พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 351

อรรถกถานันทนสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในนันทนสูตรที่  ๔  ต่อไป :-

นันทนเทพบุตร    เรียกพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยพระโคตรว่า   โคตม.

บทว่า  อนาวฏ  ความว่า  เมื่อพระตถาคตทรงส่งพระสัพพัญญุคญาณ  ต้นไม้

หรือภูเขา    ไม่สามารถจะขวางกั้นได้เลย    เพราะฉะนั้น      นันทนเทพบุตรจึง

กล่าวว่า  อนาวฏ.   ครั้นชมพระตถาคตดังนั้นแล้ว  เมื่อจะถามปัญหาซึ่งแต่งไว้

ในเทวโลก    จึงทูลถามว่า    กถวิธ  เป็นต้น.  บรรดาบทเหล่านั้น  บทว่า

ทุกฺขมติจฺจ  อิริยติ  แปลว่า  ล่วงทุกข์อยู่.    บทว่า สีลวา   ได้แก่ พระ-

ขีณาสพ   ผู้ประกอบด้วยศีล  ที่เป็นโลกิยะและโลกุตระ.  ปัญญา  เป็นต้น   ก็

พึงทราบว่า   ระคนกันเหมือนกัน.  บทว่า  ปูชยนฺติ   ความว่า  บูชาด้วยของ

หอมและดอกไม้เป็นต้น.

จบอรรถกถานันทสูตรที่  ๔

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 352

๕.  จันทนสูตร

 

[๒๖๐]   จันทนเทวบุตร  ยืนอยู่  ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว    ได้ทูล

พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาว่า

บุคคลผู้ไม่เกียจคร้านทั้งกลางคืน

และกลางวัน    จะข้ามโอฆะได้อย่างไร

ใครไม่จมในห่วงน้ำลึก   อันไม่มีที่พึ่ง  ไม่

มีที่ยึดเหนี่ยว.

[๒๖๑]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยศีล  ทุกเมื่อ  มี

ปัญญา    มีใจตั้งมั่นดีแล้ว  ปรารภความ

เพียร  มีตนส่งไปแล้ว  ย่อมข้ามโอฆะที่ข้าม

ได้ยาก  เขาเว้นขาดแล้วจากกามสัญญา

ล่วงรูปสัญโญชน์ได้  สิ้นภพเป็นที่เพลิด

เพลินแล้ว  ย่อมไม่จมในห้วงน้ำลึก.

 

อรรถกถาจันทนสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในจันทนสูตรที่  ๕  ต่อไป :-

บทว่า  อปฺปติฏฺเ  อนาลมเพ   ได้แก่  ไม่มีที่พึ่งในเบื้องต่ำ   ไม่มี

ที่ยึดในเบื้องบน.  บทว่า  สุสมาหิโต  ได้แก่  ตั้งมั่นด้วยดี   ด้วยอัปปนาสมาธิ

บ้าง  ด้วยอุปจารสมาธิบ้าง.    บทว่า   ปหิตตฺโต       แปลว่า   มีตนส่งไปแล้ว

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 353

บทว่า  นนฺทิภวปริกฺขีโณ    แปลว่า  สิ้นภพเป็นที่เพลิดเพลินแล้ว. อภิสังขาร

คือกรรม ๓  [ปุญญาภิสังขาร  อปุญญาภิสังขาร  และอเนญชาภิสังขาร]    ชื่อว่า

ภพเป็นที่เพลิดเพลิน.    ดังนั้น    ในพระคาถานี้   สังโยชน์เบื้องต่ำ  ๕  พระผู้มี

พระภาคเจ้าทรงถือเอาด้วยศัพท์ว่า  กามสัญญา   สังโยชน์เบื้องบน ๕ ทรงถือเอา

ด้วยศัพท์ว่า    รูปสังโยชน์    อภิสังขาร   คือกรรม  ๓  ทรงถือเอาด้วยศัพท์ว่า

นันทิภพ.    ผู้ใดละสังโยชน์  ๑๐   และอภิสังขารคือกรรม ๓ ได้อย่างนี้     ผู้นั้น

ย่อมไม่จมลงในโอฆะใหญ่ที่ลึก.   อีกนัยหนึ่ง  กามภพทรงถือเอาด้วยกามสัญญา

รูปภพทรงถือเอาด้วยรูปสังโยชน์      อรูปภพทรงถือเอาด้วยศัพท์ทั้งสองนั้น

อภิสังขารคือกรรม ๓ ทรงถือเอาด้วยนันทิภพ.  เพราะเหตุนั้น  พระผู้มีพระภาคเจ้า

จึงทรงแสดงแม้ว่า   ผู้ใดไม่มีสังขาร ๓   ในภพ ๓ อย่างนี้   ผู้นั้น   ย่อมไม่จม

ลงในห้วงน้ำลึก  ดังนี้.

จบอรรถกถาจันทนสูตรที่  ๕

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 354

๖.  วาสุทัตตสูตร

 

[๒๖๒]   วาสุทัตตเทวบุตร    ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว    ได้

กล่าวคาถานี้  ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

ภิกษุพึงมีสติเพื่อละกามราคะ   งด

เว้นเสีย    ประดุจบุคคลถูกแทงด้วยหอก

ประดุจบุคคลถูกไฟไหม้ศีรษะอยู่.

[๒๖๓]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ภิกษุพึงมีสติเพื่อการละสักกายทิฏฐิ

งดเว้นเสีย  ประดุจบุคคลถูกแทงด้วยหอก

ประดุจบุคคลถูกไฟไหม้ศีรษะอยู่.

อรรถกถา

วาสุทัตตสูตรที่   ๖ มีเนื้อความกล่าวมาแล้วทั้งนั้น.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 355

๗.  อพรหมสูตร

 

[๒๖๙]   สุพรหมเทวบุตร    ยืนอยู่  ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว    ได้

กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาว่า

จิตนี้สะดุ้งอยู่เป็นนิตย์  ใจนี้หวาด

เสียวอยู่เป็นนิตย์    ทั้งเมื่อกิจไม่เกิดขึ้นทั้ง

เกิดขึ้นแล้วก็ตาม  ถ้าความไม่สะดุ้งกลัวมี

อยู่   ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว    โปรดตรัส

บอกความไม่สะดุ้งนั้นแก่ข้าพระองค์เถิด.

[๒๖๕]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

เรายังมองไม่เห็นความสวัสดีแห่ง

สัตว์ทั้งหลาย    นอกจากปัญญาและความ

เพียร  นอกจากความสำรวมอินทรีย์  นอก

จากความสละวางทุกสิ่งทุกอย่าง.

สุพรหมเทวบุตรได้กล่าวดังนี้แล้ว  ฯลฯ  ก็อันตรธานไปในที่นั้นเอง.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 356

อรรถกถาสุพรหมสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในสุพรหมสูตรที่  ๗ ต่อไป :-

บทว่า  สุพฺรหฺมา  ความว่า  ได้ยินว่า  เทพบุตรนั้น   อันเหล่าเทพ

อัปสรห้อมล้อมแล้ว    ไปยังสนามกีฬานันทนวัน    นั่ง ณ อาสนะที่จัดไว้   ได้

โคนต้นปาริฉัตร    เหล่าเทพธิดา  ๕๐๐  ก็นั่งล้อมเทพบุตรนั้น.  เหล่าเทพธิดา

๕๐๐ ก็ปืนขึ้นต้นไม้.   ถามว่า   ก็ต้นไม้แม้สูง ๑๐๐ โยชน์   ก็น้อมลงมาถึงมือ

ด้วยอำนาจจิตของเหล่าเทวดามิใช่หรือ  เหตุไร   เทพธิดาเหล่านั้น    จึงต้องปืน

ขึ้นเล่า.    ตอบว่า   เพราะเทพธิดาเหล่านั้นสนใจแต่จะเล่น    แต่ครั้นปีนขึ้นไป

แล้ว  ก็ขับเพลงด้วยเสียงอันไพเราะทำดอกไม้ทั้งหลายให้หล่นลง  เหล่าเทพธิดา

นอกนี้  (ที่ไม่ได้ปีนขึ้น)  เก็บดอกไม้เหล่านั้น   เอามาร้อยทำเป็นพวงมาลัยขั้ว

เดียวกันเป็นต้น.    ครั้งนั้น    เหล่าเทพธิดา  ที่ปีนขึ้นต้นไม้  ก็ทำกาละ  (จุติ)

ด้วยอำนาจอุปัจเฉทกกรรมประหารครั้งเดียวเท่านั้น        ไปบังเกิดในอเวจีนรก

เสวยทุกข์ใหญ่.

เมื่อเวลาล่วงไป    เทพบุตรก็นึกรำพึงว่า    ไม่ได้ยินเสียงเทพธิดาเหล่า

นั้น   ดอกไม้ก็ไม่หล่น เขาไปไหนกันหนอ. ก็เห็นไปบังเกิดในนรก เกิดรันทด

ใจ  เพราะความโศกในของรัก   จึงดำริว่า   ด้วยเหตุเพียงเท่านี้   เหล่าเทพธิดา

ก็ไปตามกรรม   ตัวเราจะมีอายุสังขารเท่าไรกันเล่า   เทพบุตรนั้น   ดำริว่า  ใน

วันที่  ๗ เราก็จะพึงทำกาละ  พร้อมกับเหล่าเทพธิดา ๕๐๐ ส่วนที่เหลือพากันไป

บังเกิดในนรกนั้นเหมือนกัน   รันทดระทมเพราะความโศกที่รุนแรง.   เทพบุตร

นั้น   ก็ดำริว่า ในมนุษยโลกพร้อมทั้งเทวโลก นอกจากพระตถาคตแล้ว   ก็ไม่มี

ใครสามารถดับความโศกของเรานี้ได้    จึงไปเฝ้ากล่าวคาถาว่า    นิจฺจมุตฺรสุต

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 357

ดังนี้เป็นต้น.    บรรดาบทเหล่านั้น    ด้วยบทว่า   อิท   เทพบุตรนั้น  แสดง

จิตของตน.    บทที่  ๒  เป็นไวพจน์ของบทต้นนั่นแหละ.   ก็บทว่า  นิจฺจ  ไม่

พึงถือเอาความว่า  จำเดิมแต่กาลที่บังเกิดในเทวโลก.   พึงทราบความนั้นว่าเป็น

นิตย์  จำเดิมแต่เวลาที่สะเทือนใจ.  บทว่า  อนุปฺปนฺเนสุ  กิจฺเจสุ  ได้แก่ใน

ทุกข์ทั้งหลายที่เกิดขึ้น    โดยล่วงไป ๗ วัน     แต่วันนี้.    ด้วยบทว่า    อโถ

อุปฺปตฺติเตสุ   จ  เทพบุตรนั้นแสดงว่า  ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า  ในทุกข์ทั้ง

หลายที่เกิดขึ้นแล้วและยังไม่เกิดขึ้นเหล่านี้    อย่างนี้  คือ  ในทุกข์ที่ข้าพระองค์

เห็นนางอัปสร  ๕๐๐ บังเกิดในนรก     จิตของข้าพระองค์ก็หวาดสะดุ้งเป็นนิตย์

ข้าพระองค์เป็นประหนึ่งถูกไฟเผาอยู่ในอก.

บทว่า   นาญฺตฺร  โพชฺฌงฺคตปสา  ความว่า นอกจากการเจริญ

โพชฌงค์และ     คุณคือตปะ     เรามองไม่เห็นความสวัสดีในที่อื่น.     บทว่า

สพฺพนิสฺสคฺคา  ได้แก่ พระนิพพาน.   ก็ในบทนี้   พระผู้มีพระภาคเจ้าทรง

ถือเอาการเจริญโพชฌงค์ก่อน   ภายหลังก็ทรงถือเอาอินทรียสังวรก็จริงอยู่    ถึง

อย่างนั้น  โดยใจความอินทรียสังวร   ก็พึงทราบว่า   ทรงถือเอาก่อน   ด้วยว่า

เมื่อภิกษุถือเอาอินทรียสังวรแล้ว  ก็เป็นอันถือเอาจตุปาริสุทธิศีลด้วย.  ภิกษุตั้ง

อยู่ในจตุปาริสุทธิศีลนั้น    เป็นนิสสัยมุตตกะ  (พ้นจากการถือนิสสัยกับอุปัชฌาย์

หรืออาจารย์)  สมาทานตปคุณ  กล่าวคือธุดงค์เข้าป่าเจริญกัมมัฏฐาน   ย่อมทำ

โพชฌงค์ให้เกิดมีพร้อมกับวิปัสสนา.  อริยมรรคของภิกษุนั้น  ทำนิพพานธรรม

อันใดเป็นอารมณ์แล้วเกิดขึ้น  นิพพานธรรมอันนั้น  ชื่อว่า   สัพพนิสสัคคะ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเปลี่ยนเทศนาเป็นสัจจะ  ๔.  เมื่อจบเทศนา   เทพบุตรก็

ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล.

จบอรรถกถาสุพรหมสูตรที่   ๗

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 358

๘.  กกุธสูตร

 

[๒๖๖]   ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ :-

สมัยหนึ่ง    พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่   ณ   พระอัญชนวัน    ที่

พระราชทานอภัยแก่เนื้อ  เมืองสาเกต   ครั้งนั้น  กกุธเทวบุตร    เมื่อสิ้นราตรี

ปฐมยาม  มีวรรณะงามยิ่งนัก  ทำอัญชนวันให้สว่างทั่วแล้ว  เข้าไปเฝ้าพระผู้มี-

พระภาคเจ้าถึงที่ประทับ    ครั้นแล้ว   ก็ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว  ได้

ยืนอยู่   ณ  ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง.

[๒๖๗]   กกุธเทวบุตร  ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ข้าแต่พระสมณะ

พระองค์ทรงยินดีอยู่หรือ.   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า    ดูก่อนผู้มีอายุ   เราได้

อะไรจึงจะยินดี. กกุธเทวบุตรกราบทูลว่า  ข้าแต่พระสมณะ ถ้าอย่างนั้นพระองค์

ทรงเศร้าโศกอยู่หรือ.  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ดูก่อนผู้มีอายุ เราเสื่อมอะไร

จึงจะเศร้าโศก. กกุธเทวบุตรกราบทูลว่า  ข้าแต่พระสมณะ  ถ้าอย่างนั้นพระองค์

ไม่ทรงยินดีเลย   ไม่ทรงเศร้าโศกเลยหรือ.    พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า   เป็น

เช่นนั้น   ผู้มีอายุ.

[๒๖๘]   กกุธเทวบุตร  กราบทูลว่า

ข้าแต่ภิกษุ  พระองค์ไม่มีทุกข์บ้าง

หรือ ความเพลิดเพลินไม่มีบ้างหรือ ความ

เบื่อหน่ายไม่ครอบงำพระองค์ผู้ประทับนั่ง

แต่พระองค์เดียวบ้างหรือ.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 359

[๒๖๙]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ดูก่อนท่านผู้อันคนบูชา  เราไม่ทุกข์

เลย     และความเพลิดเพลินก็ไม่มี     อนึ่ง

ความเบื่อหน่าย    ก็ไม่ครอบงำเราผู้นั่งแต่

ผู้เดียว.

[๒๗๐]   กกุธเทวบุตรทูลถามว่า

ข้าแต่ภิกษุ     ทำไมพระองค์จึงไม่มี

ทุกข์ ทำไมความเพลิดเพลินจึงไม่มี  ทำไม

ความเบื่อหน่าย    จึงไม่ครอบงำพระองค์ผู้

นั่งแต่ผู้เดียว.

[๒๗๑]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ผู้มีทุกข์นั่นแหละ   จึงมีความเพลิด-

เพลิน ผู้มีความเพลิดเพลินนั่นแหละ  จึงมี

ทุกข์  ภิกษุย่อมเป็นผู้ไม่มีความเพลิดเพลิน

ไม่มีทุกข์  ท่านจงรู้อย่างนี้เถิด ผู้มีอายุ.

[๒๗๒]   กกุธเทวบุตรทูลว่า

นานหนอ    ข้าพระองค์เพิ่งพบเห็น

ภิกษุ   ผู้เป็นพราหมณ์ดับสนิทแล้ว  ไม่มี

ความยินดี   ไม่มีทุกข์   ข้ามพ้นเครื่องข้อง

ในโลกแล้ว.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 360

อรรถกถากกุธสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในกกุธสูตรที่  ๘  ต่อไป :-

บทว่า  กกุโธ   เทวปุตฺโต    ความว่า   ได้ยินว่า   เทพบุตรองค์นี้

เป็นบุตรอุปัฏฐากของพระมหาโมคคัลลานเถระ   ในโกฬนคร   เมื่อวัยรุ่นอยู่ใน

สำนักของพระเถระ  ทำฌานให้เกิดแล้ว  ทำกาละ [ตาย] ไปอุบัติในพรหมโลก

แม้ในพรหมโลกนั้น   เหล่าพรหมก็รู้จักเขาว่ากกุธพรหมนั่นแล. บทว่า นนฺทสิ

แปลว่า  ยินดี.  บทว่า  กึ  ลทฺธา  ความว่า บุคคลได้ของที่พอใจไร ๆ ชื่อว่า

ผู้ยินดี  เพราะฉะนั้น    พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสอย่างนี้.  บทว่า  กึ  ชิยิตฺถ

ความว่า  ก็ผู้ใดเสื่อมเสียสิ่งของมีผ้าเป็นต้นที่พอใจไร ๆ     ผู้นั้นย่อมเศร้าโศก

เพราะฉะนั้น  พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสอย่างนั้น.  บทว่า  อรติ  นาภิกีรติ

ความว่า  ความระอาย่อมไม่ครอบงำ.  บทว่า อฆชาตสฺส ความว่า ผู้เกิดทุกข์

คือตั้งอยู่ในวัฏทุกข์.    บทว่า  นนฺทิชาตสฺส   ได้แก่ ผู้เกิดตัณหา.   จริงอยู่

วัฏทุกข์ของบุคคลเห็นปานนั้นก็มา  [เรียก]   ว่า   อฆะ.    สมจริง   ดังคำที่

ท่านกล่าวว่า  ผู้เป็นทุกข์  ย่อมปรารถนาสุข.  ดังนั้น     ความยินดี    จึงมีแก่ผู้

เกิดทุกข์.  ส่วนทุกข์ก็มาเหมือนกัน   เมื่อสุขแปรปรวนไป  เหตุนั้น   ทุกข์จึงมี

แก่ผู้เกิดความยินดี.

จบอรรถกถากกุธสูตรที่   ๘

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 361

๙.  อุตตรสูตร

 

[๒๗๓]   ราชคฤหนิทาน.     อุตตรเทวบุตร    ยืนอยู่    ณ   ที่ควร

ส่วนข้างหนึ่งแล้ว   ได้กล่าวคาถานี้   ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

ชีวิตมีอายุน้อย  ถูกชราต้อนเข้าไป

ชีวิตที่ถูกชราต้อนเข้าไปแล้ว  ย่อมต้าน

ทานไม่ได้    บุคคลเล็งเห็นภัยในมรณะนี้

แล้ว    พึงทำบุญอันจะนำความสุขมาให้.

[๒๗๔]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ชีวิตมีอายุน้อย  ถูกชราต้อนเข้าไป

ชีวิตที่ถูกชราต้อนเข้าไปแล้ว  ย่อมต้าน

ทานไม่ได้    ผู้เห็นภัยในความตายนี้มุ่งต่อ

สันติ  พึงละโลกามิสเสีย.

 

อรรถกถา

 

อุตตรสูตรที่   ๙  มีเนื้อความกล่าวมาแล้วเหมือนกัน.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 362

๑๐.  อนาถปิณฑิกสูตร

 

[๒๗๕]   อนาถบิณฑิกเทวบุตร   ยืนอยู่  ณ  ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว

ได้กล่าวคาถาเหล่านี้   ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

ก็พระเชตวันนี้นั้น  อันหมู่แห่งท่าน

ผู้แสวงคุณพำนักอยู่       พระธรรมราชาก็

ประทับอยู่แล้ว        เป็นที่ให้เกิดปีติแก่ข้า

พระองค์.  สัตว์ทั้งหลาย  ย่อมบริสุทธิ์ด้วย

ส่วน  ๕  นี้  คือ กรรม  วิชชา  ธรรม  ศีล

และชีวิตอันอุดม  หาใช่บริสุทธิ์ด้วยโคตร

หรือทรัพย์ไม่.  เพราะเหตุนั่นแหละ  บุรุษ

ผู้เป็นบัณฑิต    เมื่อเล็งเห็นประโยชน์ของ

ตน  พึงเลือกเฟ้นธรรมโดยแยบคายอย่างนี้

จึงจะบริสุทธิ์ในธรรมนั้น  พระสารีบุตรรูป

เดียวเท่านั้น     เป็นผู้ประเสริฐด้วยปัญญา

ศีล    และอุปสมธรรม    เครื่องสงบระงับ

ภิกษุใดเป็นผู้ถึงซึ่งฝั่ง  คือนิพพาน  ภิกษุ

นั้นก็พึงเทียบเท่าท่านพระสารีบุตรนั้น.

อนาถบิณฑิกเทวบุตร  ครั้นได้กล่าวดังนี้แล้ว    ก็ถวายบังคมพระผู้มี

พระภาคเจ้า   ทำประทักษิณแล้วอันตรธานไปในที่นั้นเอง.

[๒๗๖]   ลำดับนั้น        พระผู้มีพระภาคเจ้า       เมื่อล่วงราตรีนั้นแล้ว

จึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   เมื่อคืนนี้เทวบุตรองค์หนึ่ง

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 363

เมื่อสิ้นราตรีปฐมยาม   มีวรรณะงามยิ่งนัก  ทำพระวิหารเชตวันให้สว่างทั่วแล้ว

เข้ามาหาเรา   อภิวาทเราแล้ว   ได้ยืนอยู่   ณ   ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง  เทวบุตรนั้น

ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ในสำนักเราว่า

ก็พระเชตวันนี้นั้น    อันหมู่แห่งท่าน

ผู้แสวงคุณพำนักอยู่       พระธรรมราชาก็

ประทับอยู่แล้ว       เป็นที่ให้เกิดปีติแก่ข้า

พระองค์.

สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ด้วยส่วน  ๕

นี้  คือ กรรม  วิชชา  ธรรม  ศีล  และ

ชีวิตอันอุดม  หาใช่บริสุทธิ์ด้วยโคตรหรือ

ทรัพย์ไม่.

เพราะเหตุนั้นแล    คนผู้เป็นบัณฑิต

เมื่อเห็นประโยชน์ของตน    พึงเลือกเฟ้น

ธรรมโดยแยบคาย  อย่างนี้  จึงจะบริสุทธิ์

ในธรรมนั้น  พระสารีบุตรรูปเดียวเท่านั้น

เป็นผู้ประเสริฐด้วยปัญญา   ศีล      และ

อุปสมธรรมเครื่องสงบระงับ    ภิกษุใดเป็น

ผู้ถึงซึ่งฝั่ง  ภิกษุนั้นก็พึงเยี่ยมเท่าท่าน

พระสารีบุตรนั้น.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   เทวบุตรนั้นครั้นได้กล่าวดังนี้แล้ว   ก็อภิวาทเรา

ทำประทักษิณแล้ว  อันตรธานไปในที่นั้นเอง.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 364

[๒๗๗]  เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว      ท่านพระอานนท์

ได้ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ   ก็เทวบุตรนั้นเห็นจะเป็น

อนาถบิณฑิกเทวบุตรแน่     อนาถบิณฑิกคฤหบดีได้เลื่อมใสยิ่งนักในท่านพระ-

สารีบุตร.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า  ดูก่อนอานนท์   ดีละ ๆ  ข้อที่จะพึงคาดถึง

เธอคาดถูกแท้  ดูก่อนอานนท์  เทวบุตรนั้น   ก็คือ   อนาถบิณฑิกเทวบุตร.

จบ  อนาถปิณฑิกสูตรที่  ๑๐

จบ  อนาถบิณฑิกวรรคที่  ๒

 

อรรถกถา

 

ในอนาถบิณฑิกสูตรที่ ๑๐ พระสังคีติกาจารย์กล่าวว่า  เทวบุตรองค์ใด

องค์หนึ่ง  ดังนี้  เพื่อประกาศความรู้โดยอนุมานของพระอานันทเถระ.

จบอรรถกถาอนาถปิณฑิกสูตรที่  ๑๐

จบ  วรรคที่ ๒

 

รวมพระสูตรในอนาถบิณฑิกวรรคที่  ๒

๑.  จันทิมสสูตร  ๒. เวณฑุสูตร  ๓. ทีฆลัฏฐิสูตร   ๔.  นันทนสูตร

๕. จันทนสูตร  ๖. วาสุทัตตสูตร ๗. สุพรหมสูตร ๘. กกุธสูตร  ๙. อุตตสูตร

๑๐.  อนาถบิณฑิกสูตร   พร้อมทั้งอรรถกถา.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 365

นานาติตถิยวรรคที่  ๓

 

๑.  สิวสูตร

 

ว่าด้วยการสมาคมกับสัตบุรุษ

 

[๒๗๘]   ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้ว อย่างนี้ :-

สมัยหนึ่ง  พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน   อาราม

ของท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี    กรุงสาวัตถี    ครั้งนั้น     เมื่อล่วงปฐมยามแล้ว

สิวเทวบุตร  มีวรรณะงามยิ่งนัก   ทำพระวิหารเชตวันให้สว่างทั่วแล้ว    เข้าไป

เฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ  ครั้นแล้ว  จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า

แล้วได้ยืนอยู่   ณ  ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง.

[๒๗๙]   สิวเทพบุตร  ครั้นยืนอยู่   ณ  ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว   ได้

กล่าวคาถาเหล่านี้    ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

บุคคลควรสมาคมกับพวกสัตบุรุษ

เท่านั้น      ควรทำความสนิทสนมกับพวก

สัตบุรุษ    บุคคลรู้ทั่วถึงพระสัทธรรมของ

พวกสัตบุรุษแล้ว    ก็เป็นคนดี    ไม่เป็น

คนชั่ว   บุคคลควรสมาคมกับพวกสัตบุรุษ

เท่านั้น      ควรทำความสนิทสนมกับพวก

สัตบุรุษ    บุคคลรู้ทั่วถึงพระสัทธรรมของ

พวกสัตบุรุษแล้ว   ย่อมได้ปัญญา   ไม่ได้

อย่างอื่น   บุคคลควรสมาคมกับพวกสัต-

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 366

บุรุษเท่านั้น      ควรทำความสนิทสนมกับ

พวกสัตบุรุษ   บุคคลรู้ทั่วถึงพระสัทธรรม

ของพวกสัตบุรุษแล้ว     ย่อมไม่เศร้าโศก

ท่ามกลางความเศร้าโศก     บุคคลควร

สมาคมกับพวกสัตบุรุษเท่านั้น     ควรทำ

ความสนิทสนมกับพวกสัตบุรุษ    บุคคลรู้

ทั่วถึงพระสัทธรรมของพวกสัตบุรุษแล้ว

ย่อมรุ่งโรจน์ท่ามกลางหมู่ญาติ   บุคคลควร

สมาคมกับพวกสัตบุรุษเท่านั้น  ควรทำ

ความสนิทสนมกับพวกสัตบุรุษ  เหล่าสัตว์

รู้ทั่วถึงพระสัทธรรมของพวกสัตบุรุษแล้ว

ย่อมถึงสุคติ     บุคคลควรสมาคมกับพวก

สัตบุรุษเท่านั้น   ควรทำความสนิทสนมกับ

พวกสัตบุรุษ เหล่าสัตว์รู้ทั่วถึงพระสัทธรรม

ของพวกสัตบุรุษแล้ว    ย่อมดำรงอยู่ได้

ยั่งยืน.

[๒๘๐]   ลำดับนั้น     พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสตอบสิวเทวบุตรด้วย

พระคาถาว่า

บุคคลควรสมาคมกับพวกสัตบุรุษ

เท่านั้น    ควรทำความสนิทสนมกับพวก

สัตบุรุษ  บุคคลรู้ทั่วถึงสัทธรรมของพวก

สัตบุรุษแล้ว  ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวง

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 367

นานาติตถิยวรรคที่  ๓

 

อรรถกถาสิวสูตรที่  ๑   แห่งวรรคที่ ๓  มีเนื้อความกล่าวมาแล้วทั้งนั้น.

 

๒.  ขมสูตร

 

[๒๘๑]   เขมเทพบุตร ครั้นยืนอยู่  ณ  ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วได้กล่าว

คาถาเหล่านี้    ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

คนพาลผู้มีปัญญาทราม   ย่อมประ-

พฤติกับตัวเองดังศัตรู  ย่อมทำกรรมชั่วที่

มีผลเผ็ดร้อน บุคคลทำกรรมใดแล้ว  ย่อม

เดือดร้อนภายหลัง    มีหน้านองด้วยน้ำตา

ร้องไห้อยู่   เสวยผลแห่งกรรมใด    กรรม

นั้นทำแล้วไม่ดีเลย บุคคลทำกรรมใดแล้ว

ไม่เดือดร้อนในภายหลัง   มีหัวใจแช่มชื่น

เบิกบานเสวยผลแห่งกรรมใด    กรรมนั้น

ทำแล้วเป็นการดี    บุคคลรู้กรรมใดว่าเป็น

ประโยชน์แก่ตน    ควรลงมือกระทำกรรม

นั้นก่อนทีเดียว  อย่างพยายามเป็นนักปราชญ์

เจ้าความรู้ ด้วยความคิดอย่างพ่อค้าเกวียน

พ่อค้าเกวียนละหนทางสายใหญ่ที่เรียบเสีย

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 368

ไปทางไม่เรียบ   เพลาเกวียนก็หักสะบั้น

ต้องซบเซา  ฉันใด  บุคคลออกนอกธรรม

หันไปประพฤติตามอธรรม  ก็ฉันนั้น  เป็น

คนเขลาเบาปัญญา  ดำเนินไปทางมฤตยู

ต้องซบเซาอยู่  เหมือนพ่อค้าเกวียนมีเพลา

เกวียนหัก  ฉะนั้น.

 

อรรถกถาเขมสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในเขมสูตรที่  ๒  ต่อไป :-

บทว่า  ปฏิกจฺเจว  แปลว่า  ก่อนทีเดียว.   บทว่า  อกฺขจฺฉินฺโนว

ฌายติ  ความว่า  พ่อค้าเกวียน    มีเพลาเกวียนหักเสียแล้ว   ย่อมซบเซา   คือ

ต้องใช้ความคิดมาก. ในคาถาที่  ๒.  บทว่า  อกฺขจฺฉินฺโนว  แปลว่า  เหมือน

พ่อค้าเกวียนมีเพลาเกวียนหักเสียแล้ว.

จบอรรถกถาเขมสูตรที่  ๒

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 369

๓.  เสรีสูตร

 

[๒๘๒]   เสรีเทพบุตร ครั้นยืนอยู่  ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วได้กล่าว

คาถาทูลถวายพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

เทวดาและมนุษย์ทั้งสองพวก    ต่าง

ยินดีข่าวและน้ำด้วยกันทั้งนั้น  เออ  ก็ผู้

ที่ไม่ยินดีข้าวและน้ำชื่อว่ายักษ์โดยแท้.

[๒๘๓]   พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสตอบเสรีเทพบุตร ด้วยพระคาถาว่า

ชนเหล่าใดมีใจผ่องใส   ให้ข้าวและ

น้ำนั้นด้วยศรัทธา  ข้าวและน้ำนั้นแล  ย่อม

พะนอชนเหล่านั้นในโลกนี้และโลกหน้า

เพราะเหตุนั้น    พึงเปลื้องความตระหนี่เสีย

ครอบงำมลทินคือความตระหนี่เสีย   ให้

ทาน   บุญเท่านั้นย่อมเป็นที่พึ่งของเหล่า

สัตว์ในโลกหน้า.

[๒๘๔]   ส.  น่าอัศจรรย์พระเจ้าข้า    ไม่เคยมีมา   พระเจ้าข้า  พระ-

ดำรัสนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้วว่า

ชนเหล่าใดมีใจผ่องใส    ให้ข้าวและ

น้ำนั้นด้วยศรัทธา  ข้าวและน้ำนั้นแล    ย่อม

พะนอชนเหล่านั้นทั้งในโลกนี้และโลก

หน้าเพราะเหตุนั้น  พึงเปลื้องความตระหนี่

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 370

เสีย    ครอบงำมลทินคือความตระหนี่เสีย

ให้ทาน บุญเท่านั้นเป็นที่พึ่งของเหล่าสัตว์

ในโลกหน้า.

[๒๘๕]   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ  เรื่องเคยมีมาแล้ว   ข้าพระองค์ได้เป็น

พระเจ้าแผ่นดิน   มีนามว่าเสรี   เป็นทายก   เป็นทานบดี   เป็นผู้สรรเสริญการ

ให้ทาน.    ที่ประตูทั้ง  ๔  ด้าน   ข้าพระองค์ได้ให้ทานแก่สมณพราหมณ์    คน

กำพร้า   คนเดินทางไกล   วณิพกและยาจกทั้งหลาย   ครั้นต่อมา   พวกฝ่ายใน

พากันเข้าไปหาข้าพระองค์  ได้พูดปรารภขึ้นว่า  พระองค์ทรงบำเพ็ญทาน  แต่

พวกหม่อมฉันไม่ได้ให้ทาน เป็นการชอบที่พวกหม่อมฉันจะได้อาศัยฝ่าพระบาท

ให้ทานกระทำบุญ   ข้าพระองค์จึงคิดเห็นว่า   เราเองก็เป็นทายก  เป็นทานบดี

เป็นผู้สรรเสริญการให้ทาน  เมื่อมีผู้พูดว่า  พวกหม่อมฉันจะให้ทาน  เราจะว่า

อะไร    แล้วจึงมอบประตูด้านแรกให้เเก่พวกฝ่ายในไป    เขาพากันให้ทานในที่

นั้น    ทานของข้าพระองค์ก็ลดไป   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    ครั้นต่อมา   พวก

เจ้าพระราชวงศ์พากันเข้าไปหาข้าพระองค์   ได้พูดปรารภขึ้นว่า   พระองค์ทรง

บำเพ็ญทาน    พวกฝ่ายในก็บำเพ็ญทาน    แต่พวกข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้ให้ทาน

เป็นการชอบที่พวกข้าพระพุทธเจ้าจะได้อาศัยฝ่าพระบาทให้ทานกระทำบุญ   ข้า

พระองค์ก็คิดเห็นว่า   เราเองก็เป็นทายก   เป็นทานบดี   เป็นผู้สรรเสริญการให้

ทาน   เมื่อมีผู้พูดว่า  พวกข้าพระพุทธเจ้าจะให้ทาน  เราจะว่าอะไร  แล้วจึงมอบ

ประตูด้านที่สองให้แก่พวกเจ้าพระราชวงศ์ไป   พวกเจ้าพระราชวงศ์ต่างก็พากัน

ให้ทานในที่นั้น  ทานของข้าพระองค์ก็ลดไป   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ   ครั้นต่อ

มา   พวกฝ่ายทหาร   เข้าไปหาข้าพระองค์ได้พูดปรารภขึ้นว่า   พระองค์ก็ทรง

บำเพ็ญพระราชกุศล  พวกฝ่ายในก็ทรงบำเพ็ญพระกุศล   พวกเจ้าพระราชวงศ์ก็

ทรงบำเพ็ญพระกุศล    พวกข้าพระเจ้ามิได้ให้ทานเป็นการชอบที่พวกข้าพระเจ้า

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 371

จะได้อาศัยฝ่าพระบาทให้ทานกระทำบุญ       ข้าพระองค์จึงคิดเห็นว่า     เราเองก็

เป็นทายกเป็นทานบดี เป็นผู้สรรเสริญการให้ทาน เมื่อมีผู้พูดว่า พวกข้าพระเจ้า

จะให้ทาน   เราจะว่าอะไรแล้วจึงมอบประตูด้านที่สามให้พวกฝ่ายทหารไป  เข้า

ก็พากันให้ทาน   ในที่นั้น    ทานของข้าพระองค์ก็ลดไป  ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ

ครั้นต่อมา     มีพวกพราหมณ์คฤหบดี   เข้าไปหาหม่อมฉันได้พูดปรารภขึ้นว่า

พระองค์ก็ทรงบำเพ็ญพระราชกุศล   พวกฝ่ายในก็ทรงบำเพ็ญพระกุศล  พวกเจ้า

พระราชวงศ์ก็ทรงบำเพ็ญพระกุศล  พวกฝ่ายทหารก็ให้ทาน  แต่พวกข้าพเจ้า

ไม่ได้ให้ทาน เป็นการชอบที่พวกข้าพระเจ้าจะได้อาศัยฝ่าพระบาทให้ทานกระทำ

บุญ  ข้าพระองค์จึงคิดเห็นว่า  เราเองก็เป็นทายก  เป็นทานบดี  เป็นผู้สรรเสริญ

การให้ทาน   เมื่อมีผู้พูดว่า   พวกข้าพเจ้าจะให้ทาน   เราจะว่าอะไร    แล้วจึง

มอบประตูด้านที่สี่ให้พวกพราหมณ์คฤหบดีไป    เขาต่างก็พากันให้ทานในที่นั้น

ทานของข้าพระองค์ก็ลดไป  ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ   พวกเจ้าหน้าที่ทั้งหลายต่าง

พากันเข้าไปหาข้าพระองค์แล้ว   ได้ทูลขึ้นว่า    บัดนี้พระองค์จะไม่ทรงบำเพ็ญ

ทานในที่ไหน ๆ อีกหรือ    เมื่อเขาทูลอย่างนี้     ข้าพระองค์จึงกล่าวตอบไปว่า

ท่านทั้งหลาย   ถ้าอย่างนั้น   ในท้องถิ่นชนบทนอก ๆ ออกไป   มีรายได้ใด ๆ

เกิดขึ้น พวกท่านจงรวบรวมรายได้นั้น ๆ ส่งเข้าไปในเมือง  (เข้าท้องพระคลัง)

เสียกึ่งหนึ่ง อีกกึ่งหนึ่งพวกท่านจงให้ทานแก่สมณพราหมณ์  คนกำพร้า  คนเดิน

ทางไกล  วณิพกและยาจกทั้งหลายในชนบทนั้นเถิด  ข้าพระองค์จึงยังไม่ถึงที่สุด

แห่งบุญที่ได้บำเพ็ญไว้   แห่งกุศลที่ได้ก่อสร้างไว้ตลอดกาลนานอย่างนี้    โดยที่

จะมาคำนึงถึงว่า   เท่านี้ก็เป็นบุญแล้ว  เท่านี้ก็เป็นผลของบุญแล้ว   หรือเท่านี้ที่

เราก็พึงตั้งอยู่ในสามัคคีธรรมได้.

[๒๘๖]   ส.  น่าอัศจรรย์ พระเจ้าข้า ไม่เคยมีมา พระเจ้าข้า พระดำรัส

นี้    พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้วว่า

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 372

ชนเหล่าใดมีใจผ่องใส  ให้ข้าวและ

น้ำด้วยความศรัทธา    ข้าวและน้ำนั้นแล

ย่อมพะนอชนเหล่านั้นทั้งในโลกนี้และโลก

หน้า เพราะเหตุนั้น  พึงเปลื้องความตระหนี่

เสีย    ครอบงำมลทินคือความตระหนี่เสีย

ให้ทาน  บุญเท่านั้นย่อมเป็นที่พึ่งของเหล่า

สัตว์ในโลกหน้า.

 

อรรถกถาเสรีสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในเสรีสูตรที่  ๓  ต่อไป :-

บทว่า ทายโก  แปลว่า ผู้ให้ทานเป็นปกติ.   บทว่า ทานปติ  ได้แก่

เป็นเจ้าแห่งทานที่ให้แล้วให้   ไม่ใช่เป็นทาส  ไม่ใช่เป็นสหาย.    จริงอยู่   ผู้ใด

บริโภคของอร่อยด้วยตนเอง  และให้ของไม่อร่อยแก่คนอื่น ผู้นั้น ชื่อว่า  เป็น

ทาสแห่งไทยธรรม กล่าวคือทาน ให้ทาน [ทาสทาน]. ก็ผู้ใดบริโภคของใดด้วย

ตนเองให้ของนั้นนั่นแหละ    ผู้นั้นชื่อว่าเป็นสหายให้ทาน  [สหายทาน].  ส่วน

ผู้ใดดำรงชีวิตด้วยของนั้นใดด้วยตนเอง  และให้ของอร่อยแก่ผู้อื่น  ผู้นั้น    ชื่อว่า

เป็นเจ้า    เป็นใหญ่   เป็นนายให้ทาน  [ทานบดี].    เสรีเทพบุตรนั้นกล่าวว่า

ข้าพระองค์ได้เป็นเช่นนั้น.

บทว่า  จตูสุ  ทฺวาเรสุ   ความว่า   ได้ยินว่า   พระราชาพระองค์นั้น

ได้มีรัฐ  ๒ รัฐ  คือ สินธวรัฐ  และ โสวีรกรัฐ.  มีนครชื่อโรรุวนครที่ประตู

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 373

แต่ละประตูแห่งนครนั้น       เกิดทรัพย์แสนหนึ่งทุก ๆ วัน ณ สถานที่วินิจฉัย-

คดี   ภายในนคร   ก็เกิดทรัพย์แสนหนึ่ง.   ท้าวเธอทอดพระเนตรเห็นกองเงิน

กองทองเป็นอันมาก  ทำให้เกิดกัมมัสสกตาญาณ   โปรดให้สร้างโรงทานทั้ง  ๔

ประตู  แต่งตั้งอมาตย์ เจ้าหน้าที่ไว้สั่งว่า พวกเจ้าจงเอารายได้ที่เกิดขึ้น ณ ประตู

นั้น ๆ ให้ทาน  ด้วยเหตุนั้น   เสรีเทพบุตรนั้นจึงกล่าวว่า  ให้ทานทั้ง ๔ ประตู

ในคำว่า  สมณพฺราหฺมรณกปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกาน  นี้  ผู้ถือบวช

ชื่อว่า  สมณะ  ผู้มีปกติทูลว่าผู้เจริญ  ชื่อว่าพราหมณ์    แต่สมณพราหมณ์ที่ว่า

นี้  ไม่ได้ในสมณพราหมณ์  ผู้สงบบาปและผู้ลอยบาป   คนเข็ญใจ  คนยากจน

มีคนตาบอด  คนง่อยเป็นต้น   ชื่อว่า  กปณะ.  คนกำพร้า   คนเดินทาง  ชื่อว่า

อัทธิกะ.  คนเหล่าใด  เที่ยวสรรเสริญทานโดยนัยว่า ให้ทานที่น่าปรารถนา  น่า

ใคร่  น่าพอใจ  ให้ตามกาลให้ทานที่ไม่มีโทษ   ทำจิตให้ผ่องใส   ท่านผู้เจริญ

ก็จะไปพรหมโลกดังนี้เป็นต้น   ชนเหล่านั้น    ชื่อว่า  วณิพก. ชนเหล่าใดกล่าว

ว่า  โปรดให้สักฟายมือเถิด  โปรดให้สักขันจอกเกิด   ดังนี้เป็นต้น   เที่ยวขอไป

ชนเหล่านั้น    ชื่อว่ายาจก.  บทว่า   อิฏฺาคารสฺส  ทาน  ทิยิตฺถ     ความว่า

พวกฝ่ายในได้ให้ทานมากกว่าทานที่พระราชาพระราชทาน  เพราะเติมทรัพย์แม้

ส่วนอื่นลงในทรัพย์แสนหนึ่ง  ซึ่งเกิดที่ประตูนั้น  เพราะได้รับประตูแรก  ถอน

อมาตย์ของพระราชาเสียตั้งอมาตย์ของตนทำหน้าที่แทน.  เสรีเทพบุตรหมายเอา

ข้อนั้น      จึงกล่าวอย่างนี้.  บทว่า  มม  ทาน ปฏิกฺกมิ   ความว่า  ทานของ

ข้าพระองค์ที่ให้ ณ ประตูนั้น   ก็เปลี่ยนไป   แม้ในประตูที่เหลือก็นัยนี้เหมือน

กัน.  บทว่า  โกจิ แปลว่า  ในที่ไหน ๆ.  บทว่า  ทีฆรตฺต  ได้แก่  ๘๐,๐๐๐

ปี  ได้ยินว่า  ทานของพระราชาพระองค์นั้น   ปรากฏตลอดกาลประมาณเท่านั้น.

จบอรรถกถาเสรีสูตรที่  ๓

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 374

๔.  ฆฏิการสูตร*

 

[๒๘๗]   ฆฏิการเทพบุตร   ครั้นยืนอยู่   ณ  ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว

ได้กล่าวคาถานี้  ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

ภิกษุ   ๗ รูป   ผู้เข้าถึงพรหมโลกชั้น

อวิหาเป็นผู้หลุดพ้นแล้ว    สิ้นราคะโทสะ

แล้ว    ข้ามพ้นตัณหาที่ซ่านไปในโลกเสีย

ได้แล้ว.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า

ก็ภิกษุเหล่านั้น    คือใครบ้างผู้ข้าม

พ้นเครื่องข้องแห่งมัจจุมาร  อันแสนยากที่

จะข้ามได้ ละกายของมนุษย์แล้ว  ก้าวล่วง

เครื่องประกอบอันเป็นทิพย์.

ฆฏิการเทพบุตรกราบทูลว่า

คือ ท่านอุปกะ  ๑  ท่านผลคัณฑะ ๑

ท่านปุกกุสาติ  ๑   รวมเป็น ๓ ท่าน   ท่าน

ภัททิยะ  ๑  ท่านขัณฑเทวะ  ๑  ท่านพาหุ-

รัคคิ  ๑  ท่านสิงคิยะ ๑ (รวมเป็น ๗ ท่าน)

ท่านเหล่านั้นล้วนแต่ละกายของมนุษย์

ก้าวล่วงเครื่องประกอบอันเป็นทิพย์ได้

แล้ว.

* ในอาทิตตวรรคที่  ๕  สูตรที่  ๑๐  เป็นฆฏิกรสูตร

ม.  เป็นฆฏิการสูตร  เหมือนกันทั้ง  ๒  สูตร.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 375

[๒๘๘]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า

ท่านเป็นเทพมีความฉลาด    กล่าว

สรรเสริญภิกษุเหล่านั้น     ผู้ละบ่วงมารได้

แล้ว    ภิกษุเหล่านั้นรู้ทั่วถึงธรรมของใคร

จึงได้ตัดเครื่องผูกคือภพเสียได้.

[๒๘๙]   ฆฏิการเทพบุตรกราบทูลว่า

ท่านเหล่านั้น  รู้ทั่วถึงธรรมของผู้ใด

จึงตัดเครื่องผูกคือภพเสียได้     ผู้นั้นนอก

จากพระผู้มีพระภาคเจ้า      และธรรมนั้น

นอกจากคำสอนของพระองค์แล้วเป็นไม่มี.

นามและรูปดับไม่เหลือในธรรมใด

ท่านเหล่านั้นได้รู้ทั่วถึงธรรมนั้น    จึงตัด

เครื่องผูกคือ  ภพได้.

[๒๙๐]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า

ท่านกล่าววาจาล้ำลึก     รู้ได้ยาก

เข้าใจได้แสนยาก    ท่านรู้ทั่วถึงธรรมของ

ใคร  จึงกล่าววาจาเช่นนี้ได้.

[๒๙๑]   ฆฏิการเทพบุตรกราบทูลว่า

ครั้งก่อนข้าพเจ้าเป็นช่างหม้อ    ทำ

หม้ออยู่ในเวภฬิงคชนบท     เป็นผู้เลี้ยงดู

มารดาบิดา    เป็นอุบาสกของพระกัสสป

พุทธเจ้า  เว้นขาดจากเมถุนธรรม  ประพฤติ

พรหมจรรย์    ไม่มีอามิส   ได้เคยเป็นคน

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 376

ร่วมบ้านกับพระองค์   ทั้งเคยได้เป็นสหาย

ของพระองค์ในปางก่อน      ข้าพเจ้ารู้จัก

ภิกษุทั้ง ๗   รูปเหล่านี้  ผู้หลุดพ้นแล้ว  สิ้น

ราคะโทสะแล้ว  ข้ามพ้นเครื่องข้องต่าง ๆ

ในโลกได้แล้ว.

[๒๙๒]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

แน่  นายช่างหม้อ  ท่านพูดอย่างใด

ก็ได้เป็นจริงแล้วอย่างนั้น      ในกาลนั้น

ครั้งก่อนท่านเป็นช่างหม้อ   ทำหม้ออยู่ใน

เวภฬิงคชนบท     เป็นผู้เลี้ยงดูมารดาบิดา

เป็นอุบาสกของพระกัสสปพุทธเจ้า  งดเว้น

จากเมถุนธรรม    ประพฤติพรหมจรรย์

ไม่มีอามิส  ได้เป็นคนเคยร่วมบ้านกันกับ

เราทั้งได้เคยเป็นสหายของเราในปางก่อน.

พระสังคีติกาจารย์กล่าวว่า

สหายเก่าทั้งสอง   ผู้อบรมตนแล้ว

ทรงไว้ซึ่งสรีระครั้งสุดท้าย   ได้มาพบกัน

ด้วยอาการอย่างนี้แล.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 377

อรรถกถา

 

ฆฏิการสูตรที่ ๔  มีเนื้อความกล่าวมาแล้วทั้งนั้น.

 

๕.  ชันตุสูตร

 

[๒๙๓]   ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ :-

สมัยหนึ่ง  ภิกษุเป็นจำนวนมากอยู่ในกุฎีอันตั้งอยู่ในป่าข้างเขาหิมวันต์

แคว้นโกศล    เป็นผู้ฟุ้งซ่าน    เย่อหยิ่ง    ฟุ้งเฟ้อ    ปากกล้า    วาจาพล่อย ๆ

หลงลืม  ขาดสัมปชัญญะ    ไม่มั่นคง  มีจิตคิดนอกทาง  ปล่อยตัวเยี่ยงคฤหัสถ์.

[๒๙๔]   วันหนึ่งเป็นวันอุโบสถ ๑๕  ค่ำ  ชันตุเทพบุตรเข้าไปหาพวก

ภิกษุเหล่านั้น    แล้วจึงได้กล่าวกะภิกษุเหล่านั้นด้วยคาถาทั้งหลายว่า

แต่ก่อน  พวกภิกษุสาวกพระโคดม

เป็นอยู่ง่าย ๆ ไม่มักได้แสวงหาบิณฑบาต

ไม่มักได้แสวงหาที่นอนที่นั่ง.

ท่านรู้ว่าสิ่งทั้งปวงในโลกไม่เที่ยง

กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้.

ส่วนท่านเหล่านี้    ทำตนให้เป็นคน

เลี้ยงยากเหมือนนายบ้านในตำบลบ้าน

กิน ๆ แล้วก็นอน  ชอบประจบไปในเรือน

ของคนอื่น.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 378

ข้าพเจ้าขอทำอัญชลีต่อท่าน  ขอพูด

ท่านบางพวกในที่นี้ว่า   พวกท่านถูกเขา

ทอดทิ้งหมดที่พึ่ง  เป็นเหมือนเปรต.

ที่ข้าพเจ้ากล่าวนี้หมายเอาบุคคล

จำพวกที่อยู่ประมาท   ส่วนท่านพวกใดอยู่

ไม่ประมาท  ข้าพเจ้าขอนมัสการท่านพวก

นั้น.

 

อรรถกถาชันตุสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในชันตุสูตรที่  ๕  ต่อไป :-

บทว่า  โกสเลสุ  วิหรนฺติ  ความว่า   เหล่าภิกษุเป็นอันมาก    รับ

กัมมัฏฐานในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พากันไปอยู่แคว้นโกศล. บทว่า

อุทฺธตา    ได้แก่   เป็นผู้มีปกติฟุ้งซ่าน    เพราะสำคัญในสิ่งที่ไม่ควรว่าควร

สำคัญในสิ่งที่ควรว่าไม่ควร  สำคัญในที่ไม่มีโทษว่ามีโทษ  สำคัญในสิ่งที่มีโทษ

ว่าไม่มีโทษ.  บทว่า อุนฺนฬา  ได้แก่ มีมานะดุจไม้อ้อที่ชูขึ้น  ท่านอธิบายว่า

ยกมานะที่เปล่า ๆ  ขึ้น.    บทว่า  จปลา   ได้แก่   ประกอบด้วยความฟุ้งเฟ้อ

มีแต่งบาตรจีวรเป็นต้น.    บทว่า  มุขรา  แปลว่า  ปากกล้า    ท่านอธิบายว่า

มีถ้อยคำกร้าว.  บทว่า  วิกิณฺณวาจา   ได้แก่ ไม่ประหยัดถ้อยคำ  [เพ้อเจ้อ]

เจรจาถ้อยคำที่ไร้ประโยชน์ได้ทั้งวัน.  บทว่า  มุฏฺสฺสติ  ได้แก่ มีสติหายไป

เว้นจากสติ  กิจที่ทำในที่นี้   ภิกษุทั้งหลายก็หลงลืมเสียในที่นี้.  บทว่า อสมฺป-

ชานา  ได้แก่ ปราศจากความรอบรู้.   บทว่า  อสมาหิตา  ได้แก่ เว้นจาก

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 379

สมาธิที่เป็นอัปปนาและอุปจาระ   เสมือนเรือที่ผูกไว้ในกระแสน้ำเชี่ยว.   บทว่า

วิพฺภนฺตจิตฺตา   ได้แก่   มีจิตไม่มั่นคง    เสมือนมฤคร้ายที่ขึ้นทาง.    บทว่า

ปากตินฺทฺริยา    ได้แก่   มีอินทรีย์เปิดเหมือนครั้งเป็นคฤหัสถ์     เพราะไม่มี

ความสำรวม.  บทว่า   ชนฺตุ  ได้แก่  เทพบุตรมีนามอย่างนี้.   บทว่า   ตทหุ

โปสเถ ได้แก่ ในอุโบสถวันนั้น อธิบายว่า ในวันอุโบสถ. ศัพท์ว่า ปณฺณรเส

ห้ามวันอุโบสถ ๑๔  ค่ำเป็นต้นเสีย.  บทว่า  อุปสงฺกมิ  ได้แก่ เข้าไปหาเพื่อ

ทักท้วง   ได้ยินว่า  ชันตุเทพบุตรนั้นคิดว่า  ภิกษุเหล่านี้รับกัมมัฏฐานในสำนัก

ของพระศาสดาแล้ว  พากันออกไป บัดนี้  ก็อยู่เป็นผู้ประมาท  ก็แก่ภิกษุเหล่านี้

ถูกเราทักท้วงในสถานที่นั่งแยก ๆ กัน จัก ไม่ถือคำเรา  จำเราจักทักท้วงในเวลา

ที่มารวมกันถึงวันอุโบสถ  รู้ว่าภิกษุเหล่านั้นประชุมกัน แล้วจึงเข้าไปหา. บทว่า

คาถาย    อชฺฌภาสิ    ความว่า    เทพบุตรยืนอยู่ท่ามกลางเหล่าภิกษุทั้งหมด

ได้กล่าวด้วยคาถาทั้งหลาย ในคาถาเหล่านั้น   เพราะเหตุที่สภาพมิใช่คุณ [โทษ]

ของผู้ไร้คุณ  ย่อมปรากฏพร้อมกับการกล่าวคุณ  ฉะนั้น  เทพบุตรเมื่อกล่าวถึง

คุณก่อน จึงกล่าวคาถาว่า สุขชีวิโน  ปุเร  อาสุ เป็นต้น.  บรรดาบทเหล่านั้น

บทว่า สุขชีวิโน  ปุเร อาสุ ความว่า พวกภิกษุแต่ก่อน  เป็นผู้บำรุงเลี้ยงง่าย

เทพบุตรกล่าวอย่างนี้   โดยอธิบายว่า  พวกภิกษุแต่ก่อน  ยังชีพให้เป็นไปด้วย

อาหารคลุกกัน    ซึ่งเที่ยวไปตามลำดับตรอกในตระกูลสูงและต่ำได้มา.    บทว่า

อนิจฺฉา ได้แก่ ปราศจากตัณหา  เทพบุตรครั้นกล่าวคุณของเหล่าภิกษุเก่าก่อน

อย่างนี้แล้ว  บัดนี้   เมื่อจะกล่าวโทษของภิกษุเหล่านั้น  จึงกล่าวว่า  ทุปฺโปส

เป็นต้น.   บรรดาบทเหล่านั้น      ด้วยบทว่า  คาเม คามณิกา วิย   เทพบุตร

กล่าวอธิบายว่า    เปรียบเหมือนนายบ้าน    เยี่ยมประชาชนในตำบลบ้าน    ให้

ลูกบ้านนำนมสดนมส้มข้าวสาร เป็นต้น   มากิน  ฉันใด  แม้พวกท่าน  ตั้งอยู่ใน

อเนสนา    แสวงหาไม่สมควร    มาเลี้ยงชีวิตของพวกท่าน  ก็ฉันนั้น.  บทว่า

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 380

นิปชฺชนฺติ    ได้แก่ ไม่ต้องการด้วยการเรียนอุเทศ  สอบถาม   และใส่ใจ

กัมมัฏฐาน   นอนปล่อยมือเท้าอยู่บนที่นอน.    บทว่า  ปราคาเรสุ  ความว่า

ในเรือนของผู้อื่น  คือในเรือนสะใภ้ของตระกูลเป็นต้น.  บทว่า มุจฺฉิตา ได้แก่

หมกมุ่น  ด้วยอำนาจกิเลส.    บทว่า  เอกจฺเจ  ได้แก่  พวกที่ควรจะกล่าวถึง

นี่แหละ.  บทว่า อปวิฏฺา ได้แก่ ที่เขาทอดทิ้งแล้ว.  บทว่า  อนาถา ได้แก่

ไม่มีที่พึ่ง.   บทว่า  เปตา  ได้แก่ คนที่ตายแล้ว  เขาทิ้งในป่าช้า  เปรียบเหมือน

คนตายที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า  ย่อมถูกนกต่าง ๆ เป็นต้นจิกกิน  แม้เหล่าญาติก็

เป็นที่พึ่งของคนเหล่านั้นไม่ได้   รักษาไม่ได้   คุ้มครองไม่ได้  ฉันใด   ภิกษุ

ทั้งหลายเห็นปานนั้น  ก็ฉันนั้นเหมือนกัน    ย่อมไม่ได้รับโอวาทและคำพร่ำสอน

แต่สำนักของอาจารย์และอุปัชฌาย์เป็นต้น   เพราะฉะนั้น    ภิกษุเหล่านั้นจึงถูก

ทอดทิ้งไม่มีที่พึ่ง  เป็นเหมือนคนตายที่เขาละทิ้งแล้ว   ฉะนั้น.

จบอรรถกถาชันตุสูตรที่  ๕

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 381

๖.  โรหิตัสสสูตร

 

[๒๙๕]   สมัยหนึ่ง    พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่  ณ    พระวิหาร

เชตวัน   อารามของท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี  กรุงสาวัตถี.

ครั้งนั้น  เมื่อล่วงปฐมยาม  โรหิตัสสเทวบุตรมีวรรณะงานยิ่งนัก   ทำ

พระวิหารเชตวันให้สว่างทั่วแล้ว        เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ

ครั้น แล้วจึงถวายอภิวาทแล้ว  ได้ยืนอยู่ ณ  ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง.

โรหิตัสสเทพบุตรยืนอยู่  ณ  ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วแล   ได้ทูลพระ-

ผู้มีพระภาคเจ้าว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ  ณ  โอกาสใดหนอ   บุคคลจึงจะไม่เกิด   ไม่แก่

ไม่ตาย  ไม่จุติ  ไม่อุปบัติ   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ   อันบุคคลอาจ   หรือบรรลุ

ที่สุดโลกได้ด้วยการเดินทางได้บ้างไหมหนอ.

[๒๙๖]   พระผู้มีพระภาคเจ้า.   ผู้มีอายุ โอกาสใดบุคคลไม่เกิด ไม่แก่

ไม่ตาย   ไม่จุติ   ไม่อุปบัติ   เราไม่เรียกโอกาสนั้นว่าที่สุดของโลกว่า  ที่ควรรู้

ควรเห็น  ควรบรรลุด้วยการเดินทาง.

ร.   น่าอัศจรรย์   พระเจ้าข้า   ไม่เคยมีมา   พระเจ้าข้า.   พระดำรัสนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้วว่า  ผู้มีอายุ  โอกาสใดบุคคลไม่เกิด ไม่แก่  ไม่ตาย

ไม่จุติ  ไม่อุปบัติ   เราไม่เรียกโอกาศนั้นว่าที่สุดของโลก    ที่ควรรู้    ควรเห็น

ควรบรรลุด้วยการเดินทาง.

[๒๙๗]   ร.  ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ  แต่ปางก่อน  ข้าพระองค์เป็นฤาษี

ชื่อโรหิตัสสะ  เป็นบุตรของอิสรชน  มีฤทธิ์  เหาะไปในอากาศได้  มีความเร็ว

ประดุจอาจารย์สอนศิลปธนู  จับธนูมั่น  ชาญศึกษา  ชำนาญมือ  เคยประลอง

ยิงธนูมาแล้ว       ยิงผ่านเงาตาลตามขวางได้ด้วยลูกศรขนาดเบาโดยสะดวกดาย

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 382

ย่างเท้าของข้าพระองค์เห็นปานนี้    ประดุจจากมหาสมุทรด้านทิศบูรพา   ก้าวถึง

มหาสมุทรด้านทิศประจิม    ข้าพระองค์มาประสงค์อยู่แต่เพียงว่า    เราจักบรรลุ

ถึงที่สุดของโลกด้วยการเดินทาง    ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ   ข้าพระองค์ประกอบ

ด้วยความเร็วขนาดนี้    ด้วยย่างเท้าขนาดนี้    เว้นจากการกิน   การขบเคี้ยว  และ

การลิ้มรสอาหาร     เว้นจากการถ่ายอุจจาระ    ปัสสาวะ.     เว้นจากระงับความ

เหน็ดเหนื่อยด้วยการหลับนอน  มีอายุถึงร้อยปี  ดำรงชีพอยู่ถึงร้อยปี  เดินทาง

ตลอดร้อยปี  ก็ยังไม่ถึงที่สุดของโลกได้   แต่มาทำกาลกิริยาเสียในระหว่าง  น่า-

อัศจรรย์นัก     พระเจ้าข้า    ไม่เคยมีมา    พระเจ้าข้า     พระดำรัสนี้    พระผู้มี

พระภาคเจ้าตรัสดีแล้วว่า     ผู้มีอายุ ณ โอกาสใดบุคคลไม่เกิด   ไม่แก่   ไม่ตาย

ไม่จุติ   ไม่อุปบัติ    เราไม่เรียกโอกาสนั้นว่าที่สุดของโลก    ที่ควรรู้   ควรเห็น

ควรบรรลุ   ด้วยการเดินทาง.

[๒๙๘]   พ.  ดูก่อนผู้มีอายุ ณ โอกาสใดบุคคลไม่เกิด  ไม่แก่  ไม่ตาย

ไม่จุติ   ไม่อุปบัติ   เราไม่เรียกโอกาสนั้นว่าที่สุดของโลก   ที่ควรรู้   ควรเห็น

ควรบรรลุ  ด้วยการเดินทาง   ก็ถ้าหากเรายังไม่บรรลุถึงที่สุดของโลกแล้ว  ก็จะ

ไม่กล่าวถึงการกระทำที่สุดทุกข์   ก็แต่ว่าเราบัญญัติโลก   เหตุให้เกิดโลก  การ

ดับของโลก    และทางให้ถึงความดับโลก   ในเรือนร่าง    มีประมาณวาหนึ่งนี้

และพร้อมทั้งสัญญา  พร้อมทั้งใจครอง.

แต่ไหนแต่ไรมา ยังไม่มีใครบรรลุถึงที่

สุดโลกด้วยการเดินทาง และเพราะที่ยังบรรลุ

ถึงที่สุดโลกไม่ได้  จึงไม่พ้นไปจากทุกข์.

เหตุนั้นแล  คนมีปัญญาดี  รู้แจ้งโลกถึง

ที่สุดโลกได้ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว รู้ที่สุดโลก

แล้ว เป็นผู้สงบแล้ว  จึงไม่หวังโลกนี้และโลกอื่น.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 383

อรรถกถาโรหิตัสสสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในโรหิตัสสสูตรที่  ๖  ต่อไป :-

บทว่า    ยตฺถ    เป็นสัตตมีวิภัตติ    ลงในโอกาสหนึ่งแห่งโลกจักรวาล.

คำว่า  น  จวติ  น  อุปปชฺชติ   นี้   ท่านถือเอาด้วยอำนาจ   การจุติปฏิสนธิ

ในภพต่อ ๆ ไป.   บทว่า   คมเนน   ได้แก่  ด้วยการเดินไปด้วยเท้า   พระ-

ศาสดาตรัสว่า  นาหนฺต  โลกสฺส  อนฺต   ดังนี้ ทรงหมายถึงที่สุดแห่งสังขารโลก.

ในบทว่า  าเตยฺย  เป็นต้น    ความว่า  พึงรู้พึงเห็นพึงถึง   เทพบุตรทูลถาม

ถึงที่สุดแห่งโลกจักรวาล   ด้วยประการฉะนี้    พระศาสดาตรัสถึงที่สุดแห่งสังขาร

โลก.  แต่เทพบุตรนั้นร่าเริงด้วยสำคัญว่า  คำพยากรณ์ของพระศาสดา  สมกับ

ปัญหาของตน  จึงกล่าวว่า  น่าอัศจรรย์เป็นต้น.  บทว่า ทฬฺหธมฺโม   แปลว่า

มีธนูมั่น    คือประกอบด้วยธนูขนาดเยี่ยม.  บทว่า  ธนฺคฺคโห  แปลว่า  อาจารย์

ฝึกธนู.  บทว่า สุสิกฺขิโต  ได้แก่  ศึกษาศิลปธนูมา ๑๒ ปี. บทว่า กตหตฺโถ

ได้แก่   ชื่อว่า    ชำนาญมือ     เพราะสามารถยิงปลายขนทรายได้    แม้ในระยะ

อุสภะหนึ่ง.  บทว่า  กตุปาสุโน  ได้แก่ยิงธนูชำนาญ  ประลองศิลปะมาแล้ว.

บทว่า  อสเนน  ได้แก่ลูกธนู.  บทว่า  อติปาเตยฺย  ได้แก่พึงผ่าน.  เทพบุตร

แสดงคุณสมบัติคือความเร็วของตนว่า     ลูกธนูนั้นพึงผ่านเงาตาลเพียงใด

ข้าพระองค์ก็ผ่านจักรวาลไปโดยกาล  [ชั่วขณะ]  เพียงนั้น.  ด้วยบทว่า  ปุริมา

สมุทฺทา  ปจฺฉิโม   เทพบุตรกล่าวว่า   ข้าพระองค์ย่างเท้าก้าวได้ไกล  ทำนอง

ไกลจากสมุทรด้านตะวันออกจดสมุทรด้านตะวันตก.    ได้ยินว่า    เทพบุตรนั้น

ยืนที่ขอบปากจักรวาลทิศตะวันออก     ย่างเท้าแรกก้าวเลยขอบปากจักรวาลทิศ-

ตะวันตกไป   ย่างเท้าที่สองออก   ก็ก้าวเลยขอบปากจักรวาลอื่น ๆ ไป.   บทว่า

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 384

อิจฺฉาคต  แปลว่า   ความอยากได้นั่นเอง.   เทพบุตรแสดงความไม่ชักช้าด้วย

บทว่า  อญฺเตฺรว  ได้ยินว่า  โรหิตัสสฤษีนั้น  ในเวลาไปภิกขาจาร    เคี้ยว

ไม้ชำระฟัน  ชื่อนี้คลดาแล้วบ้วนปากที่สระอโนดาด ถึงอุตตรกุรุทวีปแล้วออก

หาอาหาร นั่งที่ชอบปากจักรวาล  ฉันอาหาร ณ ที่นั้น พักชั่วครู่ก็เหาะไปเร็วอีก.

บทว่า  วสฺสสตายุโก  ได้แก่  ยุคนั้น  เป็นยุคที่มนุษย์มีอายุยืน.  แต่โรหิตัสสฤษี

นี้   เริ่มเดินทางเมื่ออายุเหลือ ๑๐๐ ปี.    บทว่า  วสฺสสตชีวี  ได้แก่เป็นอยู่

โดยไม่มีอันตรายตลอด  ๑๐๐  ปีนั้น.   บทว่า   อนฺตราว  กาลกโต   ได้แก่ยัง

ไม่ทันถึงที่สุดโลกจักรวาลก็ตายเสียในระหว่าง   ก็โรหิตตัสสฤษีนั้นแม้ทำกาละใน

ภพนั้น  ก็มาบังเกิดในจักรวาลนี้นี่แล.  บทว่า  อปฺปตฺวา  ได้แก่ ยังไม่ถึงที่

สุดแห่งสังขารโลก.  บทว่า  ทุกฺขสฺส  ได้แก่  วัฏทุกข์.  บทว่า  อนฺตกิริย

ได้แก่  การทำที่สุด. บทว่า   กเฬวเร   ได้แก่ ในอัตภาพ. บทว่า  สสญฺมฺหิ

สมนเก  ได้แก่มีสัญญา มีจิต. บทว่า โลก  ได้แก่ทุกขสัจ. บทว่า  โลกสมุทย

ได้แก่ สมุทัยสัจ.    บทว่า  โลกนิโรธ    ได้แก่ นิโรธสัจ.  บทว่า  ปฏิปท

ได้แก่  มรรคสัจ   ด้วยประการฉะนี้    พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า    ดูก่อน

ผู้มีอายุ   เราไม่บัญญัติสัจจะ ๔  นี้ลงในหญ้าและไม้เป็นต้น   แต่เราบัญญัติลงใน

กายที่ประกอบด้วยมหาภูตรูป  ๔ นี้เท่านั้น.   บทว่า  สมิตาวี    ได้แก่สงบบาป.

บทว่า  นาสึสติ  ได้แก่  ไม่ปรารถนา.

จบอรรถกถาโรหิตัสสสูตรที่  ๖

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 385

๗.  นันทสูตร

 

[๒๙๙]   นันทเทพบุตร  ครั้นยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง   แล้วได้

กล่าวคาถานี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

กาลย่อมล่วงไป    ราตรีย่อมผ่านไป

ชั้นแห่งวัยย่อมละลำดับไป  บุคคลเล็งเห็น

ภัยในมรณะนี้   ควรทำบุญอันนำความสุข

มาให้.

[๓๐๐]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

กาลย่อมล่วงไป   ราตรีย่อมผ่านไป

ชั้นแห่งวัยย่อมละลำดับไป  บุคคลเล็งเห็น

ภัยในมรณะนี้  มุ่งต่อสันติ  ควรละโลกา-

มิสเสีย.

 

๘.  นันทิวิสาลสูตร

 

[๓๐๑]   นันทิวิสาลเทพบุตร   ครั้นยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว

จึงได้กล่าวคาถาทูลถวายพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมหาวีรบุรุษ

สรีรยนต์  มีจักร  ๔  มีทวาร  ๙  เต็มไป

ด้วยของไม่สะอาด    ประกอบด้วยความ

โลก  ย่อมเป็นประดุจเปือกตม  ไฉนจักมี

ความออกไปจากทุกข์ได้.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 386

[๓๐๒]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

บุคคลตัดความผูกโกรธด้วย   กิเลส

เป็นเครื่องรัดด้วย   ความปรารถนาและ

ความโลภอันชั่วช้าด้วย   ถอนตัณหาพร้อม

ทั้งอวิชชาอันเป็นมูลรากเสียได้    อย่างนี้

จึงออกไปจากทุกข์ได้.

 

อรรถกถา

 

นันทสูตรที่  ๗  และนันทิวิสาลสูตรที่  ๘  มีเนื้อความกล่าวมาแล้วทั้งนั้น.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 387

๙.  สุสิมสูตร

 

[๓๐๓]   สาวัตถีนิทาน.

ณ  กาลครั้งหนึ่ง     ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึง

ที่ประทับครั้นแล้วจึงถวายอภิวาท   นั่งอยู่  ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง.

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะท่านพระอานนท์ว่า   อานนท์   เธอชอบ

สารีบุตรหรือไม่.

อ.   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    ใครเล่าที่ไม่ใช่คนพาล    ไม่ใช่คนมุทะลุ

ไม่ใช่คนงมงาย    ไม่ใช่คนมีจิตวิปลาส    จะไม่ชอบท่านพระสารีบุตร   เพราะ

ท่านเป็นบัณฑิต   มีปัญญามาก    มีปัญญาแน่นหนา   มีปัญญาชวนร่าเริง   มี

ปัญญาไว  มีปัญญาแหลม  มีปัญญาคม  มักน้อย   สันโดษ   สงัดกาย  สงัดใจ

ไม่คลุกคลีด้วยหมู่  ปรารภความเพียร  เข้าใจพูด  อดทนต่อถ้อยคำ   โจทก์ท้วง

คนผิด   ตำหนิคนชั่ว   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ  ใครเล่าที่ไม่ใช่คนพาล ไม่ใช่คน

มุทะลุ  ไม่ใช่คนงมงาย  ไม่ใช่คนมีจิตวิปลาส  จะไม่ชอบท่านสารีบุตร.

[๓๐๔]   พ.  อย่างนั้น ๆ อานนท์  ใครเล่าที่ไม่ใช่คนพาล  ไม่ใช่คน

มุทะลุ  ไม่ใช่คนงมงาย  ไม่ใช่คนมีจิตวิปลาส  จะไม่ชอบสารีบุตร  เพราะสารี

บุตรเป็นบัณฑิต   มีปัญญามาก   มีปัญญาแน่นหนา   มีปัญญาชวนร่าเริง   มี

ปัญญาเร็ว  มีปัญญาแหลม  มีปัญญาคม  มักน้อย  สันโดษ  สงัดกาย สงัดใจ

ไม่คลุกคลีด้วยหมู่   ปรารภความเพียร  เข้าใจพูด  อดทนต่อถ้อยคำ  โจทก์ท้วง

คนผิด  ตำหนิคนชั่ว   อานนท์   ใครเล่าที่ไม่ใช่คนพาล   ไม่ใช่คนมุทะลุ  ไม่

ใช่คนมีจิตวิปลาส  จะไม่ชอบสารีบุตร

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 388

[๓๐๕]   ณ กาลครั้งนั้น    สุสิมเทพบุตร    แวดล้อมไปด้วยเทพบุตร

บริษัทเป็นอันมาก    ขณะที่พระผู้มีพระภาคเจ้าและอานนท์เถระ     กำลังกล่าว

สรรเสริญคุณท่านพระสารีบุตรอยู่  ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถวายอภิวาท

แล้วยืนอยู่  ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง    ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า    จริงอย่างนั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้า  จริงอย่างนั้น  พระสุคต อันใครเล่าที่ไม่ใช่คนพาล ไม่ใช่คน

มุทะลุ ไม่ใช่คนงมงาย ไม่ใช่คนมีจิตวิปลาส  จะไม่ชอบท่านพระสารีบุตร เพราะ

ท่านเป็นบัณฑิต ฯลฯ  ตำหนิคนชั่ว     ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ   เพราะข้าพระองค์

ได้เข้าร่วมประชุมเทพบุตรบริษัทใด ๆ ก็ได้ยินเสียงแน่นหนาว่า   ท่านพระสารี

บุตรเป็นบัณฑิตฯลฯ ตำหนิคนชั่ว   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ   ใครเล่าที่ไม่ใช่คนพาล

ไม่ไช่คนทะลุ  ไม่ใช่คนงมงาย  ไม่ใช่คนมีจิตวิปลาส   จะไม่ชอบท่านพระสารี-

บุตร.

[๓๐๖]   ครั้งนั้น    เทพบุตรบริษัทของสุสิมเทพบุตร  ขณะที่สุสิมเทพ-

บุตรกำลังกล่าวสรรเสริญท่านพระสารีบุตรอยู่   เป็นผู้ปลื้มใจ    เบิกบาน   เกิด

ปีติโสมนัส  มีรัศมีแห่งผิวพรรณแพรวพราวอยู่.

[๓๐๗]   เปรียบเหมือนแก้วมณีและแก้วไพฑูรย์    อันงาม    โชติช่วง

แปดเหลี่ยมอันเขาเจียรไนเรียบร้อยแล้ว   วางไว้บนผ้ากัมพลสีเหลือง   ย่อมส่อง

แสงแพรวพราวรุ้งร่วง  ฉันใด  เทพบุตรบริษัทของสุสิมเทพบุตร  ขณะที่สุสิม

เทพบุตรกำลังกล่าวสรรเสริญท่านพระสารีบุตรอยู่     เป็นผู้ปลื้มใจ     เบิกบาน

เกิดปีติโสมนัส   ก็มีรัศมีแห่งผิวพรรณแพรวพราวอยู่  ฉันนั้น.

[๓๐๘]   เปรียบเสมือนแท่งทองชมพูนุท  ที่บุตรนายช่างทองผู้ขยันหมั่น

ใส่เบ้าหลอมไล่ราคีจนสิ้นแล้ว    วางไว้บนผ้ากัมพลสีเหลือง   ย่อมขึ้นสีผุดผ่อง

เปล่งปลั่ง   ฉันใด    เทพบุตรบริษัทของสุสิมเทพบุตร    ขณะที่สุสิมเทพบุตร

กำลังกล่าวสรรเสริญท่านพระสารีบุตรอยู่    เป็นผู้ปลื้มใจ   เบิกบาน   เกิดปีติ-

โสมนัส   มีรัศมีแห่งผิวพรรณแพรวพราวอยู่   ฉันนั้น.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 389

[๓๐๙]   เปรียบเหมือนดาวประกายพฤกษ์     ขณะที่อากาศปลอดโปร่ง

ปราศจากหมู่เมฆในฤดูสรทกาล      ย่อมส่องแสงสุกสกาววาวระยับ     ฉันใด

เทพบุตรบริษัทของสุสิมเทพบุตร     ขณะที่สุสิมเทพบุตรกำลังกล่าวสรรเสริญ

ท่านพระสารีบุตรอยู่    เป็นผู้ปลื้มใจ   เบิกบาน    เกิดปีติโสมนัส    มีรัศมีแห่ง

ผิวพรรณแพรวพราวอยู่  ฉันนั้น.

[๓๑๐]   เปรียบเหมือนดวงอาทิตย์ขณะที่อากาศปลอดโปร่ง  ปราศจาก

หมู่เมฆในฤดูสรทกาล    พวยพุ่งขึ้นสู่ท้องฟ้า    ขจัดความมืดที่มีอยู่ในอากาศทั้ง

ปวง  ย่อมแผดแสงแจ่มจ้ารุ่งโรจน์   ฉันใด   เทพบุตรบริษัทของสุสิมเทพบุตร

ขณะที่สุสิมเทพบุตรกำลังกล่าวสรรเสริญท่านพระสารีบุตรอยู่     เป็นผู้ปลื้มใจ

เบิกบาน  เกิดปีติโสมนัส  มีรัศมีแห่งผิวพรรณแพรวพราวอยู่   ฉันนั้น.

[๓๑๑]   ครั้งนั้น     สุสิมเทพบุตร     ได้กล่าวคาถานี้ในสำนักพระผู้มี

พระภาคเจ้าปรารภถึงท่านพระสารีบุตรว่า

ท่านพระสารีบุตรคนรู้จักท่านดีว่า

เป็นบัณฑิตไม่ใช่คนมักโกรธ  มักน้อย

สงบเสงี่ยม  ฝึกฝนมาดี  มีคุณงามอันพระ-

ศาสดาทรงนำมาสรรเสริญ   เป็นผู้แสวงคุณ.

[๓๑๒]   พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสคาถาตอบสุสิมเทพบุตรปรารภถึง

ท่านพระสารีบุตรว่า

สารีบุตรใคร ๆ ก็รู้จักว่าเป็นบัณฑิต

ไม่ใช่คนมักโกรธ   มักน้อย   สงบเสงี่ยม

อบรม  ฝึกฝนมาดี  จำนงอยู่ก็แต่กาลเป็น

ที่ปรินิพพาน.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 390

อรรถกถาสุสิมสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในสุสิมสูตรที่  ๙ ต่อไป :-

บทว่า   ตุยฺหปิ  โน  อานนฺท  สารีปุตฺโต  รุจฺจติ  ความว่า

พระศาสดามีพระประสงค์จะตรัสคุณของพระเถระ     ก็ธรรมดาว่าคุณนี้      ไม่

สมควรกล่าวในสำนักของบุคคลที่ไม่ชอบกัน      เพราะว่า   คุณที่กล่าวในสำนัก

ของบุคคลที่ไม่ชอบกันนั้น   จะกล่าวไม่ทันจบ.  จริงอยู่  บุคคลผู้ไม่ชอบกันนั้น

เมื่อเขากล่าวคุณว่า   ภิกษุชื่อโน้นมีศีล   ก็จะกล่าวคำว่า    ศีลของภิกษุนั้นเป็น

อย่างไร   ภิกษุนั้นมีศีลอย่างใดหรือ   ภิกษุอื่นที่มีศีลท่านไม่เคยเห็นหรือ   เมื่อ

เขากล่าวคุณว่า   ภิกษุชื่อโน้นมีปัญญา    ก็จะกล่าวคำเป็นต้นว่า    ปัญญาเป็น

อย่างไร  ภิกษุอื่นที่มีปัญญานั้น   ท่านไม่เคยเห็นหรือ  ดังนี้     ก็จะทำอันตราย

แก่คาถาพรรณนาคุณ.   ส่วนพระอานนทเถระ  เป็นผู้ชอบพอของพระสารีบุตร

เถระ    ได้ปัจจัยมีจีวรเป็นต้นอันประณีต     ก็ถวายแก่พระเถระ    ให้เด็กของ

อุปัฏฐากตนบรรพชา     ให้ถืออุปัชฌาย์ในสำนักพระเถระ.    แม้พระสารีบุตร

ก็กระทำเท่าพระอานนทเถระอย่างนั้นเหมือนกัน   เพราะเหตุไร  เพราะเลื่อมใส

ในคุณทั้งหลายของกันและกัน.  จริงอยู่   พระอานนทเถระ  ดำริว่า  พี่ชายของ

พวกเราบำเพ็ญบารมีมาถึงหนึ่งอสงไขยแสนกัป       แทงตลอดปัญญา ๑๖ อย่าง

ดำรงอยู่ในตำแหน่งพระธรรมเสนาบดี   แม่ทัพธรรม   เลื่อมใสในคุณทั้งหลาย

ของพระเถระ     จึงชอบใจรักใคร่พระเถระ.      ฝ่ายพระสารีบุตรเถระก็ดำริว่า

พระอานนท์ทำกิจทุกอย่าง    มีถวายน้ำบ้วนพระโอษฐ์เป็นต้น     ที่เราพึงทำแด่

พระสัมมาสัมพุทธะ  อาศัยอานนท์  เราจึงได้เข้าสมาบัติตามที่ปรารถนา ๆ แล้ว

เลื่อมใสในคุณทั้งหลายของท่าน         จึงชอบใจรักใคร่พระอานนทเถระ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 391

เพราะฉะนั้น    พระผู้มีพระภาคเจ้า   มีพระประสงค์จะตรัสคุณของพระสารีบุตร-

เถระ  จึงทรงเริ่มในสำนักของพระอานนทเถระ.  บรรดาบทเหล่านั้น    ในบทว่า

ตุยฺหปิ  ปิอักษรลงในอรรถว่าประมวลความ.   ท่านอธิบายไว้ดังนี้ว่า   ดูก่อน

อานนท์   สารีบุตรมีอาจาระ  โคจร   วิหารธรรม   การก้าวไป   การถอยกลับ

การแลเหลียว    การคู้    การเหยียด    ชอบใจเรา    ชอบใจพระอสีติมหาสาวก

ชอบใจมนุษยโลกทั้งเทวโลก   ชอบใจแม้แก่เธอ.   แต่นั้น   พระเถระก็มีใจยินดี

ประหนึ่งนักมวยปล้ำที่มีกำลัง  ได้ช่องในช่องผ้า   ดำริว่า  พระศาสดามีพระ-

ประสงค์จะให้กล่าวคุณของสหายเรา     เราจักได้กล่าวคุณของพระสารีบุตรเถระ

ของพวกเรา    เหมือนถอนต้นหว้าใหญ่    อันเป็นธงแห่งชมพูทวีปเสียในวันนี้

เหมือนนำดวงจันทร์ออกจากช่องพลาหก [เมฆฝน]  แสดงอยู่ฉะนั้น เมื่อจะนำ

คำสนทนาของบุคคลทั้งหลาย  ด้วยบททั้ง ๔ ก่อนคำอื่นมา  จึงทูลว่า  กสฺส  หิ

นาม  ภนฺเต  อพาลสฺส  ดังนี้เป็นต้น   จริงอยู่  คนเขลา   ชื่อว่า  คนโกรธ

เพราะเขลา ชื่อว่า คนหลง เพราะเป็นคนมีโทสะ.  ชื่อว่า  มีจิตวิปลาส  คือ  บ้า

เพราะโมหะ   ย่อมไม่รู้คุณว่าคุณ   โทษว่าโทษ หรือว่า  ผู้นี้เป็นพระพุทธเจ้า

ผู้นี้เป็นสาวก.  ธรรมดาว่า  คนที่ไม่เขลาเป็นต้น    ย่อมรู้.   เพราะฉะนั้น    พระ-

อานนท์เถระจึงทูลว่า  อพาลสฺส   เป็นต้น.    บทว่า  น  รุเจยฺย   ความว่า

ก็พระเถระนั้น    ไม่พึงชอบใจแก่เหล่าคนเขลาเป็นต้นเท่านั้น   พระเถระไม่พึง

ชอบใจแก่ใครอื่น  พระอานนทเถระ   ครั้นนำถ้อยคำสนทนาของบุคคลมาฉะนี้

แล้ว เมื่อจะกล่าวคุณตามเป็นจริง  ด้วยบท ๑๖ บท จึงทูลว่า ปณฺฑิโต  ภนฺเต

เป็นต้น.  บรรดาบทเหล่านั้น   บทว่า  ปณฺฑิโต   ได้แก่  ผู้ประกอบด้วยความ

เป็นบัณฑิต   คำนี้เป็นชื่อของท่านผู้ตั้งอยู่ในความฉลาด  ๔  อย่าง.   สมจริงดังที่

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดังนี้ว่า   ดูก่อนอานนท์   โดยเหตุใดแล   ภิกษุย่อม

เป็นผู้ฉลาดในธาตุ  ๑ เป็นผู้ฉลาดในอายตนะ ๑  เป็นผู้ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท  ๑

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 392

เป็นผู้ฉลาดในฐานะและอฐานะ  ๑  ดูก่อนอานนท์      ด้วยเหตุเพียงนั้นแล

ภิกษุนั้น    ควรเรียกว่า  ภิกษุบัณฑิต  ดังนี้.  ในบทว่า มหาปญฺโ   เป็นต้น

ความว่า ประกอบด้วยมหาปัญญาเป็นต้น.  ความมีปัญญามากเป็นต้น   ในบทว่า

มหาปญฺโ เป็นต้นนั้น ต่างกันดังนี้.  มหาปัญญาเป็นไฉน ชื่อว่า มหาปัญญา

เพราะกำหนดถือศีลขันธ์อย่างใหญ่    ชื่อว่า    มหาปัญญา    เพราะกำหนดถือ

สมาธิขันธ์   ปัญญาขันธ์  วิมุตติขันธ์  วิมุตติญาณทัสสนขันธ์อย่างใหญ่  ชื่อว่า

มหาปัญญา     เพราะกำหนดถือฐานะและอฐานะอย่างใหญ่    วิหารสมาบัติอย่าง

ใหญ่    อริยสัจอย่างใหญ่     สติปัฏฐาน   สัมมัปปธาน    อิทธิบาทอย่างใหญ่

อินทรีย์และโพชฌงค์อย่างใหญ่    อริยมรรคอย่างใหญ่    สามัญญผลอย่างใหญ่

อภิญญาอย่างใหญ่     ปรมัตถนิพพานอย่างใหญ่     ก็มหาปัญญานั้นปรากฏแก่

พระเถระ    เมื่อพระศาสดา    เสด็จลงจากเทวโลก    ประทับยืน  ณ  ประตู

สังกัสสนคร    ตรัสถามปัญหา    ชื่อว่า  ปุถุชนปัญจกะ    แล้วทูลถวายวิสัชนา

ปัญหานั้น.  ปุถุปัญญาเป็นไฉน.  ชื่อว่า  ปุถุปัญญา เพราะญาณเป็นไปในขันธ์

ต่าง ๆ แน่นหนา. . .  เป็นไปในธาตุต่าง ๆ แน่นหนา . . .  ในอรรถต่าง ๆ

แน่นหนา. . .  ในปฏิจจสมุปบาทต่าง ๆ แน่นหนา. . .  ในความหน่วงสุญญตา

ต่าง ๆ แน่นหนา. . .  ในอรรถธรรมนิรุกติปฏิภาณแน่นหนา. . .   ในสีลขันธ์

ต่าง ๆ แน่นหนา. . .  ในสมาธิขันธ์   ปัญญาขันธ์  วิมุตติขันธ์  วิมุตติญาณ

ทัสสนขันธ์ต่าง ๆ แน่นหนา. . .  ในฐานะและอฐานะต่าง ๆ แน่นหนา. . .  ใน

วิหารสมาบัติต่าง ๆ แน่นหนา. . .   ในอริยสัจต่าง ๆ  แน่นหนา. . .    ในสติ-

ปัฏฐาน  สัมมัปปธาน  อิทธิบาท  อินทรีย์  พละ  โพชฌงค์ต่าง ๆ  แน่นหนา. . .

ในอริยมรรค    สามัญญผล    อภิญญาต่าง ๆ  แน่นหนา. . .    ญาณเป็นไปใน

ปรมัตถนิพพาน  ล่วงธรรมที่ทั่วไปแก่ชนต่าง ๆ แน่นหนา. ชื่อว่า  หาสปัญญา

เป็นไฉน  ชื่อว่าหาสปัญญา  เพราะบางคนในโลกนี้     มีความร่าเริง    แช่มชื่น

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 393

ยินดี  ปราโมทย์  บำเพ็ญศีล  บำเพ็ญอินทรียสังวร  บำเพ็ญโภชเนมัตตัญญุตา

ชาคริยานุโยค   สีลขันธ์   สมาธิขันธ์   ปัญญาขันธ์   วิมุตติขันธ์   วิมุตติญาณ

ทัสสนขันธ์.  ชื่อว่า  หาสปัญญา  เพราะเป็นผู้มากด้วยความร่าเริง   ปราโมทย์

แทงตลอดฐานะและอฐานะ.  ชื่อว่า หาสปัญญา เพราะเป็นผู้มากด้วยความร่าเริง

บำเพ็ญวิหารสมาบัติ.    ชื่อว่า    หาสปัญญา    เพราะเป็นผู้มากด้วยความร่าเริง

แทงตลอดอริยสัจ.  ชื่อว่า   หาสปัญญา  เพราะอบรมสติปัฏฐาน  สัมมัปปธาน

อิทธิบาท  อินทรีย์  พละ โพชฌงค์  อริยมรรค.  ชื่อว่าหาสปัญญา  เพราะเป็น

ผู้มากด้วยความร่าเริง    กระทำให้แจ้งสามัญญผล    แทงตลอดอภิญญา.   ชื่อว่า

หาสปัญญา    เพราะเป็นผู้มากด้วยความร่าเริง    มากด้วยความแช่มชื่น    ยินดี

ปราโมทย์  กระทำให้แจ้งปรมัตถนิพพาน. ชื่อว่า หาสปัญญา ก็เพราะพระเถระ

ครั้งเป็นดาบส   ชื่อนารท   กระทำความปรารถนาเป็นพระอัครสาวกแทบเบื้อง

พระบาท  ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่า  อโนมทัสสี   นับตั้งแต่ครั้งนั้นมา

ก็เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง  กระทำการบำเพ็ญศีลเป็นต้น.  ชวนปัญญาเป็นไฉน

ก็เพราะปัญญาพิจารณาเห็นรูป    อย่างใดอย่างหนึ่ง    ทั้งที่เป็นอดีต    อนาคต

ปัจจุบัน   ทั้งไกล  ทั้งใกล้  รูปทั้งหมดโดยเป็นของไม่เที่ยง   แล่นไปเร็ว.  ชื่อว่า

ชวนปัญญา  ก็เพราะปัญญาพิจารณาเห็นรูป   โดยความเป็นทุกข์   แล่นไปเร็ว

โดยความเป็นอนัตตา  แล่นไปเร็ว.  ชื่อว่า  ชวนปัญญา  ก็เพราะพิจารณาเห็น

เวทนา ฯลฯ   วิญญาณ   อย่างใดอย่างหนึ่งทั้งที่เป็นอดีต    อนาคต    ปัจจุบัน

วิญญาณทั้งหมด  โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์  เป็นอนัตตา  แล่นไปเร็ว.

ชื่อว่า   ชวนปัญญา  ก็เพราะพิจารณาจักษุ ฯลฯ   ชรามรณะ   ทั้งที่เป็นอดีต

อนาคต  ปัจจุบัน  โดยความเป็นของไม่เที่ยง   เป็นทุกข์   เป็นอนัตตา   แล่น

ไปเร็ว. ชื่อว่า  ชวนปัญญา  ก็เพราะพิจารณาใคร่ครวญแจ่มชัดจะแจ้งว่า  รูป

ทั้งที่เป็นอดีต  อนาคต  ปัจจุบัน   ชื่อว่า  ไม่เที่ยง   เพราะอรรถสิ้นไป  ชื่อว่า

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 394

ทุกข์ เพราะอรรถว่าน่ากลัว ชื่อว่า อนัตตา  เพราะหาแก่นสารมิได้ แล่นไปเร็วใน

พระนิพพานเป็นส่วนดับแห่งรูป. ชื่อว่า ชวนปัญญา ก็เพราะพิจารณาใคร่ครวญ

แจ่มชัดจะแจ้งว่า  เวทนา  สัญญา  สังขาร  วิญญาณ  จักษุ ฯลฯ   ชรามรณะ

ทั้งที่เป็นอดีต  อนาคต  ปัจจุบัน ชื่อว่าไม่เที่ยงเพราะอรรถว่าสิ้นไป ฯลฯ  แล่น

ไปเร็วในพระนิพพาน   เป็นส่วนดับแห่งชรามรณะ.    ชื่อว่าชวนปัญญาก็เพราะ

พิจารณาใคร่ควรญแจ่มชัดจะแจ้งว่า  รูป  ทั้งที่เป็นอดีตอนาคตปัจจุบัน   ฯลฯ

วิญญาณ  จักษุ ฯลฯ ชรามรณะ  ไม่เที่ยง  อันปัจจัยปรุงแต่ง  อาศัยปัจจัยเกิด

ขึ้น  มีอันสิ้นไป  เสื่อมไป   ดับไปเป็นธรรมดา   แล่นไปเร็วในพระนิพพานเป็น

ส่วนดับแห่งชรามรณะ.  ติกขปัญญาเป็นไฉน. ชื่อว่า ติกขปัญญา เพราะตัดกิเลส

ทั้งหลายได้เร็ว.  ชื่อว่า  ติกขปัญญา  เพราะไม่พักไว้ซึ่งกามวิตก  พยาบาทวิตก

วิหิงสาวิตกที่เกิดขึ้น   ไม่พักอกุศลบาปธรรมที่เกิดขึ้นอีก  ไม่พัก  ละ  บรรเทา

ทำให้สิ้น  ทำให้ไม่มี  ซึ่งราคะโทสะโมหะ   โกธะ  อุปนาหะ   มักขะ   ปลาสะ

อิสสา  มัจฉริยะ  มายา  สาไถย  ถัมภะ  สารัมภะ  มานะ  อติมานะ  มทะ  ปมาทะ

ที่เกิดขึ้นแล้ว    กิเลสทุจริตทั้งหมด   อภิสังขารทั้งหมด  กรรมที่ให้ถึงสังสารภพ

ทั้งหมด. ชื่อว่า  ติกขปัญญาเพราะปัญญาที่บรรลุ  กระทำให้แจ้งสัมผัสมรรค ๔

สามัญญผล ๔ ปฏิสัมภิทา ๔  อภิญญา ๖ ณ ที่นั่งแห่งเดียว.    เมื่อพระผู้มีพระ.

ภาคเจ้ากำลังทรงแสดงเวทนาปริคคหสูตรแก่ทีฆนขปริพาชก   หลานชาย   พระ-

เถระยืนถวายงานพัด   ก็ตัดกิเลสได้ทั้งหมด   ชื่อว่ามีปัญญาแหลม   ตั้งแต่แทง

ตลอดสาวกบารมีญาณ.  ด้วยเหตุนั้น  พระอานนท์เถระจึงทูลว่า ติกฺขปญฺโ

ภนฺเต  อายสฺมา  สารีปุตฺโต  พระเจ้าข้า   ท่านพระสารีบุตรมีปัญญาแหลม

ดังนี้.  นิพเพธิกปัญญา  เป็นไฉน  ชื่อว่านิพเพธิกปัญญา  เพราะบางคนใน

โลกนี้    มากด้วยความหวาดสะดุ้งเอือมระอาไม่ยินดีนัก    เบือนหน้าหนีไม่ไยดี

ในสังขารทั้งปวง   เจาะทำลายกองโลภะ   ที่ไม่เคยเจาะไม่เคยทำลาย    ในสังขาร

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 395

ทั้งปวง.  ชื่อว่า  นิพเพธิกปัญญา   เพราะเจาะทำลายกองโทสะกองโมหะ  โกธะ

อุปนาหะ  ฯลฯ  ที่ไม่เคยเจาะไม่เคยทำลายกรรมที่ให้ถึงภพทั้งหมด.    บทว่า

อปฺปิจฺโฉ  ได้แก่  เป็นผู้ประกอบด้วยลักษณะอย่างนี้ว่า  ปกปิดคุณที่มีอยู่  รู้จัก

ประมาณในการรับ นี่เป็นลักษณะของผู้มีความมักน้อย. บทว่า สนฺตุฏฺโ  ได้แก่

เป็นผู้ประกอบด้วยสันโดษ ๓ ในปัจจัย  ๔  คือ ยถาลาภสันโดษ ยถาพลสันโดษ

ยถาสารุปปสันโดษ.  บทว่า  ปวิวิตฺโต ได้แก่ผู้ได้วิเวก ๓ เหล่านี้  คือ กายวิเวก

ของผู้มีกายตั้งอยู่ในความสงัด ผู้ยินดีในเนกขัมมะ จิตตวิเวก ของผู้มีจิตบริสุทธิ์

ผู้ถึงความผ่องแผ้วอย่างยิ่ง และอุปธิวิเวก ของเหล่าบุคคลผู้ไร้อุปธิผู้ถึงวิสังขาร.

บทว่า อสสฏฺโ ได้แก่ผู้เว้นจากการคลุกคลี ๕ อย่างเหล่านี้   คือ คลุกคลีด้วย

การฟัง   คลุกคลีด้วยการเห็น  คลุกคลีด้วยการสนทนา  คลุกคลีด้วยการบริโภค

คลุกคลีด้วยกาย.  การคลุกคลี ๕ อย่างนี้   ย่อมเกิดกับบุคคล ๘ จำพวก  คือ พระ-

ราชา อมาตย์ของพระราชา เดียรถีย์ สาวกของเดียรถีย์ อุบาสก  อุบาสิกา  ภิกษุ

ภิกษุณี ความคลุกคลีแม้ทั้งหมดนั้นไม่มีแก่พระเถระ เหตุนั้น พระเถระจึงว่าผู้ไม่

คลุกคลี.  บทว่า  อารทฺธวิริโย ได้แก่  เป็นผู้ประคองความเพียร มีความเพียร

บริบูรณ์ในข้อนั้น  ภิกษุผู้ปรารภความเพียร ย่อมไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขณะเดิน

ติดมาถึงขณะยืน ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขณะยืน  ติดมาถึงขณะนั่ง ไม่ยอมให้กิเลส

ที่เกิดขณะนั่ง  ติดมาถึงขณะนอน.  กิเลสเกิดในที่นั้น ๆ ก็ข่มไว้ได้ในที่นั้น ๆ นั่น

แหละ.    ก็พระเถระมิได้เหยียดหลังบนเตียงมาถึง ๔๘  ปี.     พระอานนทเถระ

หมายถึงข้อนั้นจึงทูลว่า  อารทฺธวิริโย   ผู้ปรารภความเพียร.   บทว่า   วตฺตา

ได้แก่เป็นผู้กล่าวกำจัดโทษ.    พระเถระเห็นความประพฤติทรามของเหล่าภิกษุ

ก็ไม่ผัดเพี้ยนว่า    ค่อยพูดกันวันนี้  พูดกันวันพรุ่งนี้   อธิบายว่า  ท่านสั่งสอน

พร่ำสอนในที่นั้น ๆ เลย.   บทว่า   วจนกฺขโม   ได้แก่  ย่อมทนฟังคำของผู้

อื่น  จริงอยู่   ภิกษุรูปหนึ่งชอบสอนผู้อื่น   แต่ตัวเองถูกผู้อื่นสอนเข้า   ก็โกรธ.

ส่วนพระเถระให้โอวาทแก่ผู้อื่นด้วย    ตัวเองแม้ถูกโอวาท    ก็ยอมรับด้วยเศียร

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 396

เกล้า   เล่ากันมาว่า  วันหนึ่ง  สามเณรอายุ ๗  ขวบ   เรียนพระสารีบุตรเถระว่า

ท่านสารีบุตรขอรับ  ชายผ้านุ่งของท่านห้อยลงมาแน่ะ.  พระเถระไม่พูดอะไรเลย

ไป ณ ที่เหมาะแห่งหนึ่ง    นุ่งเรียบร้อยแล้วก็มา    ยืนประณมมือพูดว่า    เท่านี้

เหมาะไหม  อาจารย์ พระเถระกล่าวว่า  ผู้บวชในวันนั้น เป็นคนดี  อายุ ๗ ขวบ

โดยกำเนิด   ถึงผู้นั้นพึงสั่งสอนเรา    เราก็ยอมรับด้วยกระหม่อมดังนี้.   บทว่า

โจทโก  ได้แก่สั่งสอนตามแบบธรรมเนียมว่า ธรรมดาว่าภิกษุ  เห็นวิติกกมโทษ

ในเมื่อเรื่องเกิดขึ้นแล้วก็ตาม   ยังไม่เกิดขึ้นก็ตาม   พึงนุ่งอย่างนี้    พึงห่มอย่างนี้

เดินอย่างนี้  ยืนอย่างนี้  นั่งอย่างนี้  เคี้ยวอย่างนี้  ฉันอย่างนี้.  บทว่า  ปาปครหี

ได้แก่ไม่เห็นแก่คนชั่ว  ไม่ฟังคำคนชั่วเหล่านั้น   ไม่ยอมอยู่ในจักรวาลเดียวกับ

คนชั่วเหล่านั้น.   พระอานนทเถระทูลว่า  พระเจ้าข้า   ท่านพระสารีบุตรตำหนิ

บาป  ด้วยเหตุ ๒ ประการ  คือ  ตำหนิคนชั่วอย่างนี้บ้างว่า

มา เม   กทาจิ  ปาปิจฺโฉ             กุสีโต  หีนวีริโย

อปฺปสฺสุโต อนาทาโน                สมนฺตา  กตฺถจิ  อหุ

ในกาลไหน ๆ  ขอเพื่อนสพรหมจารี

ของเราอย่าเป็นผู้มีความปรารถนาลามก

เกียจคร้าน  หย่อนความเพียร  มีสุตะน้อย

ไม่ยึดถือรอบด้านไม่มีในที่ไหน ๆ  เลย.

ตำหนิธรรมฝ่ายชั่วอย่างนี้บ้างว่า    ธรรมดาว่าสมณะไม่พึงตกอยู่ใน

อำนาจราคะ   ในอำนาจโทสะและโมหะ   ราคะโทสะโมหะ    ที่เกิดขึ้นแล้ว    พึง

ละเสีย    ดังนี้.    เมื่อท่านพระอานนท์กระทำการประกาศคุณตามความเป็นจริง

ของพระเถระด้วยบท  ๑๖  บท   อย่างนี้แล้ว    บุคคลชั่วไร ๆ ก็อย่าได้กล่าวว่า

ทำไมพระอานนท์ไม่ได้กล่าวคุณสหายที่รักของตน    คำอะไรที่พระอานนท์นั้น

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 397

กล่าวแล้ว   ก็เป็นอย่างนั้นนั่นแล.   พระอานนท์นั้นเป็นสัพพัญญู    หรือพระ-

ศาสดา     เมื่อทรงกระทำการกล่าวคุณนั้น      ที่ไม่กำเริบเป็นคำตรัสของพระ

สัพพัญญูพุทธะ  ก็เท่ากับประทับแหวนตราชินลัญจกร   [ตราพระชินเจ้า]  จึง

ตรัสว่า    เอวเมต    ดังนี้เป็นต้น.    เมื่อพระตถาคตและพระอานนท์เถระกำลัง

กล่าวคุณของพระมหาสาวกอยู่   เหล่าภุมมเทวดา  เทวดาผู้อยู่ภาคพื้นดินก็ลุกขึ้น

กล่าวคุณด้วยบท  ๑๖  บทเหล่านั้นเหมือนกัน.     แต่นั้นเหล่าอากาสัฏฐกเทวดา

คือ  เทวดาผู้อยู่ในอากาศ    เทวดาฝนเย็น    เทวดาฝนร้อน    เทวดาชั้นจาตุม-

มหาราชตลอดถึงอกนิฏฐพรหมโลก      ก็ลุกขึ้นกล่าวคุณด้วยบท  ๑๖  บทเหล่า

นั้นเหมือนกัน.    เทวดาในหมื่นจักรวาลตั้งต้นแต่จักรวาลหนึ่ง    ก็ลุกขึ้นกล่าว

โดยอุบายนั้น.    ครั้งนั้น    สุสิมเทพบุตร     สัทธิวิหาริกของท่านพระสารีบุตร

ดำริว่า   เทพบุตรเหล่านี้    ละกิฬาในงานนักษัตรของตน ๆ เสียแล้วดำรงอยู่ใน

ที่นั้น  กล่าวคุณอุปัชฌาย์ของเราเท่านั้น   จำเราจะไปสำนักพระตถาคต  กระทำ

การกล่าวคุณนั้นนั่นแหละ   ซึ่งเป็นคำของเทวดา.  เทพบุตรนั้น    ก็ได้กระทำ

อย่างนั้น เพื่อจะแสดงความข้อนั้น ท่านจึงกล่าวว่า   อถ  โข  สุสิโม  เทวปุตฺโต

ดังนี้เป็นต้น.   ในบทว่า   อุจฺจาวจา  ในที่อื่น ๆ ประณีต   ท่านเรียกว่าอุจจะ

(สูง) เลวท่านเรียกว่า อวจะ (ต่ำ) แต่ในสูตรนี้  บทว่า อุจฺจาวจา ได้แก่วรรณะ

และรัศมีของวรรณะ  ต่าง ๆ  อย่าง.   เขาว่า  รัศมีแห่งวรรณะของเทวบริษัทนั้น

ปรากฏชัดมี ๔ อย่าง   คือที่เขียวก็เขียวจัด   ที่เหลืองก็เหลืองจัด     ที่แดงก็แดง

จัด  ที่ขาวก็ขาวจัด  ด้วยเหตุนั้นนั่นแล  อุปมา  ๔  ข้อจึงมาว่า  เสยฺยถาปินาม

เป็นต้น.   ในอุปมา ๔  ข้อนั้น   บทว่า   สุโภ  แปลว่าดี.   บทว่า    ชาติมา

แปลว่า   ถึงพร้อมด้วยชาติ.   บทว่า    สุปริกมฺมกโต    ได้แก่เจียระนัยดีแล้ว

ด้วยบริกรรมมีล้างเป็นต้นวางไว้บนผ้ากัมพลเหลือง.   บทว่า  เอวเมว  ความว่า

มณีทั้งหมดเริ่มส่องประกายพร้อมกัน    ดังมณีที่วางบนผ้ากัมพลแดง.    บทว่า

เนกฺข  ได้แก่เครื่องประดับที่ทำด้วยทองคำเกินเนื้อห้า.  จริงอยู่  เครื่องประดับ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 398

นั้น    ย่อมเหมาะแก่การย้ำและชัด.   บทว่า   ชมฺโพนท  ได้แก่ทองที่เกิดในแม่

น้ำที่ไหลไปทางกึ่งชมพู่ใหญ่ หรือเมื่อรสผลชมพู่ใหญ่จมดิน หน่อทองคำผุดขึ้น

อธิบายว่า  เครื่องประดับที่ทำด้วยทองคำนั้น.  บทว่า  กมฺมารปุตฺต  อุกฺกามุ-

เขสุ  กุสล  สมฺปหฏฺ  ได้แก่ ที่บุตรช่างทองผู้ฉลาด   หลอมทางปากเบ้า

สุกคว้างแล้ว. ในคัมภีร์ธาตุวิภังค์ ท่านถือเอาทองชมพูนุท ที่ยังไม่ทำรูปพรรณ.

แต่ในพระสูตรนี้   ท่านถือเอาทองที่ทำรูปพรรณแล้ว.   บทว่า  วิทฺเธ   แปลว่า

อยู่ไกล.  บทว่า  เทเว  ได้แก่  อากาศ.    บทว่า  นภ  อพฺภุสฺสุกฺกมาโน

ได้แก่ โลดขึ้นสู่อากาศ.  ด้วยบทนี้  ท่านแสดงภาพดวงอาทิตย์อ่อน ๆ.  บทว่า

โสรโต    ได้แก่  ประกอบด้วยความสงบเสงี่ยม.   บทว่า   ทนฺโต   ได้แก่

หมดพยศ.   บทว่า  สตฺถุวณฺณภโต  แปลว่า มีคุณที่พระศาสดาทรงนำมาแล้ว.

จริงอยู่    พระศาสดาประทับนั่งท่ามกลางบริษัท ๘ ทรงนำคุณของพระเถระมา

โดยนัยว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  พวกเธอจงคบสารีบุตรและโมคคัลลานะ ดังนี้

เป็นต้น.    พระเถระก็ชื่อว่า    เป็นผู้มีคุณที่พระศาสดาทรงนำมาแล้ว.    บทว่า

กาล  กงฺขติ  ได้แก่ ปรารถนากาลเป็นที่ปรินิพพาน.  จริงอยู่   พระขีณาสพ

ย่อมไม่กระหยิ่มยินดีความตาย  ไม่มุ่งหมายความเป็น  แต่ปรารถนา  อธิบายว่า

ยืนคอยดูกาลเวลา  เหมือนบุรุษยืนคอยค่าจ้างไปวันหนึ่ง ๆ. ด้วยเหตุนั้น ท่าน

พระสารีบุตรจึงกล่าวว่า

นาภินนฺทามิ  มรณ                  นาภินนฺทามิ   ชีวิต

กาล  จ  ปาฏิกงฺขามิ                  นิพฺพิส  กติโก  ยถา

เราไม่ยินดีความตาย      เราไม่ยินดี

ความเป็นอยู่  แต่เรารอเวลา  [ปรินิพพาน]

เหมือนลูกจ้าง  รอค่าจ้างฉะนั้น.

จบอรรถกถาสุสิมสูตรที่  ๙

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 399

๑๐.  นานาติตถิยสูตร

 

[๓๑๓]   ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ :-

สมัยหนึ่ง  พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่   ณ  พระวิหารเวฬุวัน  อัน

เป็นที่ให้เหยื่อแก่กระแต    กรุงราชคฤห์   ณ   กาลครั้งหนึ่ง   เมื่อล่วงปฐมยาม

พวกเทพบุตรผู้เป็นสาวกเดียรถีย์ต่าง ๆ  เป็นอันมาก    คือ    อสมเทพบุตร

สหลีเทพบุตร  นิกเทพบุตร  อาโกฏกเทพบุตร  เวฏัมพรีเทพบุตร  มาณวคามิย-

เทพบุตร    มีวรรณะงามยิ่ง   ทำพระวิหารเวฬุวันให้สว่างทั่วแล้ว     เข้าไปเฝ้า

พระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ    ครั้นแล้วจึงอภิวาท   แล้วยืนอยู่   ณ  ที่ควร

ส่วนข้างหนึ่ง.

[๓๑๔]   อสมเทพบุตร   ครั้นยืนอยู่ ณ ส่วนที่ควรข้างหนึ่งแล้ว    ได้

กล่าวคาถานี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้า  ปรารภถึงท่านปูรณะกัสสปว่า

ครูปูรณะกัสสป  เพียงแต่มองไม่เห็น

บาปหรือบุญของตน   เพราะเหตุทสัตว์ถูก

ฟัน  ถูกฆ่า  ถูกโบย  เสื่อมเสีย  ในโลกนี้

เท่านั้น   ท่านบอกให้วางใจเสีย  ท่านย่อม

ควรที่จะได้รับยกย่องว่าเป็นศาสดา.

[๓๑๕]   สหลีเทพบุตร    ได้กล่าวคาถานี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้า

ปรารภถึงท่านมักขลิโคศาล  ต่อไปว่า

ครูมักขลิโคศาล          สำรวมตนดีแล้ว

เพราะรังเกียจบาปด้วยตบะ    ละวาจาที่ก่อ

ให้เกิดความทะเลาะกับคนเสีย      เป็นผู้

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 400

สม่ำเสมอ  งดเว้นจากสิ่งที่มีโทษ  พูดจริง

ท่านมักขลิโคศาล   จัดว่าเป็นผู้คงที่    ไม่

กระทำบาปโดยแท้.

[๓๑๖]   นิกเทพบุตร     ได้กล่าวคาถานี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้า

ปรารภถึงท่านนิครนถ์  นาฏบุตร  ต่อไปว่า

ครูนิครนถ์  นาฏบุตร  เป็นผู้เกลียด

บาป   มีปัญญารักษาตัว   เห็นภัยในสงสาร

เป็นผู้ระมัดระวังทั้ง  ๔ ยาม  บอกสิ่งที่ตน

เห็นแล้วและฟังแล้ว  น่าจะไม่ใช่ผู้หยาบช้า

โดยแท้.

[๓๑๗]   อาโกฏกเทพบุตร  ได้กล่าวคาถานี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้า

ปรารภถึงพวกเดียรถีย์ต่าง ๆ  ต่อไปอีกว่า

ท่านปกุธะกัจจายนะ         ท่านนิครนถ์

นาฏบุตร    และพวกท่านมักขลิโคศาล

ท่านปูรณะกัสสปเหล่านี้    ล้วนแต่เป็น

ศาสดาของหมู่    บรรลุผลแห่งสมณธรรม

แล้ว  ท่านเหล่านั้นคงเป็นผู้ไม่ไกลไปจาก

สัตบุรุษแน่นอน.

[๓๑๘]   เวฏัมพรีเทพบุตร  ได้กล่าวตอบอาโกฏกเทพบุตรด้วยคาถาว่า

สุนัขจิ้งจอกสัตว์เลว ๆ   ใคร่จะตีตน

เสมอราชสีห์   แม้จะไม่ใช่สัตว์ขี้เรื้อน  แต่

ก็มีบางคราวที่ทำตนเทียมราชสีห์   ครูของ

หมู่เปลือยกาย   พูดคำเท็จ   มีมรรยาทน่า-

รังเกียจ  จะเทียบกับสัตบุรุษย่อมไม่ได้.