปที่นั้นแล้วจะทำอะไรได้     กลับกันเถิด

สองสามีภรรยานั้นมีใจตรงกันจึงกลับ     ก็สองสามีภรรยาตั้งชื่อ

บุตรว่า   ปัณฐกะ   เพราะทารกนั้นเกิดที่หนทาง   อีกไม่นานนัก   นาง

ก็ตั้งครรภ์บุตรอีกคนหนึ่ง     เรื่องทั้งหมดพึงกล่าวให้พิสดารโดยนัย

ก่อนนั่นเทียว.    เขาตั้งชื่อบุตรที่เกิดก่อนว่า    มหาปัณฐก    บุตรที่เกิด

ทีหลังว่า   จุลลปัณฐก  เพราะทารกทั้งสองนั้นเกิดที่หนทาง   ชนทั้งสอง

นั้นพาทารกทั้งสองไปยังที่อยู่ของตนตามเดิม.

เมื่อชนเหล่านั้นอยู่ในที่นั้น     เด็กมหาปัณฐกะได้ยินเด็กอื่น ๆ

เรียก   อา   ลุง   ปู่   ย่า   จึงถามมารดาว่า   แม่จ๋า   เด็กอื่น ๆ   เรียกปู่

เรียกย่า    ก็ญาติของพวกเราในที่นี้ไม่มีบ้างหรือ    นางตอบว่า    จริงสิ

ลูก     ญาติของเราในที่นี้ไม่มีดอก     แต่ในกรุงราชคฤห์ตาของเจ้าชื่อ

ธนเศรษฐี       ในกรุงราชคฤห์นั้นมีญาติของเจ้าเป็นอันมาก     เพราะ

เหตุไรเราจึงไม่ไปกันในกรุงราชคฤห์นั้นละแม่     นางมิได้เล่าเหตุ

ที่ตนมาแก่บุตร   เมื่อบุตรพูดบ่อย  ๆ   จึงบอกสามีว่า   เด็ก  ๆ   เหล่านี้

รบเร้าเหลือเกิน     พ่อแม่ของเราเห็นแล้วจักกินเนื้อหรือ     มาเถอะ

เราจะไปชี้สกุลตายายแก่เด็ก ๆ     สามีกล่าวว่า     ฉันไม่อาจเผชิญ

หน้าได้    แต่ว่าจักพาไปได้  นางกล่าวว่า   ดีละนาย   เราควรให้เด็ก ๆ

เห็นตระกูลตาด้วยอุบายอย่างหนึ่ง    จึงควร    ทั้งสองคนจึงพาทารก

ไปจนถึงกรุงราชคฤห์โดยลำดับ     พักที่ศาลาแห่งหนึ่งใกล้ประตู

บุตร    มารดาเด็กส่งข่าวไปบอกแก่มารดาบิดาว่า    พาเด็ก  ๒    คนมา

สัตว์ที่เวียนว่ายอยู่ในสงสารวัฎชื่อว่าจะไม่เป็นบุตรจะไม่เป็นธิดา

กันไม่มี    มารดาบิดานั้นได้ฟังข่าวแล้วส่งคำตอบไปว่า    คนทั้งสองมี

ความผิดต่อเรามาก     ไม่อาจอยู่ในสายตาของเราได้    ทั้ง  ๒  คน

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 344

จงถือเอาทรัพย์มีประมาณเท่านี้ไปอยู่ยังสถานที่ที่เป็นผาสุกเถิด

แต่จงส่งเด็ก ๆ     มาให้เรา    ธิดาเศรษฐีรับเอาทรัพย์ที่มารดาบิดา

ส่งไปแล้วมอบเด็กทั้ง  ๒     ไว้ในมือทูตที่มาแล้วนั้นแล     เด็กทั้ง ๒

นั้นเติบโตอยู่ในตระกูลของตา

ในพี่น้องทั้งสองนั้น   จุลลปัณฐกะยังเด็กเกินไป  ส่วนมหาปัณฐกะ

ไปฟังธรรมกถาของพระทศพลพร้อมกับตา     เมื่อเขาฟังธรรมต่อ

พระพักตร์พระศาสดาอยู่เป็นประจำ     จิตก็น้อมไปในบรรพชา

เขาพูดกับตาว่า   ถ้าตาอนุญาต   หลานจะออกบวช    ตากล่าวว่า

อะไรพ่อ       การบรรพชาของเจ้าผู้ออกบวชแล้ว      เป็นควานเจริญ

ทั้งแก่เราแลทั้งแก่โลกทั้งสิ้น     ถ้าเจ้าสามารถก็จงบวชเถิดพ่อ     ดังนี้

รับคำแล้วพากันไปยังสำนักพระศาสดา    พระศาสดาตรัสว่า    มหา-

เศรษฐี.    ท่านได้ทารกแล้วหรือ    ศ.พระเจ้าข้า    ทารกผู้นี้เป็นหลาน

ของข้าพระองค์  เขาบอกว่าจะบวชในสำนักของพระองค์  พระศาสดา

จึงตรัสมอบภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรรูปหนึ่งว่า     เธอจงให้ทารก

นี้บวชเถิด      พระเถระบอกตจปัญจกกัมมัฏฐานแก่ทารกนั้นแล้ว

ให้บรรพชาแล้ว    ท่านเรียนพระพุทธวจนะได้มาก    มีพรรษาครบ

แล้วก็อุปสมบท    ครั้นอุปสมบทแล้วก็กระทำกิจกรรมในความใส่ใจ

โดยอุบายอันแยบคาย     จนได้อรูปาวจรฌาน  ๔  ออกจากองค์ฌาน

แล้วได้บรรลุพระอรหัต   ดังนั้น    ท่านจึงเป็นยอดของบรรดาภิกษุ

ผู้ฉลาดในปัญญาวิวัฏฎะ.

ท่านยับยั้งอยู่ด้วยความสุขในฌาน  ความสุขในมรรค  ความสุข

ในนิพพาน  จึงคิดว่า  เราอาจให้ความสุขชนิดนี้แก่จุลลปัณฐกะได้ไหม

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 345

หนอ    แต่นั้นจึงไปยังสำนักของเศรษฐีผู้เป็นตา   กล่าวว่า   ท่านมหา-

เศรษฐี  ถ้าโยมอนุญาต   อาตมะจะให้จุลลปัณฐกะบวช  เศรษฐีกล่าวว่า

จงให้บวชเถิดท่าน    พระเถระให้จุลลปัณฐกะบวชแล้วให้ตั้งอยู่ในศีล

๑๐   สามเณรจุลลปัณฐกะเรียนคาถาในสำนักของพระพี่ชายว่าดังนี้..

 

ปทฺทม  ยถา  โกกนุท  สุคนฺธ

ปาโต  สิยา  ผุลฺลมวีตคนฺธ

องฺคีรส  ปสฺส  วิโรจมาน

ตปนฺตมาทิจฺจมิวนฺตลิกฺเข.

เชิญท่านดูพระอังคีรส   ผู้รุ่งเรื่องอยู่

ดุจพระอาทิตย์ส่องแสงอยู่ในอากาศ

เหมือนดอกปทุมวิเศษชื่อโกกนุทะ

มีกลิ่นหอมบานอยู่แต่เช้าไม่ปราศจากกลิ่นฉะนั้น.

 

บทที่ท่านเรียน ๆ ไว้แล้ว     ก็หายไปเมื่อมาเรียนบทที่สูง  ๆ

ขึ้นไป   ท่านพยายามเรียนคาถานี้อย่างเดียวเวลาก็ล่วงไปถึง  ๔   เดือน

คราวนั้น    พระมหาปัณฐกะกล่าวกะท่านว่า     ปัณฐกะเธอเป็นอภัพพ

ในศาสนานี้     เธอจำคาถาแม้บทเดียวก็ไม่ได้เป็นเวลาถึง  ๔  เดือน

เธอจะทำกิจของบรรพชิตให้สำเร็จได้อย่างไร     เธอจงออกไปจาก

ที่นี้เสีย  ท่านถูกพระเถระขับไล่จึงไปยืนร้องไห้อยู่  ณ  ท้ายพระวิหาร.

สมัยนั้น     พระศาสดาทรงเข้าอาศัยกรุงราชคฤห์ประทับ

อยู่ในชีวกัมพวันสวนมะม่วงของหมอชีวก     ขณะนั้นหมอชีวกใช้

บุรุษไปทูลนิมนต์พระศาสดากับภิกษุ  ๕๐๐  รูป   และสมัยนั้น   พระ-

มหาปัณฐกะเป็นเจ้าหน้าที่แจกอาหาร     เมื่อบุรุษนั้นกล่าวนิมนต์ว่า

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 346

ท่านขอรับ    ขอนิมนต์พระภิกษุ  ๕๐๐ รูป    ท่านก็กล่าวว่า    ฉันรับ

สำหรับภิกษุที่เหลือเว้นพระจุลลปัณฐกะ    พระจุลลปัณฐกะได้ฟัง

คำนั้นก็โทมนัสเหลือประมาณ    พระศาสดาทรงเห็นพระจุลลปัณถกะ

ร้องไห้อยู่     ทรงดำริว่า      จุลลปัณฐกะเมื่อเราไปจักตรัสรู้    จึงเสด็จ

ไปแสดงพระองค์ในที่ที่ไม่ไกลแล้วตรัสว่า    ปัณฐกะ      เธอร้องไห้

ทำไม

ป.พี่ชายขับไล่ข้าพระองค์พระเจ้าข้า

พ.ปัณฐกะ     พี่ชายของเธอไม่มีอาสยานุสยญาณสำหรับ

บุคคลอื่น  เธอชื่อว่าพุทธเวไนยบุคคล   ดังนี้  ทรงบรรดาลฤทธิ์มอบผ้า

ชิ้นเล็ก  ๆ    ที่สะอาดผืนหนึ่งประทานตรัสว่า    ปัณฐกะ    เธอจงเอา

ผ้าผืนนี้ภาวนาว่า  รโชหรณ  รโชหรณ  ดังนี้.

ท่านนั่งเอามือคลำผ้าท่อนเล็กที่พระศาสดาประทานนั้น

ภาวนาว่า  รโชหรณ   รโชหรณ  เมื่อท่านลบคลำอยู่   (เช่นนั้น)  ผ้าผืน

นั้นก็เศร้าหมอง     เมื่อท่านลูบคลำอยู่บ่อย ๆ   ก็กลายเป็นเหมือนผ้า

เช็ดหม้อข้าว     ท่านอาศัยความแก่กล้าแห่งญาณ     เริ่มตั้งความสิ้นไป

และความเสื่อมไปในผ้านั้น    คิดว่า    ท่อนผ้านี้โดยปกติสะอาดบริสุทธิ์

เพราะอาศัยอุปาทินนกสรีระ       จึงเศร้าหมอง     แม้จิตนี้ก็มีคติเป็น

อย่างนี้เหมือนกัน   แล้วเจริญสมาธิกระทำรูปาวจรฌาน  ๔   ให้ปรากฏ

บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาแล้ว    ท่านเป็นผู้ได้ฌานด้วย

มโนมยิทธินั่นเอง     สามารถทำคนคนเดียวเป็นหลายคนได้    หลายคน

ก็สามารถทำให้เป็นคนเดียวได้     ก็พระไตรปิฎกและอภิญญา  ๖

มาถึงท่านพร้อมกับพระอรหัตมรรคนั่นแหละ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 347

วันรุ่งขึ้น    พระศาสดาเสด็จไปพร้อมกับภิกษุ  ๕๐๐    ประทับ

นั่งในนิเวศน์ของหมอชีวก    ส่วนพระจุลลปัณฐกะไม่ได้ไปเพราะตน

ไม่ได้รับนิมนต์นั่นเอง    ชีวกเริ่มถวายข้าวยา     พระศาสดาทรงเอา

พระหัตถ์ปิดบาตร     หมอชีวกทูลถามว่า     เพราะเหตุไร     พระองค์

จึงไม่ทรงรับพระเจ้าข้า   ตรัสว่า   ยังมีภิกษุอีกรูปหนึ่งในวิหาร   ชีวก

หมอชีวกจึงส่งบุรุษไปว่า  พนาย   จงไปนิมนต์พระคุณเจ้าที่อยู่ในวิหาร

มาที     แม้พระจุลลปัณฐกเถระเนรมิตภิกษุ   ๑,๐๐๐   รูปในเวลาใกล้

ที่บุรุษนั้นมาถึง     ทำไม่ให้เหมือนกันแม้สักองค์เดียว     องค์หนึ่ง ๆ

กระทำกิจของสมณะเป็นต้นว่า    กะจีวรไม่เหมือนกับองค์อื่น ๆ    บุรุษ

นั้น    เห็นภิกษุมีมากในวิหารจึงกลับไปบอกหมอชีวกว่า    นายท่าน

ภิกษุในวิหารนี้มีมากผมไม่รู้จักพระคุณท่านที่จะพึงนิมนต์มาจาก

วิหารนั้น    หมอชีวกจึงทูลถามพระศาสดาว่า     ภิกษุอยู่ในวิหาร

ชื่อไร  พระเจ้าข้า

พ.ชื่อจุลลปัณฐกะ  ชีวก

หมอชีวกกล่าวกะบุรุษนั้นว่า    ไปเถิดพนาย    จงไปถามว่า

องค์ไหนชื่อจุลลปัณถกะ  แล้วนำมา

บุรุษนั้นกลับมายังวิหาร    ถามว่า    องค์ไหนชื่อจุลลปัณฐกะ

ขอรับ   กล่าวว่า  เราชื่อจุลลปัณฐกะ  เราชื่อจุลลปัณถกะ   ทั้ง  ๑,๐๐๐

รูป.   บุรุษนั้นกลับไปบอกหมอชีวกอีกว่า   ภิกษุประมาณ  ๑,๐๐๐  รูป

ทุกองค์บอกว่า    เราชื่อจุลลปัณฐกะ    เราชื่อจุลลปัณฐกะ    ข้าพเจ้า

ไม่ทราบว่า    จุลลปัณฐกะองค์ไหนที่ท่านให้นิมนต์   หมอชีวกทราบได้

โดยนัยว่า     ภิกษุมีฤทธิ์เพราะแทงตลอดสัจจะแล้วจึงกล่าวว่า     เจ้า

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 348

จงจับที่ชายจีวรภิกษุองค์ที่กล่าวก่อน     บุรุษนั้นไปวิหารกระทำ

อย่างนั้นแล้ว    ในทันใดนั้น   ภิกษุประมาณ   ๑,๐๐๐  รูป   ก็อันตรธาน

ไป   บุรุษนั้นพาพระเถระมาแล้ว    พระศาสดาจึงทรงรับข้าวยาคู

ในขณะนั้น.

เมื่อพระทศพลการทำภัตกิจเสร็จแล้ว     เสด็จกลับพระวิหาร

เกิดการสนทนากันขึ้นในธรรมสภาว่า     ธรรมดาพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

ใหญ่ถึงเพียงนั้นหนอ     ทรงกระทำภิกษุผู้ไม่อาจจำคาถาคาถาหนึ่ง

ได้ตลอด  ๔  เดือนให้เป็นผู้มีฤทธิ์มากอย่างนี้ได้    พระศาสดาทรง

ทราบวารจิตของภิกษุเหล่านั้น    ประทับนั่งเหนืออาสนะที่เขาจัด

ไว้แล้วตรัสถามว่า ภิกษุทั้งหลาย   เธอพูดอะไรกัน

ภิ. ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า     พวกข้าพระองค์มิได้กล่าว

เรื่องอะไร ๆ  อื่น  กล่าวแต่คุณของพระองค์เท่านั้นว่า  พระจุลลปัณฐกะ

ได้ลาภใหม่แต่สำนักของพระองค์  ดังนี้

พ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย      จุลลปัณฐกะนี้ทำตามโอวาทของเรา

แล้วได้ความเป็นทายาททางโลกุตตระ     ในบัดนี้ยังไม่น่าอัศจรรย์

แม้ในอดีตเธอกระทำตามโอวาทของเราผู้ตั้งอยู่ในญาณยังไม่แก่กล้า

ก็ได้ความเป็นทายาททางโลกิยะแล้ว

ภิกษุทั้งหลายจึงทูลวิงวอนว่า    เมื่อไรพระเจ้าข้า    พระศาสดา

ทรงนำอดีตนิทานมาแสดงแก่ภิกษุเหล่านั้นว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    ในอดีตกาลพระราชาพระนามว่า

พรหมทัต     ครองราชสมบัติในกรุงพาราณสี,    สมัยนั้นบัณฑิตชื่อ

จูฬกเศรษฐีเป็นคนฉลาดรู้นิมิตทั้งปวง     วันหนึ่งกำลังเดินไปเฝ้า

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 349

พระราชา   เห็นหนูตาย  (ตัวหนึ่ง)  ในระหว่างทาง  จึงกำหนดนักษัตร

ในขณะนั้นแล้วกล่าวคำนี้ว่า     กุลบุตรผู้มีดวงตามีปัญญาสามารถ

เอาหนูนี้ไปเลี้ยงภรรยาและจัดการงานได้     กุลบุตรเข็ญใจคนหนึ่ง

ฟังคำเศรษฐีนั้นแล้วคิดว่า    ผู้นี้ไม่รู้คงไม่     ดังนี้จึงเอาหนูไปให้

ที่ร้านตลาดแห่งหนึ่ง    เพื่อเลี้ยงแมว   ได้ทรัพย์กากณิกหนึ่ง   แล้วซื้อ

น้ำอ้อยด้วยทรัพย์กากณิกหนึ่งนั้น    เอาหม้อใบหนึ่งใส่น้ำดื่มไป    เห็น

ช่างจัดดอกไม้เดินมาแต่ป่าก็ให้ชิ้นน้ำอ้อยหน่อยหนึ่งแล้วเอากะบวย

ตักน้ำดื่มให้    ช่างดอกไม้เหล่านั้นให้ดอกไม้แก่บุรุษนั้นคนละกำ

แม้ในวันรุ่งขึ้นเขาเอาค่าดอกไม้นั้นไปซื้อน้ำอ้อยและหม้อน้ำดื่ม

แล้วไปยังสวนดอกไม้นั่นแหละ     วันนั้น    ช่างดอกไม้ก็ให้กอดอกไม้

ที่ตนเก็บไปครึ่งหนึ่งแล้วแก่เขาแล้วก็ไป     ล่วงไปไม่นานนักเขาได้

ทรัพย์นับได้ถึง ๘    กหาปณะโดยอุบายนี้    ในวันที่มีลมและฝน

(ตกหนัก) วันหนึ่ง      เขากระทำไม้ที่ล้มแล้วให้เป็นกอง    จึงได้ทรัพย์

อีก  ๑๖     กหาปณะจากนายช่างหม้อหลวง     เขาเมื่อได้ทรัพย์เกิดขึ้น

ถึง   ๒๔   กหาปณะแล้วคิดว่า    อุบายนี้มีประโยชน์แก่เรา    จึงตั้งหม้อ

น้ำดื่มไว้หม้อหนึ่งในที่ไม่ไกลแต่ประตูเมือง     เอาน้ำดื่มเลี้ยงคนตัดหญ้า

๕๐๐  คน   คนตัดหญ้าเหล่านั้นพูดกันว่า   สหาย   ท่านมีอุปการะมาก

แก่พวกเรา    พวกเราจะทำอะไรแก่ท่านได้บ้าง    บุรุษนั้นตอบว่า

เมื่อมีกิจเกิดขึ้นจึงกระทำแก่ข้าพเจ้าเถิด      เที่ยวไปทางโน้นทางนี้

กระทำการผูกมิตรกับคนทำงานทางบกและคนทำงานทางน้ำ    คน

ทำงานทางบกบอกแก่เขาว่า     พรุ่งนี้พ่อค้าม้าจะนำม้า   ๕๐๐ ตัว

มายังเมืองนี้      เขาได้ฟังคำนั้นแล้วให้สัญญาแก่คนตัดหญ้าให้การทำ

ฟ่อนหญ้าแต่ละฟ่อน ๆ     ให้เป็น ๒ เท่าแล้วนำมา     ครั้นเวลาม้า

พระสุตตันตปิฎก อังคุตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 350

ทั้งหลายมาพักในเมืองแล้ว  (เขา)  ก็มานั่งทำฟ่อนหญ้า  ๑,๐๐๐  ฟ่อน

กองไว้ใกล้ประตูด้านใน    พ่อค้าม้าหาหญ้าสดให้ม้าทั่วเมืองไม่ได้

ต้องให้ทรัพย์พันหนึ่งแก่บุรุษนั้นซื้อหญ้านั้นไป     จากนั้นล่วงไป

๒ - ๓  วันสหายที่ทำงานทางทะเลมาบอกว่าจะมีเรือใหญ่เข้าจอดท่า

บุรุษนั้นคิดว่า   อุบายนี้มี   จึงเอาทรัพย์  ๘   กหาปณะเช่ารถที่พร้อม

ด้วยเครื่องใช้ทุกชนิดไปยังท้าจอดเรือ   ทำสัญญากับนายท่า   ประทับ

นิ้วมือไว้ที่เรือแล้วให้กั้นม่านไว้ในที่ไม่ไกลนั่งอยู่ในภายในม่านนั้น

สั่งบุรุษ    คนใช้   ไว้ว่า    เมื่อพ่อค้าจากภายนอกมาถึงจงมาบอกทาง

ประตูด่านที่ ๓    ครั้นคนใช้เหล่านั้นทราบว่า    เรือมาถึงแล้วจึงบอกว่า

มีพ่อค้าประมาณ   ๑๐๐  คนจากกรุงพาราณสีมาซื้อสินค้า    นาย

ประตูที่  ๓    กล่าวว่า   พวกท่านจะไม่ได้สินค้า   (เพราะ)   นายพานิช

ใหญ่ในที่โน้นท่านทำสัญญาไว้แล้ว    พ่อค้าเหล่านั้นฟังคำของบุรุษ

เหล่านั้นแล้วจึงพากันไปยังสำนักของพ่อค้าใหญ่นั้น    ฝ่ายบุรุษคนสนิท

แจ้งข่าวว่า    พ่อค้าเหล่านั้นมาทางประตูด่านที่  ๓  ตามสัญญาฉบับ

ก่อน    พ่อค้าทั้งร้อยคนนั้น    ต้องให้ทรัพย์คนละพันแล้วจึงเดินทาง

ไปเรือกับบุรุษนั้นแล้วจ่ายทรัพย์อีกคนละพัน ๆ      แล้วให้สละมัดจำ

แล้วจึงจะทำสินค้าให้เป็นของ  ๆ    ตนได้    บุรุษนั้นถือเอาทรัพย์  ๒

แสนกลับมายังกรุงพาราณสี   คิดว่า   เราควรจะเป็นคนกตัญญู   จึงถือ

เอาทรัพย์แสนหนึ่งไปสงสำนักแห่งจูฬกเศรษฐี

ครั้งนั้น    เศรษฐีถามบุรุษนั้นว่า    พ่อทำอย่างไรจึงได้ทรัพย์

นี้มา    บุรุษนั้นกล่าวว่า    ข้าพเจ้าตั้งอยู่ในอุบายที่ท่านกล่าวแล้วจึง

ได้ทรัพย์มาภายใน  ๔  เดือนเท่านั้น     เศรษฐีได้ฟังคำของบุรุษนั้น

จึงมาคิดว่า     บัดนี้เราไม่ควรทำเด็กเห็นปานนี้ให้เป็นสมบัติของ