พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 201

ที่ชุมนุมอันเป็นธรรมนี้     เพื่อจะเยี่ยมหมู่

พระผู้ที่ใคร ๆ ให้แพ้ไม่ได้.

[๑๑๙] ในลำดับนั้นแล   เทวดาองค์อื่นอีก   ได้กล่าวคาถานี้ในสำนัก

พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

ภิกษุทั้งหลายในที่ประชุมนั้นตั้งจิต

มั่นแล้ว ได้ทำจิตของตนให้ตรงแล้ว ภิกษุ

ทั้งปวงนั้นเป็นบัณฑิตย่อมรักษาอินทรีย์

ทั้งหลาย     ดุจดังว่านายสารถีถือบังเหียน

ฉะนั้น.

[๑๒๐] ในลำดับนั้นแล   เทวดาองค์อื่นอีก   ได้กล่าวคาถานี้ในสำนัก

พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

ภิกษุทั้งหลายนั้นตัดกิเลสดังตะปู

เสียแล้ว    ตัดกิเลสดังว่าลิ่มสลักเสียแล้ว

ถอนกิเลสดังว่าเสาเขื่อนเสียแล้ว     มิได้มี

ความหวั่นไหว     เป็นผู้หมดจดปราศจาก

มลทิน     อันพระพุทธเจ้าผู้มีจักษุทรงฝึก

ดีแล้ว  เป็นหมู่นาคหนุ่มประพฤติอยู่.

[๑๒๑] ในลำดับนั้นแล   เทวดาองค์อื่นอีก   ได้กล่าวคาถานี้ในสำนัก

พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงแล้วซึ่งพระ-

พุทธเจ้าเป็นสรณะ  ชนเหล่านั้นจักไม่ไปสู่

อบายภูมิ     ละร่างกายอันเป็นของมนุษย์

แล้วจักยังหมู่เทวดาให้บริบูรณ์.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 202

อรรถกถาสมยสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในสมยสูตรที่ ๗  ต่อไป :-

บทว่า   สกฺเกสุ   แปลว่า   ในแคว้นสักกะนี้    ได้แก่  ชนบทแม้หนึ่ง

ที่เป็นที่อยู่ของราชกุมารทั้งหลาย   ซึ่งมีชื่ออันได้แล้วว่า    สักกะ    เพราะอาศัย

คำอุทานว่า   สกฺยา  วต  โภ  กุมารา  แปลว่า   กุมารีผู้เจริญเหล่านี้อาจหนอ

(หรือ  สามารถหนอ)    ดังนี้    ท่านจึงเรียกชนบทนั้นว่า    สักกะ    ตามรุฬหิ

สัททศาสตร์.    ในที่นี้ได้แก่   ในชนบทชื่อว่าสักกะนั้น.  บทว่า    มหาวเน

แปลว่า  ในป่าใหญ่  คือได้แก่ ในป่าใหญ่ที่เนื่องเป็นอันเดียวกัน  กับหิมวันต์

อันเกิดขึ้นเองโดยธรรมชาติมิได้มีใครมาปลูกไว้. บทว่า สพฺเพเทว อรหนฺเตหิ

แปลว่า    ล้วนเป็นพระอรหันต์     คือได้แก่   พระอรหันต์ที่บรรลุแล้วในวันที่

พระองค์ตรัสสมยสูตรนี้นั่นแหละ.     ในสูตรนั้น     มีอนุปุพพิกถา     คือวาจา

เป็นเครื่องกล่าวโดยลำดับ   ดังต่อไปนี้.

 

เจ้าศากยะและโกลิยะ  วิวาทกันเรื่องไขน้ำเข้านา

ได้ยินว่า     เจ้าศากยะและโกลิยะ   ได้ให้สร้างทำนบกั้นน้ำอันหนึ่งใน

แม่น้ำชื่อ  โรหิณี  ซึ่งมีอยู่ระหว่างนครกบิลพัสดุ์    กับโกลิยนคร    แล้วให้ทำ

ข้าวกล้าทั้งหลาย.     ในครั้งนั้น    เป็นเวลาต้นเดือน ๗ (พฤษภาคม-มิถุนายน

บาลีใช้คำว่า  เชฏฺมูลมาเส) เมื่อข้าวกล้าทั้งหลาย กำลังเหี่ยวแห้ง   กรรมกร

ทั้งสองพระนครจึงประชุมกัน.    ในบรรดากรรมกรทั้งสองนั้น      กรรมกรผู้อยู่

ในโกลิยนครกล่าวว่า       น้ำนี้นำมาใช้เพื่อข้าวกล้าแห่งพวกเราทั้งสองพระนคร

จักไม่เพียงพอ  ก็ข้าวกล้าของพวกเราจักสำเร็จด้วยน้ำที่มาทางเดียวเท่านั้น    ขอ

พวกท่านจงให้น้ำนี้แก่พวกเรา    ดังนี้.     กรรมกรผู้อยู่ในพระนครกบิลพัสดุ์

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 203

กล่าวว่า เมื่อพวกท่านยังข้าวให้เต็มยุ้งแล้วก็ถือเอากหาปณะเงินทองแก้วไพฑูรย์

และโลหะทั้งหลายดำรงอยู่    ส่วนพวกเราก็จะมีเพียงกระบุง    กระสอบเป็นต้น

อยู่ในมือ จักไม่อาจเที่ยวไปใกล้ประตูบ้านของพวกท่าน  ข้าวกล้าแม้ของพวกเรา

ก็จักสำเร็จด้วยน้ำที่มาทางเดียวนั่นแหละ        ขอพวกท่านจงให้น้ำนี้แก่พวกเรา

ดังนี้.   กรรมกรผู้อยู่ในโกลิยนครกล่าวว่า   พวกเราจักไม่ให้   กรรมกรผู้อยู่ใน

นครกบิลพัสดุ์ก็กล่าวว่าแม้พวกเราก็จักไม่ให้    จึงเกิดการโต้เถียงกัน   คนหนึ่ง

ลุกขึ้นไปประหารคนหนึ่ง     แม้คนนั้นก็ประหารคนอื่น ๆ ครั้นประหารซึ่งกัน

และกันอย่างนี้แล้ว    ก็สืบต่อไปถึงชาติ    ถึงราชตระกูลยังความทะเลาะวิวาทกัน

ให้เจริญแล้วด้วยประการฉะนี้.

กรรมกรของชาวโกลิยนครกล่าวว่า  พวกท่านอยู่ในกบิลพัสดุ์  จับพวก

เด็ก ๆ ไปคุกคาม ชนพวกใดอยู่ร่วมกับพี่น้องหญิงของตน ชนพวกนั้น เหมือน

สุนัขจิ้งจอก  ช้างทั้งหลาย  ม้าทั้งหลาย  โล่อาวุธทั้งหลายของชนพวกนั้น  จักทำ

อะไรพวกเราได้  ดังนี้.

กรรมกรของเจ้าศากยะเหล่านั้นกล่าวว่า         พวกท่านเป็นโรคเรื้อน

จักพวกเด็ก ๆ ไปขู่เข็ญ  ชนพวกใดอาศัยอยู่ที่ต้นกระเบา    เหมือนคนอนาถา

ไม่มีที่ไป    เป็นดังสัตว์ดิรัจฉาน    ช้างทั้งหลาย    ม้าทั้งหลาย     โล่และอาวุธ

ทั้งหลายของชนพวกนั้น  จักทำอะไรพวกเราได้   ดังนี้.

กรรมกรเหล่านั้น    ต่างก็ไปบอกแก่อำมาตย์ผู้ประกอบในการงานนั้น.

พวกอำมาตย์ก็กราบทูลแก่ราชตระกูล.    ลำดับนั้น      เจ้าศากยะทั้งหลายกล่าวว่า

พวกเราจักแสดงกำลังและพลของพวกเราที่อยู่ร่วมกันกับพี่น้องหญิงทั้งหลาย

ดังนี้    เตรียมรบแล้วก็เสด็จออกไป.    แม้เจ้าโกลิยะทั้งหลายก็กล่าวว่า    พวกเรา

จักแสดงกำลังและพลของพวกเราผู้อยู่ที่โกลพฤกษ์   (ต้นกระเบา)  ดังนี้  เตรียม

การรบแล้วก็เสด็จออกไป.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 204

พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากพระมหากรุณาสมาบัติในเวลาใกล้รุ่ง

แห่งราตรีแล้ว     ตรวจดูสัตว์โลกอยู่ได้ทรงเห็นชนเหล่านั้นตระเตรียมรบอย่างนี้

ออกไปแล้ว   ครั้นทรงเห็นแล้วจึงใคร่ครวญว่า  เมื่อเราไปแล้ว  ความทะเลาะนี้

จักสงบหรือไม่หนอ  ดังนี้  ได้ตกลงพระทัยว่า   เราจักไปในที่นั้นแล้วจักกล่าว

ชาดก ๓ ชาดก  เพื่ออันเข้าไปสงบระงับความทะเลาะวิวาทกัน    กาลนั้นความ

ทะเลาะวิวาทก็จักสงบลง  ต่อจากนั้นเราจักแสดงชาดก ๒ ชาดก เพื่อแสดงความ

สามัคดีแล้วจักแสดง อัตตทัณฑสูตร  แม้ชาวพระนครทั้งสองฟังเทศนาแล้วก็จะ

ถวายพระกุมารตระกูลละ ๒๕๐ เราจักยังกุมารเหล่านั้นให้บรรพชา สมาคมใหญ่

จักมี  ดังนี้.

เพราะฉะนั้น      เมื่อชาวพระนครทั้งสองนี้       เตรียมรบแล้วออกไป

พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงบอกใคร ๆ ทางถือเอาบาตรและจีวรด้วยพระองค์เอง

นั่นแหละ      เสด็จไปประทับนั่งขัดสมาธิในอากาศในระหว่างเสนามาตย์ทั้งสอง

พระนครทรงเปล่งฉัพพัณณรังสีแล้ว.

พวกชาวพระนครกบิลพัสดุ์เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วคิดว่า     พระ-

ศาสดาผู้ประเสริฐ   เป็นพระญาติของพวกเราเสด็จมาแล้ว    ความบาดหมางกัน

ของพวกเราพระองค์ทรงทราบแล้วหนอ ดังนี้  จึงคิดว่าก็เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้า

เสด็จมาแล้ว   พวกเราไม่อาจเพื่อจะใช้ศาสตรายังสรีระของผู้อื่นให้ตกไป   พวก

ชาวโกลิยนคร   จงฆ่าพวกเรา  หรือว่า   จงเผาพวกเราก็ตาม  ดังนี้   จึงพากันทิ้ง

อาวุธทั้งหลายแล้วนั่งลงถวายบังคมพระบรมศาสดา.        แม้ชาวโกลิยนครก็คิด

เหมือนอย่างนั้นนั่นแหละ   พากันทิ้งอาวุธแล้วจึงนั่งถวายบังคมพระบรมศาสดา

เหมือนกัน.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 205

พระผู้มีพระภาคเจ้า       ทั้งที่ทรงทราบอยู่นั่นแหละ      ก็ตรัสถามว่า

ดูก่อนมหาบพิตร  พระองค์เสด็จมา  เพราะเหตุอะไร  ดังนี้.

พระราชาทูลว่า  ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า   พวกข้าพระองค์มิได้มาใน

ที่นี้   เพื่อเล่นกีฬาที่ท่าน้ำ   ที่ภูเขา   ที่แม่น้ำ   หรือชมทิวทัศน์ภูเขา   แต่พวก

ข้าพระองค์ยังสงความให้เกิดขึ้นแล้วจึงมา   ดังนี้.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า  มหาบพิตร    พระองค์ทรงอาศัยอะไร

จึงทรงวิวาทกัน.

พระราชาทูลว่า   น้ำพระเจ้าข้า.

พระผู้มีพระภาคเจ้า.  มหาบพิตรน้ำมีค่ามากหรือ.

พระราชา.   มีค่าน้อยพระเจ้าข้า.

พระผู้มีพระภาคเจ้า.  ชื่อว่า  แผ่นดิน  มีค่าหรือมหาบพิตร.

พระราชา.   หาค่ามิได้   พระเจ้าข้า.

พระผู้มีพระภาคเจ้า.  กษัตริย์ทั้งหลาย  มีค่าหรือ.

พระราชา.  ธรรมดาว่า  กษัตริย์ทั้งหลายหาค่ามิได้.

พระผู้มีพระภาคเจ้า. ดูก่อนมหาบพิตร   พระองค์อาศัยน่าอันมีค่าเพียง

เล็กน้อยแล้วยังกษัตริย์ทั้งหลายอันหาค่ามิได้ให้พินาศไป    เพื่อประโยชน์อะไร

ธรรมดาว่า  ความพอพระทัยในความบาดหมางกัน  ย่อมไม่มี  ดูก่อนมหาบพิตร

ความอาฆาตอันรุกขเทวดาองค์หนึ่งกับหมีผูกพันกันแล้ว    เพราะทำเวรในสิ่งที่

ไม่ควร    ด้วยอำนาจแห่งความทะเลาะกัน  ความอาฆาตนั้นจักเป็นไปตลอดกัป

นี้แม้ทั้งสิ้น  ดังนี้   แล้วตรัสผันทนชาดก.

ลำดับนั้น    พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า  มหาบพิตร   พระองค์ไม่พึง

เป็นผู้ชื่อว่า  มีบุคคลอื่นเป็นปัจจัย   เพราะว่าบุคคลมีผู้อื่นเป็นปัจจัยแล้ว   หมู่

สัตว์จตุบาททั้งหลายในหิมวันต์อันแผ่ไปตั้งสามพันโยชน์     จึงได้พากันแล่นไป

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 206

แล้วยังมหาสมุทร ด้วยถ้อยคำของกระต่ายตัวหนึ่ง  เพราะฉะนั้นแหละ  พระองค์

จึงไม่ควรมีผู้อื่นเป็นปัจจัย    ดังนี้    แล้วตรัสปฐวีอุทริยนชาดก.

ลำดับนั้นแหละตรัสว่า    ดูก่อนมหาบพิตร    ในกาลไหน ๆ สัตว์ที่มี

กำลังทรามเห็นอยู่ซึ่งโทษ   เห็นโอกาสที่ประทุษร้ายสัตว์ที่มีกำลังมาก   ดูก่อน

มหาบพิตร  หรือว่าในกาลไหน ๆ  สัตว์ที่มีกำลังมาก  เห็นโทษเห็นโอกาสที่จะ

ประทุษร้ายสัตว์ที่มีกำลังทรามมีอยู่    เพราะว่า    แม้นางนกมูลไถ    (คล้ายนก

กระจาบฝนแต่ใหญ่กว่าเล็กน้อย)     ก็ยังช้างใหญ่ให้ตายได้    ดังนี้     แล้วตรัส

ลฎกิกชาดก

ครั้นตรัสชาดกทั้ง ๓  เพื่อต้องการความสงบระงับแห่งความวิวาทอย่าง

นี้แล้ว    เพื่อต้องการแสดงความสามัคคี    จึงตรัสชาดกอีก ๒ ชาดก.    ถามว่า

พระองค์ตรัสอย่างไร.  ตอบว่า  ตรัสว่า ดูก่อนมหาบพิตร จริงอยู่  ใคร ๆชื่อว่า

ย่อมสามารถเห็นช่องทางแห่งความเป็นผู้พร้อมเพรียงกัน    ดังนี้     แล้วก็ตรัส

รุกขธัมมชาดก.  จากนั้น  ก็ตรัสอีกว่า  ดูก่อนมหาบพิตร  ใคร ๆ ไม่สามารถ

เพื่อเห็นช่องทางแห่งผู้พร้อมเพรียงกันได้   ก็ในกาลใด    ชนทั้งหลายทำความ

บาดหมางซึ่งกันและกัน    ในกาลนั้น    บุตรของนายพรานจึงพาชนเหล่านั้นไป

ฆ่าเสีย  เพราะเหตุนั้น   ขึ้นชื่อว่า  ความชอบใจในความวิวาทกันจึงไม่มี  ดังนี้

แล้วตรัสวัฎฎกชาดก.    ครั้นตรัสชาดกทั้ง ๕ เหล่านี้     อย่างนี้แล้ว   ในที่สุดก็

ตรัสอัตตทัณฑสูตร.

พระราชาผู้อยู่ในพระนครทั้งสองทรงเลื่อมใสแล้ว    ตรัสว่า   ถ้าพระ-

ศาสดาไม่เสด็จมาแล้วไซร้    พวกเราทั้งหลายผู้มีอาวุธในมือจักฆ่าซึ่งกันและกัน

จักยังแม่น้ำคือโลหิตให้ไหลไป        พวกเราทั้งหลายก็จักไม่เห็นบุตรและพี่ชาย

น้องชายของพวกเรา    จักไม่เห็นแม้ประตูบ้าน    การนำข่าวสาส์นและการตอบ

ข่าวสาส์นของพวกเราก็จักไม่ได้มีแล้ว       ชีวิตของพวกเราได้แล้ว   เพราะอาศัย

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 207

พระศาสดา  ก็ถ้าว่าพระศาสดาได้อยู่ครอบครองราชสมบัติไซร้  บริวารสองพัน

ทวีปก็จักอยู่ในพระหัตถ์  (ในอำนาจ)   ของพระองค์ซึ่งเสวยราชสมบัติในทวีป

ทั้ง ๔  ทั้งบุตรของพระองค์ก็พึงมีเกินพันแน่   คราวนั้นแหละ   พระองค์ก็จักมี

กษัตริย์เป็นบริวารเที่ยวเสด็จไป   ก็แต่ว่า   พระองค์ทรงสละราชสมบัตินั้นแล้ว

แลเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์    บรรลุสัมโพธิญาณแล้ว     แม้ในบัดนี้ก็ขอให้

พระองค์มีกษัตริย์เป็นบริวารเสด็จเที่ยวไปเถิด    ดังนี้      แล้วถวายพระกุมาร

ตระกูลละ ๒๕๐ องค์.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังพระกุมารเหล่านั้นให้บวชแล้วเสด็จไปสู่

มหาวัน    (ป่าใหญ่)  ครั้งนั้น    ความไม่ยินดียิ่งเกิดขึ้นแล้วแก่ภิกษุเหล่านั้น   ผู้

บวชด้วยความเคารพตามความพอใจของตน.    แม้ภรรยาเก่าของท่านเหล่านั้นก็

คิดว่า   การครองเรือนอยู่ลำบาก  ขอพระลูกเจ้าจงสึกเถิด  เป็นต้น    แล้วส่งข่าว

นั้นไป.  ภิกษุเหล่านั้นมีความกระวนกระวายใจเป็นอันมาก.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงใคร่ครวญอยู่ทรงทราบแล้ว ซึ่งความที่ภิกษุ

เหล่านั้นไม่มีความยินดี ทรงพระดำริว่า  พวกภิกษุเหล่านี้อยู่ร่วมกับพระพุทธเจ้า

ผู้เช่นกับด้วยเรายังกระสันอยู่  (อยากสึก)  เอาเถอะ  เราจักพรรณนาถึงทะเลสาบ

แห่งนกดุเหว่าแก่ภิกษุเหล่านั้นแล้วนำไปในที่นั้น     ก็จักบรรเทาความไม่ยินดีได้

ดังนี้    แล้วได้กล่าวพรรณนาถึงทะเลสาบอันเป็นที่อาศัยอยู่แห่งนกดุเหว่านั้นแก่

ภิกษุทั้งหลาย.  ภิกษุเหล่านั้นใคร่เพื่อจะเห็นทะเลสาบแห่งนกนั้น.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  พวกเธอใคร่เพื่อ

จะเห็นหรือ.

พวกภิกษุกราบทูลว่า  ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า   พวกข้าพระองค์ใคร่

เพื่อจะเห็น   พระเจ้าข้า.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 208

พระผู้มีพระภาคเจ้า.   ถ้าพวกเธอประสงค์อย่างนี้   ก็จงมา   เราจักไป.

ภิกษุ.  ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า พวกข้าพระองค์จักไปสู่ที่เป็นที่เข้าถึง

ของบุคคลผู้มีฤทธิ์ได้อย่างไร.

พระผู้มีพระภาคเจ้า.    พวกเธอใคร่จะไป   เราก็จักพาไปด้วยอานุภาพ

ของเรา.

พระภิกษุ.   ดีแล้ว   พระเจ้าข้า.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพาภิกษุ ๕๐๐ รูป    เหาะขึ้นไปในอากาศแล้ว

หยุดลงที่ทะเลสาบอันเป็นที่อาศัยอยู่แห่งพวกนกดุเหว่า        แล้วตรัสกะภิกษุ

ทั้งหลายว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ในทะเลสาบอันเป็นที่อาศัยอยู่แห่งนกดุเหว่านี้

พวกเธอยังไม่รู้จักชื่อปลาเหล่าใด   จงถามเราดังนี้    ภิกษุเหล่านั้นทูลถามแล้ว ๆ

พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสบอกคำอันพวกภิกษุเหล่านั้นทูลถามแล้ว  ๆ  อนึ่ง

ทรงอนุญาตให้พวกภิกษุเหล่านั้นทูลถามชื่อปลาเหล่านั้นเท่านั้นก็หาไม่     ให้

ทูลถามถึงชื่อแห่งต้นไม้ทั้งหลายในไพรสณฑ์นั้นบ้าง   ชื่อแห่งพวกนกมีสองเท้า

และสี่เท้าบ้าง   และก็ตรัสบอกแล้ว.

ลำดับนั้น   นกดุเหว่าผู้เป็นสกุณราช  เกาะที่ท่อนไม้อันพวกนกเหล่านั้น

ใช้จงอยปากคาบถือเอาไว้แวดล้อมมาอยู่ด้วยหมู่แห่งนกทั้งสองข้าง    คือ    ทั้ง

ข้างหน้าและข้างหลัง.     พวกภิกษุเห็นนกนั้นแล้วทูลถามว่า     ข้าแต่พระองค์

ผู้เจริญ   พวกข้าพระองค์ย่อมสำคัญว่า   นกดุเหว่าตัวนั้นจักเป็นราชาแห่งพวก

นกเหล่านี้   พวกนกเหล่านี้จักเป็นบริวารของนกนั้น  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

อย่างนั้นนั่นแหละ    แม้ข้อนี้ก็เป็นเช่นวงศ์ของพวกเรา    เป็นประเพณีของเรา

เหมือนกัน.  ภิกษุกราบทูลว่า  ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในบัดนี้  พวกข้าพระองค์

เห็นนกเหล่านี้เท่านั้น    แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำใดว่า     แม้นี้ก็เป็นวงศ์

ของเราเป็นประเพณีของเราเหมือนกัน    ดังนี้    พวกข้าพระองค์ใคร่เพื่อจะสดับ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 209

ฟังพระดำรัสนั้น.  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   พวกเธอ

ต้องการจะฟังหรือ.  พวกภิกษุรับพระดำรัสว่า  พระพุทธเจ้าข้า.  พระผู้มีพระ-

ภาคเจ้าตรัสว่า    ถ้าอย่างนั้น     พวกเธอจงพึง.     พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัส

กุณาลชาดก   อันประดับด้วยพระคาถา  ๓๐๐ คาถา    ทรงบรรเทาแล้วซึ่งความ

ไม่ยินดียิ่งของพวกภิกษุเหล่านั้น.   ในเวลาจบเทศนา  ภิกษุแม้ทั้งหมด (๕๐๐)

ตั้งอยู่เฉพาะแล้วในโสดาปัตติผล.   แม้ฤทธิ์ของภิกษุเหล่านั้นก็มาแล้ว    (สำเร็จ

แล้ว)  ด้วยมรรคนั้นนั่นแหละ.   เรื่องของภิกษุทั้งหลาย   ขอหยุดไว้เพียงเท่านี้

ก่อน  จากนั้น  พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จขึ้นไป   ในอากาศได้เสด็จไปสู่มหาวัน

แล้วทีเดียว.   แม้ภิกษุเหล่านั้น    ในเวลาไป  ได้ไปด้วยอานุภาพของพระทศพล

ในเวลามาได้แวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้ามาหยั่งลงในมหาวัน        ด้วยอานุภาพ

ของตน.

พระองค์เสด็จประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้วตรัสเรียกภิกษุ

เหล่านั้นมาด้วยคำว่า    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    พวกเธอจงมานั่ง    เราจักบอก

กรรมฐานแก่พวกเธอซึ่งยังมีกิเลสที่ควรฆ่าด้วยมรรค ๓ เบื้องบน  ดังนี้   แล้ว

ตรัสบอกกรรมฐาน.    ภิกษุทั้งหลายคิดว่า     พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบถึง

ความที่พวกเรามีความไม่ยินดียิ่ง      จึงทรงนำมายังทะเลสาบอันเป็นที่อาศัยอยู่

แห่งพวกนกดุเหว่า  ทรงบรรเทาความไม่ยินดี  โดยตรัสกุณาลชาดก  เมื่อพวก

เราบรรลุโสดาปัตติผลในที่นั้นแล้ว    บัดนี้     ได้ประทานกรรมฐานเพื่อบรรลุ

มรรค ๓  ในที่มหาวันนี้   ก็การที่พวกเราให้เวลาผ่านไปโดยคิดว่า   พวกเราเข้า

ถึงกระแสธรรมแล้ว   ดังนี้.    ย่อมไม่สมควรเลย   การที่พวกเราเป็นเช่นกับพวก

ชนทั้งหลายก็ไม่สมควร  ดังนี้.   ภิกษุเหล่านั้นจึงถวายบังคมพระยุคลบาทพระ-

ศาสดาแล้วลุกขึ้นจับผ้าสิสีทนะสำหรับนั่งสะบัดแล้วปูนั่งในที่เฉพาะตน  และนั่ง

แล้วที่โคนไม้ใกล้เงื้อมเขา.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 210

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระดำริว่า  แม้ว่า  ภิกษุเหล่านี้จะมีการงานยัง

ไม่คุ้นแล้ว  ตามปกติ  แต่ชื่อว่าเหตุที่ทำให้ลำบากของภิกษุผู้ได้อุบายแล้ว    ย่อม

ไม่มี    เมื่อภิกษุเหล่านี้แยกย้ายกันไปปฏิบัติ     เริ่มตั้งวิปัสสนาบรรลุอรหัต

แล้วก็จักมาสู่สำนักของเรา   ด้วยประสงค์ว่า   พวกเราจักบอกคุณวิเศษที่ตนแทง

ตลอดแล้ว  ครั้นเมื่อภิกษุเหล่านี้มาแล้ว  พวกเทวดาในหมื่นจักรวาลจักประชุม

กันในจักรวาลหนึ่ง  (นี้)  มหาสมัย   คือ  การประชุมใหญ่   จักมี   เราจึงควร

นั่งในโอกาสอันสงัด  ดังนี้.   ลำดับนั้น  จึงเสด็จประทับนั่ง  ณ  พุทธอาสนะใน

ที่อันสงัด.

พระเถระผู้ไปถือเอากรรมฐานก่อนกว่าภิกษุทั้งหมด     บรรลุแล้วซึ่ง

พระอรหัต    พร้อมกับปฏิสัมภิทาทั้งหลาย.    ต่อจากนั้น    ภิกษุอื่นอีก ๆ โดย

ทำนองนี้    ขยายออกไปจนถึง ๕๐๐ รูป    บรรลุพระอรหัตพร้อมกับปฏิสัมภิทา

ทั้งหลาย  เหมือนดอกปทุมทั้งหลายขยายออกไปจากกอปทุม  ฉะนั้น.

ภิกษุผู้บรรลุพระอรหัตก่อนกว่าภิกษุทั้งปวง    คิดว่า  เราจักกราบทูล

พระผู้มีพระภาคเจ้า   ดังนี้    จึงแยกบัลลังก์แล้วลุกขึ้นจับผ้านิสีทนะสะบัดแล้วได้

มุ่งหน้าต่อพระทศพลไปแล้ว.  ภิกษุอื่นอีก ๆ ด้วยอาการอย่างนี้แม้ทั้ง ๕๐๐ รูป

ได้ไปแล้วโดยลำดับเทียว      ราวกะว่า    เข้าไปสู่     โรงฉันอาหาร     ภิกษุผู้มา

ก่อนถวายบังคมแล้วปูผ้านิสีทนะ    (ผ้าสำหรับรองนั่ง)     แล้วก็นั่ง  ณ  ที่

สมควรส่วนข้างหนึ่งเป็นผู้ใคร่เพื่อจะบอกคุณวิเศษที่ตนแทงตลอดแล้ว      และ

เหลียวกลับแลดูทางที่ตนมา   ด้วยคิดว่า   ใคร ๆ อื่นมีอยู่หรือไม่หนอ    ดังนี้

ไม่เห็นแล้วแม้บุคคลอื่นเลย   เพราะฉะนั้น    ภิกษุเหล่านั้น      แม้ทั้งหมดมาแล้ว

นั่งแล้ว ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ๆ ภิกษุนี้มาอยู่ก็ไม่บอกแก่ภิกษุนี้     แม้ภิกษุ

นี้มาแล้วก็ไม่บอกแก่ภิกษุนี้เหมือนกัน   ได้ยินว่าอาการ ๒ อย่าง    ย่อมมี   แก่

พระขีณาสพทั้งหลาย   คือ  ท่านยังจิตให้เกิดขึ้นว่า  โอหนอ  สัตว์โลก  พร้อม

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 211

ทั้งเทวโลกพึงแทงตลอดซึ่งคุณอันเราแทงตลอดได้โดยพลันเหมือนกันเถิด  ดังนี้

และพระขีณาสพทั้งหลาย     ย่อมไม่ประสงค์จะบอกคุณวิเศษแก่กันและกัน

เหมือนบุรุษผู้ได้ขุมทรัพย์แล้วไม่บอกขุมทรัพย์อันตนรู้เฉพาะแล้วนั้น.

ก็ครั้นเมื่ออริยมณฑล   คือ  มรรคอันยังผลให้เกิดขึ้นอย่างนี้    เกิดขึ้น

แล้ว มณฑลแห่งพระจันทร์เพ็ญก็ปราศจากเครื่องเศร้าหมองเหล่านี้  คือ  หมอก

น่าค้าง  ควันไฟ  ธุลี   และราหู   (เจ้าแห่งพวกอสูร)   โดยรอบเทือกเขายุคันธร

แห่งทิศปราจีน   อันประกอบด้วยสิริดุจล้ออันสำเร็จด้วยเงินที่บุคคลจับให้หมุน

ไปอยู่โลดแล่นขึ้นดำเนินไปสู่กลางหาว  (ท้องฟ้า)  เหมือนมณฑลแห่งแว่นใหญ่

อันสำเร็จแล้วด้วยเงินที่ยกขึ้นไว้ทางทิศปราจีน        เพื่อแสดงถึงสิ่งซึ่งเป็นที่น่า

เพลิดเพลินของโลกที่ประดับด้วยพุทธุปบาทนี้   ฉะนั้น.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประทับอยู่ในสักกชนบทชั่วขณะหนึ่ง   คือเป็น

เวลาชั่วระยะหนึ่ง ครู่หนึ่งกับด้วยหมู่แห่งภิกษุ ๕๐๐ รูปซึ่งเป็นหมู่ใหญ่ในป่าใหญ่

ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์    ภิกษุทั้งหมดนั่นแหละเป็นพระอรหันต์ดังพรรณนามา

ฉะนี้. พึงทราบความต่อไปอีกว่า แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอุบัติขึ้นในวงศ์แห่ง

พระเจ้ามหาสมมต    แม้พวกภิกษุ  ๕๐๐  รูปเหล่านั้นก็เกิดในตระกูลของพระเจ้า

มหาสมมต.  พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเกิดในครรภ์แห่งกษัตริย์ แม้ภิกษุเหล่านั้นก็

เกิดในครรภ์แห่งกษัตริย์ พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นราชบรรพชิต แม้ภิกษุเหล่านั้น

ก็เป็นราชบรรพชิต.      พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเศวตฉัตรสละความเป็นพระเจ้า

จักรพรรดิอันอยู่ในเงื้อมพระหัตถ์ผนวชแล้ว    แม้ภิกษุเหล่านั้นก็ละเศวตฉัตร

สละความเป็นพระราชาทั้งหลายอันอยู่ในเงื้อมมือบวชแล้ว.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วโดยพระองค์เอง    ในโอกาส

อันบริสุทธิ์แล้วในส่วนแห่งราตรีอันบริสุทธิ์แล้ว    ทรงมีบริวารอันบริสุทธิ์แล้ว

ทรงมีราคะปราศจากไปแล้ว       มีบริวารซึ่งมีราคะปราศจากไปแล้ว       มีโทสะ

ปราศจากไปแล้ว       มีบริวารซึ่งมีโทสะปราศจากไปแล้ว       มีโมหะปราศ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 212

จากไปแล้ว   มีบริวารซึ่งมีโมหะปราศจากไปแล้ว   มีตัณหาออกแล้ว   มีบริวาร

ผู้มีตัณหาออกแล้ว ไม่มีกิเลส  มีบริวารผู้ไม่มีกิเลส ทรงสงบระงับแล้ว มีบริวาร

ผู้สงบระงับแล้ว   ทรงฝึกดีแล้ว   มีบริวารที่ฝึกดีแล้ว    ทรงเป็นผู้พ้นแล้ว    มี

บริวารผู้พ้นแล้ว  จึงรุ่งโรจน์ยิ่งในป่าใหญ่นั้น  ดังนี้ .   คำว่า   สักกะ   นี้มีมาก

ประมาณเพียงไร  บัณฑิตพึงกล่าวเพียงนั้น  นี้ชื่อว่า  วรรณภูมิ.  คำว่า  ภิกษุ

มีประมาณ ๕๐๐ รูปล้วนเป็นพระอรหันต์   นี้    ท่านกล่าวหมายเอาภิกษุเหล่านี้

ด้วยประการฉะนี้.

คำว่า   เยภุยฺเยน   แปลว่า   โดยมาก   คือได้แก่ พวกเทวดาทั้งหลาย

ที่ประชุมกันมีมาก   พวกที่ไม่ได้ประประชุมกันมีน้อย  คือ  พวกที่เป็นอสัญญ-

สัตว์และเกิดในอรูปาวจรเท่านั้น.

 

พวกเทวดาหมื่นจักรวาลประชุมกัน

 

พึงทราบลำดับแห่งเทวดาทั้งหลายที่มาประชมกันในป่ามหาวัน   ดังต่อ

ไปนี้

ได้ยินว่า  พวกเทวดาผู้อาศัยอยู่รอบ ๆ ป่ามหาวัน   ส่งเสียงดังว่า  ข้า

แต่ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราจงมา  ชื่อว่าการเห็นพระพุทธเจ้ามีอุปการะมาก

การฟังธรรมมีอุปการะมาก   การเห็นพระสงฆ์ก็มีอุปการะมาก  พวกเราทั้งหลาย

จงมา ๆ เถิด   ดังนี้    จึงมาถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า   และพระขีณาสพซึ่ง

บรรลุพระอรหัตในครู่นั้นแล้วได้ยืนอยู่  ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง.   โดยอุบาย

นี้นั่นแหละ พวกเทวดาทั้งหลายพึงเสียงเทวดาเหล่านั้นสิ้นสามครั้งในหิมวันต์อัน

แผ่ออกไปสามพันโยชน์ด้วยสามารถแห่งเสียงมีเสียงระหว่างกึ่งคาวุต หนึ่ง คาวุต

กึ่งโยชน์   หนึ่งโยชน์เป็นต้น    พวกเทวดาในชมพูทวีปทั้งสิ้น   คือผู้อาศัยอยู่ใน

พระนคร ๖๓ พัน    ที่ลำรางน้ำ ๙๙ แสน  ที่เมืองท่า ๙๖ แสน   และในที่เป็น

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 213

ที่เกิดแห่งรัตนะ   คือทะเล  ๕๖  แสน   ในจักรวาลทั้งสิ้น    คือ   ในบุพวิเทหะ

อมรโคยานะ    อุตตรกุรุและในทวีปเล็ก ๒ พัน     ต่อจากนั้น    เทวดาที่อยู่ใน

จักรวาลที่สอง   โดยทำนองนี้แหละ.   บัณฑิตพึงทราบว่าพวกเทวดาทั้งหลายใน

หมื่นจักรวาลนาประชุมกันแล้ว  ด้วยประการฉะนี้.

ก็หมื่นจักรวาลในที่นี้  ท่านประสงค์เอาโลกธาตุสิบ  ด้วยเหตุนั้น  พระ

ผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า  ทสหิ  จ  โลกธาตูหิ  เทวตา  เยภุยฺเยน  สนฺนิปติกา

โหนฺติ   (แปลว่า  ก็เทวดานาแต่โลกธาตุสิบแล้วประชุมกันโดยมาก)   ครั้นเมื่อ

ความเป็นอย่างนี้     ห้องแห่งจักรวาลทั้งสิ้น    ก็เต็มไปด้วยเทวดาทั้งหลายผู้มา

ประชุมกันแล้วตั้งแต่พรหมโลกมา  ราวกะเข็มที่บุคคลทะยอยใส่ในกล่องเข็มโดย

ไม่ขาดระยะฉะนั้น.  ในที่นี้นั้น  พึงทราบความสูงของพรหมโลก  อย่างนี้ว่า

ได้ยินว่า  ในโลหปราสาท  มีก้อนหินเท่าเรือนยอดแห่งบรรพต   ตั้งอยู่

ในพรหมโลก  ทิ้งก้อนหินนั้นลงมายังโลกมนุษย์นี้  ๔ เดือน  จึงตกถึงแผ่นดิน.

ในโอกาส    คือที่ว่างอันกว้างใหญ่อย่างนี้    บุคคลยืนอยู่ข้างล่างขว้างปาดอกไม้

หรือต้นไม้ย่อมไม่ได้เพื่อไปในเบื้องบน   หรือยืนอยู่เบื้องบนเอาเมล็ดพรรณผัก

กาดโยนไปข้างล่าง   ย่อมไม่ได้ช่องเพื่อตกไปในเบื้องล่างได้   ด้วยอาการอย่างนี้

เทวดาทั้งหลายได้มาไม่ขาดระยะจนหาที่ว่างมิได้.

อนึ่ง     ที่เป็นที่ประทับนั่งของพระเจ้าจักรพรรดิ      ย่อมไม่คับแคบ

กษัตริย์ทั้งหลายผู้มีศักดิ์ใหญ่เสด็จมาแล้ว ๆ ย่อมได้โอกาส   คือช่องว่าง  ที่เดียว

ความคับแคบยิ่งข้างนี้และข้างนี้ย่อมไม่มีฉันใด    ข้อนี้ก็ฉันนั้นแหละ   ที่เป็นที่

ประทับนั่งของพระผู้มีพระภาคเจ้า  ไม่คับแคบ  ไม่มีสิ่งขัดขวาง  พวกเทวดาผู้มี

ศักดิ์ใหญ่  และพวกพรหมทั้งหลายมาแล้ว ๆ ยังที่ประทับของพระผู้มีพระภาคเจ้า

ย่อมไม่มีสิ่งขัดขวางย่อมได้โอกาส   คือ  ช่องว่างทีเดียว.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 214

ได้ยินว่า  พวกเทพทั้งหลาย  ๑๐ องค์บ้าง ๒๐  องค์บ้าง   เนรมิตอัตภาพ

ให้เล็ก แล้วอยู่ในที่สักว่าเจาะเข้าไปเท่าปลายขน ณ ที่ใกล้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็มี.

พวกเทพ  ๖๐ พวก   ได้ยืนอยู่ข้างหน้าของเทวดาทั้งปวง.   บทว่า   สุทฺธาวา-

สกายิกาน  แปลว่า  ผู้อยู่ในสุทธาวาส.  พรหมโลก ๕ ชั้น  อันเป็นที่อยู่แห่ง

พระอนาคามีและพระขีณาสพทั้งหลาย  ชื่อว่า  สุทธาวาส.  บทว่า  เอตทโหสิ

แปลว่า   พวกพรหมได้มีความดำริ.   ถามว่า   เพราะเหตุไร   พวกพรหมจึงมี

ความดำริ.  ตอบว่า   ได้ยินว่า   พวกพรหมเหล่านั้นเข้าสมาบัติและก็ออกตามที่

กำหนดไว้   แล้วแลดูภพของพรหมทั้งหลายได้เห็นความว่างเปล่า  เหมือนเรือน

ภัตในเวลาที่บุคคลกินแล้ว   (ในเวลาภายหลังแห่งภัต)   ทีนั้น   จึงพิจารณาดูว่า

พวกพรหมเหล่านั้นไปไหน   ทราบแล้วซึ่งสมาคมใหญ่ว่า   สมาคมนี้    พวกเรา

โดยมากซึ่งถูกปล่อยทิ้งไว้ข้างหลังแล้ว ก็โอกาสของบุคคลผู้ล้าหลังย่อมหาได้ยาก

เพราะฉะนั้น     พวกเราเมื่อไปก็จะไม่ไปมือเปล่า     ควรแต่งคาถาองค์ละคาถา

แล้วจักไป   พวกเราจักให้เขารู้ซึ่งความที่ตนมาแล้วในสมาคมใหญ่   ด้วยคาถานี้

และจะกล่าวพรรณนาคุณของพระทศพล   ดังนี้ด้วยประการฉะนี้     ความดำรินี้

จึงได้มีแล้ว   เพราะความที่พวกพรหมเหล่านั้นออกจากสมาบัติแล้ว   พิจารณา.

พระบาลีว่า  ภควโต  ปุรโต   ปาตุรหสุ  แปลความว่า  มาปรากฏ

อยู่เฉพาะหน้าของพระผู้มีพระภาคเจ้า    คือได้แก่    พวกพรหมที่กล่าวคาถาใน

สำนักพระผู้มีพระภาคเจ้า   เหมือนหยั่งลงในที่เฉพาะหน้า.   ก็เนื้อความอย่างนี้

ในที่นี้ไม่พึงเข้าใจอย่างนั้น  ก็พวกพรหมเหล่านั้นดำรงอยู่ในพรหมโลกนั่นแหละ

ร้อยกรองคาถาทั้งหลายแล้ว       องค์หนึ่งหยั่งลงที่ขอบจักรวาลค้านปุรัตถิมทิศ

(ทิศตะวันออก)  องค์หนึ่งหยั่งลงที่ขอบจักรวาลด้านทิกษิณ (ทิศใต้) องค์หนึ่ง

หยั่งลงที่ขอบจักรวาลด้านปัจฉิม (ทิศตะวันตก)  องค์หนึ่งหยั่งลงที่ชอบจักรวาล

ด้านอุดร  (ทิศเหนือ).

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 215

ลำดับนั้น      พระพรหมผู้หยั่งลงที่ชอบจักรวาลด้านปุรัตถิมทิศ     เข้า

สมาบัติมีนีลกสิณ  เป็นอารมณ์แล้วปล่อยรัศมีสีเขียว   ยังเทวดาในหมื่นจักรวาล

ให้รู้ซึ่งความที่ตนมาแล้ว  เหมือนบุคคลสวมใส่อยู่ซึ่งหนังสำเร็จแล้วด้วยแก้วมณี

ธรรมดาว่า  พุทธวิถีใคร ๆ ก็ไม่อาจเพื่อจะให้ยิ่งกว่า  เพราะฉะนั้น    พรหมจึง

มาตามพุทธวิถีอันตนไม่สามารถผ่านไป   ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้

ยืนอยู่.  ณ  ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง    ครั้นยืนอยู่   ณ  ที่สมควรแล้วก็ได้ภาษิต

คาถาที่ตนแต่งมา.

พระพรหมองค์หนึ่งซึ่งหยั่งลงที่ขอบจักรวาลด้านทักษิณ    เข้าสมาบัติ

มีปิตกสิณเป็นอารมณ์เดียว   ปล่อยรัศมีสีทอง    ยังพวกเทวดาในหมื่นจักรวาล

ให้รู้ซึ่งความที่ตนมาแล้ว   เหมือนบุคคลห่มผ้าสีทองอยู่    แล้วได้กระทำเหมือน

อย่างนั้นนั่นแหละ  (เหมือนองค์ก่อน).

พระพรหมผู้หยั่งลงที่ขอบจักรวาลด้านปัจฉิม   เข้าสมาบัติมีโลหิตกสิณ

เป็นอารมณ์   แล้วปล่อยรัศมีสีแดง   ยังพวกเทวดาในหมื่นจักรวาลให้รู้ซึ่งความ

ที่ตนมาแล้ว  เหมือนบุคคลพันกายอยู่ด้วยผ้ากัมพลอันประเสริฐซึ่งมีสีแดง  แล้ว

กระทำเหมือนอย่างนั้นนั่นแหละ.

พระพรหมผู้หยั่งลงที่ขอบจักรวาลด้านอุดร      เข้าสมาบัติโอทาตกสิณ

แล้วปล่อยรัศมีสีขาว      ยังพวกเทวดาในหมื่นจักรวาลให้รู้ซึ่งความที่ตนมาแล้ว

เหมือนบุคคลห่มอยู่ซึ่งแผ่นผ้าดอกมะลิ  แล้วได้ทำเหมือนอย่างนั้นเหมือนกัน.

แต่ในพระบาลีกล่าวว่า   ในครั้งนั้นแหละ     พวกเทวดา  ๔  องค์นั้น

ได้หายจากหมู่พรหมชั้นสุทธาวาส     มาปรากฏอยู่เฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระ-

ภาคเจ้า       ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ยืนอยู่    ณ    ที่สมควรส่วน

ข้างหนึ่ง  ดังนี้   ราวกะในขณะเดียวกันทั้ง ๔ องค์  คือว่า  ความปรากฏเฉพาะ

พระพักตร์ด้วย     ความเป็นคือถวายบังคมแล้วได้ยืนอยู่    ณ    ที่สมควรส่วน

ข้างหนึ่งด้วย  ที่แท้นั้น  พระพรหมนั้นได้มีแล้ว    โดยลำดับตามที่กล่าวแล้วนี้

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 216

ท่านกล่าวแสดงกระทำรวมกัน.      ก็การกล่าวคาถาของเทวดาทั้ง  ๔  นั้น   แม้

ในพระบาลีท่านก็กล่าวไว้คนละส่วนเหมือนกัน.

บรรดาบทเหล่านั้น  บทว่า  มหาสมโย  แก้เป็น  มหาสมูโห  แปลว่า

การประชุมใหญ่.  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียก  ป่าใหญ่  ว่าไพรสณฑ์.    แม้

ด้วยคำทั้งสองนี้    พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสว่า  การประชุมกัน  คือการประชุม-

ใหญ่ในไพรสณฑ์ ในวันนี้   ดังนี้.  ลำดับนั้น  เพื่อแสดงถึงเทวดาที่ประชุมกัน

จึงกล่าวว่า   เทวกายา   สมาคตา   แปลว่า   พวกเทวดามาประชุมกันแล้ว.

บรรดาคำเหล่านั้น   คำว่า   เทวกายา   แก้เป็น   เทวฆฏา   แปลว่า

พวกเทวดา.  บทว่า   อาคตมฺห   อิม    ธมฺมสมย   แปลว่า   พวกข้าพเจ้า

มาแล้วสู่ที่ชุมนุมอันเป็นธรรมนี้    ความว่า    เพราะเห็นหมู่เทวดามาประชุมกัน

แล้วอย่างนี้     แม้พวกข้าพเจ้าก็มาแล้ว     สู่ที่ประชุมอันเป็นธรรมนี้.     ถามว่า

เพราะเหตุไร.   ตอบว่า  เพราะเพื่อจะเยี่ยมพระสงฆ์ผู้อันใคร  ๆ   ให้แพ้ไม่ได้.

บทว่า  ทกฺขิตาเยว  อปราชิตสฆ   แปลว่า    เพื่อจะเยี่ยมหมู่พระอันใคร ๆ

ให้แพ้ไม่ได้นี้   อธิบายว่า   พวกข้าพเจ้ามาแล้วเพื่อจะเห็นพระสงฆ์ผู้อันใคร ๆ

ให้แพ้ไม่ได้   ผู้มีสงครามอันตนย่ำยีมารทั้งสามชนะได้แล้วในวันนี้แล.

ก็พรหมนั้น    ครั้นกล่าวคาถานี้แล้ว    ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า

แล้วได้ยืนอยู่     ขอบจักรวาลด้านปุรัตถิมทิศ.   ลำดับนั้น    พรหมองค์ที่สอง

ก็มาแล้วโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ       ได้กล่าวคาถาว่า     ตตฺร   ภิกฺขโว

สมาทหสฺ   เป   รกฺขนฺติ  ปณฺฑฺตา  แปลความว่า

ภิกษุทั้งหลายในที่ประชุมนั้นตั้งมั่น

แล้ว   ได้ทำจิตของตนให้ตรงแล้ว  ภิกษุ

ทั้งปวงนั้นเป็นบัณฑิต  ย่อมรักษาอินทรีย์

ทั้งหลาย  ดุจดังว่านายสารถีถือบังเหียน

ฉะนั้น.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 217

บรรดาบทเหล่านั้น    บทว่า    ตตฺร  ภิกฺขโว    แก้เป็น    ตสฺมึ

สนฺนิปาตฏฺาเน  ภิกฺขู   แปลว่า   ภิกษุทั้งหลายในที่ประชุมนั้น.   บทว่า

สมาทหสุ  เเปลว่า  ตั้งจิตมั่นแล้ว   คือได้แก่  ประกอบแล้วด้วยสมาธิ.   บทว่า

อตฺตโน    อุชุกมกสุ    แปลว่า    ได้ทำจิตของตนให้ตรงแล้ว       อธิบายว่า

ละแล้วซึ่งจิตทั้งปวงของตน     อันเป็นส่วนที่คดโค้งที่ไม่ตรงแล้ว    ทำให้ตรง.

บทว่า   สารถีว  เนตฺตานิ  คเหตฺวา    แปลว่า     นายสารถีถือบังเหียน

อธิบายว่า  เมื่อม้าสินธพวิ่งไปดีแล้ว   นายสารถีผู้มีปะฏักห้อยลงแล้ว   ถือเอาซึ่ง

บังเหียนทั้งปวงแล้ว   ไม่เตือนอยู่   ไม่เหยียดปะฏักออกอยู่    ถือบังเหียนมั่นอยู่

ฉันใด  ภิกษุ  ๕๐๐ รูป  ทั้งหมดเหล่านี้    ประกอบด้วยฉฬังคุเบกขา    มีทวาร

อันคุ้มครองแล้ว   เป็นบัณฑิตย่อมรักษาอินทรีย์ทั้งหลาย  ฉันนั้น    ด้วยอาการ

อย่างนี้แหละ   เทวดาทั้งหลายจึงกล่าวว่า   ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า     พวกข้า-

พระองค์มาแล้วในที่นี้เพื่อเห็นภิกษุเหล่านั้น.  แม้เทวดาองค์นั้น   ไปแล้วก็ยืนอยู่

ในที่สมควรนั่นแหละ.

ลำดับนั้น      พรหม    องค์ที่สามก็มาแล้วโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ

ได้กล่าวคาถาว่า  เฉตฺวา  ขีล  เฉตฺวา  ปลีฆ ฯเปฯ  สุสู  นาคา แปลว่า

ภิกษุทั้งหลายนั้นตัดกิเลสดังตะปู

เสียแล้ว      ตัดกิเลสดังว่าลิ่มลลักเสียแล้ว

ถอนกิเลสดังว่าเสาเขื่อนเสียแล้ว  มิได้มี

ความหวั่นไหว  เป็นผู้หมดจด   ปราศจาก

มลทิน    อันพระพุทธเจ้าผู้มีจักษุทรงฝึกดี

แล้ว  เป็นหมู่นาคหนุ่มไปอยู่.

บรรดาบทเหล่านั้น      บทว่า   เฉตฺวา   ขีล   แปลว่า   ตัดกิเลสดัง

ตะปูเสียแล้ว  คือว่า  ตัดราคะโทสะและโมหะเพียงดังตะปูเสียแล้ว.  บทว่า

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 218

ปลีฆ แปลว่า  ลิ่มสลัก  ได้แก่  ราคะโทสะและโมหะนั่นแหละเป็นดังลิ่มสลัก

บทว่า  อินฺทขีล  แปลว่า   เสาเขื่อน  ได้แก่   ราคะโทสะและโมหะนั่นแหละ

เป็นดังเสาเขื่อน.  บทว่า   โอหจฺจมเนชา    แปลว่า    มิได้มีความหวั่นไหว

อธิบายว่า    ภิกษุเหล่านี้มิได้มีความหวั่นไหว  ด้วยความหวั่นไหว คือ  ตัณหา

เป็นผู้ดึงขึ้นแล้ว  ถอนขึ้นแล้วซึ่งตัณหา เพียงดัง  เสาเขื่อน.  บทว่า  เต จรนฺติ

แปลว่า    ภิกษุเหล่านั้นเที่ยวไปอยู่    อธิบายว่า     ย่อมเที่ยวจาริกไปโดยไม่ถูก

กระทบกระเทือนแล้วในทิศทั้ง ๔.   บุทว่า   สุทฺธา   แปลว่า   เป็นผู้หมดจด

ได้แก่ เป็นผู้ไม่มีอุปกิเลส.  บทว่า  วิมลา   แปลว่า   ปราศจากมลทิน   คือ

ไม่มีมลทิน.    คำว่า    ปราศจากมลทินนี้เป็นไวพจน์ของคำว่า    เป็นผู้หมดจด

แล้วนั้นนั่นแหละ  บทว่า  จกฺขุมา  แปลว่า  ผู้มีจักษุ  คือได้แก่  ผู้มีจักษุ  ๕

บทว่า  สุทนฺตา  แปลว่า  ฝึกดีแล้ว    ได้แก่  ฝึกแล้วทางจักษุบ้าง  ทางโสตบ้าง

ทางฆานะบ้าง  ทางชิวหาบ้าง  ทางกายบ้าง  และทางใจบ้าง.  บทว่า  สุสู  นาคา

แปลว่า  เป็นหมู่นาคหนุ่ม   ได้แก่  เป็นนาครุ่นหนุ่ม.

พึงทราบวจนัตถะในคำว่า  นาคะนั้น  ดังนี้.

ฉนฺทาทีห  น  คจฺฉนฺตีติ  นาคา

ชนเหล่าใด ย่อมไม่ลำเอียง ด้วยอคติทั้งหลายมีฉันทะเป็นต้น  เหตุนั้น

ชนเหล่านั้น    จึงชื่อว่า  นาคา.

เตน  เตน  มคฺเคน  ปหีเน  กิเลเส  น  อาคจฺฉนฺตีติ   นาคา

ชนเหล่าใด ย่อมไม่มาสู่กิเลสทั้งหลายอันมรรคนั้น  ๆ ละแล้ว  เหตุนั้น

ชนเหล่านั้น  จึงชื่อว่า  นาคา.

นานปฺปการ  อาคุ   น   กโรนฺตีติ  นาคา

ชนเหล่าใด    ย่อมไม่กระทำความผิดมีประการต่าง ๆ  เหตุนั้น    ชน

เหล่านั้น   จึงชื่อว่า  นาคา.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 219

นี้เป็นเนื้อความย่อในคำว่า  นาคะ  นี้   ส่วนความพิสดาร   พึงทราบ

โดยนัยที่กล่าวไว้ในมหานิทเทส.

อีกอย่างหนึ่ง   พึงทราบเนื้อความอย่างนี้ในที่นี้ว่า    บุคคลย่อมไม่ทำ

ความชั่ว  ย่อมไม่ติดในเครื่องผูกอันประกอบไว้ในโลกอย่างใด ๆ  ในที่ทั้งปวง

เป็นผู้หลุดพ้นแล้ว  ท่านเรียกว่า  นาคะ  คือ  ผู้คงที่มั่นคง.    ในบทว่า  สุสู

นาคา นี้อธิบายว่า  หมู่นาคหนุ่ม  ถึงแล้วซึ่งสมบัติแห่งความเป็นนาคะ  ดังนี้.

พวกเทวดาเหล่านั้น    กล่าวว่า  ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า     พวกข้าพระองค์มา

แล้วเพื่อเยี่ยมพวกนาคหนุ่มอันอาจารย์ผู้มีความเพียรชั้นยอดเห็นปานนี้ฝึกแล้ว

แม้พรหมองค์นั้นก็ได้ไปยืนอยู่ในที่สมควรนั่นแหละ.

ลำดับนั้น   พรหมองค์ที่  ๔ มาแล้วโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละได้กล่าว

คาถาว่า  เยเกจิ  พุทฺธ  สรณ  คตเส  เป็นต้น  แปลความว่า

ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงแล้วซึ่ง

พระพุทธเจ้าเป็นสรณะ  ชนเหล่านั้นจักไม่

ไปสู่อบายภูมิ       ละร่างกายอันเป็นของ

มนุษย์แล้วจักยังหมู่เทวดาให้บริบูรณ์.

บรรดาบทเหล่านั้น    บทว่า  คตาเส  แปลว่า  ถึงแล้ว   ได้แก่ ถึงสรณคมน์

อันปราศจากความแคลงใจ.      แม้พรหมนั้นก็ได้ยืนอยู่ในที่สมควรนั่นแหละ

ดังนี้แล.

จบอรรถกถาสมยสูตรที่  ๗

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 220

๘.  สกลิกสูตร

 

เทวดาสรรเสริญความอดทน

 

[๑๒๒]   ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ :-

สมัยหนึ่ง   พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่   ณ  มิคทายวัน      ในสวน

มัททกุจฉิ  กรุงราชคฤห์   ก็โดยสมัยนั้นแล    พระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้า

ถูกสะเก็ดหินกระทบแล้ว   ได้ยินว่า   เวทนาทั้งหลาย   ของพระผู้มีพระภาคเจ้า

มาก   เป็นความลำบากมีในพระสรีระ    กล้าแข้ง    เผ็ดร้อน   ไม่สำราญ   ไม่

ทรงสบาย ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระสติสัมปชัญญะอดกลั้นเวทนา

ทั้งหลาย  ไม่ทรงเดือดร้อน  ในครั้งนั้นแล    พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ปูผ้า

สังฆาฏิสี่ชั้น ทรงสำเร็จสีหไสยาสน์โดยพระปรัศว์เบื้องขวา ซ้อนพระบาทเหลื่อม

ด้วยพระบาท  ทรงมีพระสติสัมปชัญญะอยู่.

[๑๒๓]   ครั้งนั้นแล     เมื่อปฐมยามล่วงไปแล้ว     พวกเทวดาสตุลล-

ปกายิกาเจ็ดร้อย    มีวรรณะงาม   ยังสวนมัททกุจฉิทั้งสิ้นให้สว่าง     เข้าไปเฝ้า

พระผู้มีพระภาคเจ้า  ครั้นแล้วถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ยืนอยู่  ณ

ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง.

[๑๒๔]   เทวดาองค์หนึ่งครั้นยืนอยู่  ณ  ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว    ได้

เปล่งอุทานนี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า   พระสมณโคดมผู้เจริญ  เป็นนาค

หนอ  ก็แหละพระสมณโคดม  ทรงมีพระสติสัมปชัญญะ  ทรงอดกลั้นซึ่งเวทนา

ทั้งหลายอันมีในพระสรีระเกิดขึ้นแล้ว     เป็นความลำบาก   กล้าแข็ง   เผ็ดร้อน

ไม่สำราญ      ไม่ทรงสบาย    ด้วยความที่พระสมณโคดมเป็นนาค     มิได้ทรง

เดือดร้อน.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 221

[๑๒๕]   ในครั้งนั้นแล  เทวดาอื่นอีก  ได้เปล่งอุทานนี้ในสำนักพระผู้มี

พระภาคเจ้าว่า  พระสมณโคดมผู้เจริญ     เป็นสีหะหนอ  ก็แหละพระสมณโคดม

ทรงมีพระสติสัมปชัญญะอดกลั้นซึ่งเวทนาทั้งหลายอันมีในพระสรีระเกิดขึ้นแล้ว

เป็นความลำบาก   กล้าแข็ง   เผ็ดร้อน  ไม่สำราญ   ไม่ทรงสบาย    ด้วยความที่

พระสมณโคดมเป็นสีหะ  มิได้ทรงเดือดร้อน.

[๑๒๖]   ในครั้งนั้นแล   เทวดาอื่นอีก   ได้เปล่งอุทานนี้ในสำนักพระ-

ผู้มีพระภาคเจ้าว่า  พระสมณโคดมผู้เจริญ  เป็นอาชาไนยหนอ  ก็แหละพระสมณ

โคดมทรงมีพระสติสัมปชัญญะอดกลั้นเวทนาทั้งหลายอันมีในพระสรีระเกิดขึ้น

แล้ว   เป็นความลำบาก   กล้าแข็ง   เผ็ดร้อน   ไม่สำราญ   ไม่ทรงสบาย    ด้วย

ความที่พระสมณโคดมเป็นอาชาไนย  มิได้ทรงเดือดร้อน.

[๑๒๗]   ในครั้งนั้นแล     เทวดาอื่นอีก     ได้เปล่งอุทานนี้ในสำนัก

พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า   พระสมณโคดมผู้เจริญ    เป็นผู้องอาจหนอ    ก็แหละ

พระสมณโคดมทรงมีพระสดิสัมปชัญญะอดกลั้นซึ่งเวทนาทั้งหลาย      อันมีใน

พระสรีระเกิดขึ้นแล้ว    เป็นความลำบาก   กล้าแข็ง   เผ็ดร้อน  ไม่สำราญ   ไม่

ทรงสบาย  ด้วยความที่พระสมณโคดมเป็นผู้องอาจ  มิได้ทรงเดือดร้อน.

[๑๒๘]   ในครั้งนั้นแล     เทวดาอื่นอีก     ได้เปล่งอุทานนี้ในสำนัก

พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า  พระสมณโคดมผู้เจริญ  เป็นผู้ใฝ่ธุระหนอ  ก็แหละพระ-

สมณโคดมทรงมีพระสติสัมปชัญญะอดกลั้นเวทนาทั้งหลายอันมีในพระสรีระเกิด

ขึ้นแล้ว     เป็นความลำบาก    กล้าแข็ง    เผ็ดร้อน    ไม่สำราญ    ไม่ทรงสบาย

ด้วยความที่พระสมณโคดมเป็นผู้ใฝ่ธุระ   มิได้ทรงเดือดร้อน.

[๑๒๙]   ในครั้งนั้นแล     เทวดาอื่นอีก     ได้เปล่งอุทานนี้ในสำนัก

พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า   พระสมณโคดมผู้เจริญ   เป็นผู้ฝึกแล้วหนอ    ก็แหละ

พระสมณโคดมทรงมีพระสติสัมปชัญญะ        อดกลั้นซึ่งเวทนาทั้งหลายอันมีใน

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 222

พระสรีระเกิดขึ้นแล้ว   เป็นความลำบาก   กล้าแข็ง   เผ็ดร้อน  ไม่สำราญ    ไม่

ทรงสบาย  ด้วยความที่พระสมณโคดมเป็นผู้ฝึกแล้ว   มิได้ทรงเดือดร้อน.

[๑๓๐]   ในครั้งนั้นแล     เทวดาอื่นอีก.     ได้เปล่งอุทานนี้ในสำนัก

พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า    ท่านทั้งหลายจงดูสมาธิที่พระสมณโคดมให้เจริญดีแล้ว

อนึ่ง จิตพระสมณโคดมให้พ้นดีแล้ว อนึ่ง จิตเป็นไปตามราคะ พระสมณโคดม

ไม่ให้น้อมไปเฉพาะแล้ว   อนึ่ง   จิตเป็นไปตามโทสะ    พระสมณโคดมไม่ให้

กลับมาแล้ว    อนึ่ง    จิตพระสมณโคดมหาต้องตั้งใจข่ม    ต้องคอยห้ามกันไม่

บุคคลใดพึงสำคัญพระสมณโคดมผู้เป็นบุรุษนาค    เป็นบุรุษสีหะ    เป็นบุรุษ

อาชาไนย   เป็นบุรุษองอาจ   เป็นบุรุษใฝ่ธุระ   เป็นบุรุษฝึกแล้วเห็นปานนี้ว่า

เป็นผู้อันตนพึงล่วงเกิน  บุคคลนั้นจะเป็นอะไรนอกจากไม่มีตา.

เทวดานั้นครั้นกล่าวดังนี้แล้ว   ได้กล่าวคาถาทั้งหลายนี้ว่า

พราหมณ์ทั้งหลายมีเวทห้า   มีตบะ

ประพฤติอยู่ตั้งร้อยปี  แต่จิตของพราหมณ์

เหล่านั้นไม่พ้นแล้วโดยชอบ  พราหมณ์

เหล่านั้นมีจิตเลว  ย่อมไม่ลุถึงฝั่ง.

พราหมณ์เหล่านั้น  เป็นผู้อันตัณหา

ครอบงำแล้ว     เกี่ยวข้องด้วยพรตและศีล

ประพฤติตบะอันเศร้าหมองอยู่ตั้งร้อยปี

แต่จิตของพราหมณ์เหล่านั้นไม่พ้นแล้ว

โดยชอบ    พราหมณ์เหล่านั้นมีจิตเลว

ย่อมไม่ลุถึงฝั่ง.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 223

ความฝึกฝนย่อมไม่มีบุคคลที่ใคร่

มานะ  ความรู้ย่อมไม่มีแก่บุคคลที่มีจิตไม่

ตั้งมั่น บุคคลผู้เดียวเมื่ออยู่ในป่า ประมาท

อยู่แล้ว  ไม่พึงข้ามพ้นฝั่งแห่งแดนมัจจุได้.

บุคคลละมานะแล้ว      มีจิตตั้งมั่นดี

แล้ว    มีจิตดี    พ้นในธรรมทั้งปวงแล้ว

ผู้เดียวอยู่ในป่า  ไม่ประมาทแล้ว   บุคคล

นั้นพึงข้ามพ้นฝั่งแห่งแดนมัจจุได้.

 

อรรถกถาสกลิสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในสกิกสูตรที่  ๘  ต่อไป :-

บทว่า  มัททกุจฉิ  ได้แก่  สวนอันมีชื่ออย่างนี้.   จริงอยู่   สวนนั้น

เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูบังเกิดในครรภ์แล้ว  พระมารดาของพระเจ้าอชาตศัตรูนั้น

มีความประสงค์จะให้ครรภ์ตกไป  ด้วยทรงดำริว่า ครรภ์อันอยู่ในท้องของเรานี้

จักเป็นศัตรูของพระราชา  จะมีประโยชน์อะไรด้วยครรภ์นี้   ดังนี้    จึงให้ทำลาย

ครรภ์ในสวนนั้น  เพราะเหตุนั้น   สวนนั้น  จึงชื่อว่า  มัททกุจฉิ  ดังนี้.  ก็ป่า

ที่ท่านเรียกว่า  มิคทาย  เพราะความที่ป่านั้น  อันพระราชาพระราชทาน  เพื่อ

ความปลอดภัยแห่งเนื้อทั้งหลาย.  ในบทว่า ก็โดยสมัยนั้นแล  นี้เป็นอนุปุพพิกถา

คือ   วาจาเป็นเครื่องกล่าวโดยลำดับ.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 224

ก็พระเทวทัตอาศัยพระเจ้าอชาตศัตรูแล้ว     แม้ส่งนายขมังธนูทั้งหลาย

และช้างธนปาลกะไปแล้ว   ก็ไม่อาจเพื่อทำอันตรายชีวิตของพระตถาคตได้   จึง

คิดว่า  เราจักยังพระตถาคตให้ตายด้วยมือของเราทีเดียว  ดังนี้   ขึ้นสู่ภูเขาคิชฌ-

กูฎแล้วยกศิลาใหญ่ประมาณเรือนยอดขว้างไป   ด้วยคิดว่า  พระสมณโคดม  จง

แหลกละเอียด  ดังนี้.  ได้ยินว่า  พระเทวทัตนั้นมีกำลังมาก   ย่อมทรงกำลังถึง

ช้างพลายห้าเชือก.   ก็แล   อันตรายแห่งชีวิตของพระพุทธเจ้าทั้งหลายที่จะพึงมี

ได้ด้วยความพยายามของบุคคลอื่น   ข้อนั้นแลเป็นอฐานะ   คือเป็นสิ่งที่เป็นไป

ไม่ได้    เพราะฉะนั้น      ศิลาอื่นจึงตั้งขึ้นในอากาศแล้วรับศิลาก้อนนั้นซึ่งมาอยู่

ตรงพระสรีระของพระตถาคต.   สะเก็ดแผ่นหินอันใหญ่ตั้งขึ้นแล้ว   เพราะศิลา

ทั้งสองกระทบกัน      จึงกระเด็นไปถูกที่สุดแห่งหลังพระบาทของพระผู้มีพระ-

ภาคเจ้า.  พระบาทมีพระโลหิตห้อขึ้นราวกะถูกประหารด้วยขวานใหญ่    ราวกะ

ย้อมด้วยน้ำเหลวของครั่ง.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแลดูเบื้องบนแล้วได้ตรัสกะพระเทวทัตว่า ท่าน

ใด   มีจิตประทุษร้ายแล้ว   มีจิตฆ่าทำโลหิตของตถาคตให้ตั้งขึ้น (ให้ห้อ)  ดู

ก่อนโมฆบุรุษ    ท่านนั้นประกอบสิ่งที่มิใช่บุญเป็นอันมากดังนี้    ตั้งแต่นั้นมา

ความไม่ผาสุกได้เกิดขึ้นแล้วแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า.

พวกภิกษุคิดว่า  วิหารนี้เป็นที่ดอน  ไม่เรียบ  ไม่เหมาะแก่ชนจำนวน

มากมีกษัตริย์เป็นต้น    และแก่บรรพชิตทั้งหลาย.   ภิกษุเหล่านั้นจึงช่วยกันหาม

พระตถาคตด้วยเสลี่ยงแห่งเตียงน้อยนำไปสู่สวนชื่อว่า  มัททกุจฉิ.

ด้วยเหตุนั้นแหละ  ท่านพระอานนทเถระ  จึงกล่าวว่า  ก็โดยสมัยนั้น

แหละ  พระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าถูกสะเก็ดหินกระทบแล้ว. บทว่า ภูสา

แปลว่า  มาก  คือ  มีกำลังยิ่ง.  บทว่า  สุท  สักว่า  เป็นนิบาติ.  บทว่า  ทุกฺขา

แปลว่า   ลำบาก   ได้แก่ไม่มีความสุข.   บทว่า    ติปฺปา   แปลว่า   กล้า   ได้แก่

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 225

มีมาก.   บทว่า  ขรา   แปลว่า   แข็ง   ได้แก่  หยาบ.   บทว่า  กฏุกา  แปลว่า

เผ็ดร้อน   ได้แก่  กล้าแข็ง.   บทว่า    อาสาตา    แปลว่า    ไม่สำราญ   ได้แก่

ไม่ชุ่มชื่น. ชื่อว่า ไม่ทรงสบาย  เพราะอรรถว่า  ใจย่อมไม่แนบสนิทในอารมณ์

เหล่านั้น  อารมณ์เหล่านั้นไม่ยังใจให้เอิบอาบ  คือไม่ให้เจริญ.  บทว่า    สโต

สมฺปชาโน  แปลว่า  มีพระสติสัมปชัญญะ   ได้แก่ เป็นผู้ประกอบด้วยพระสติ

และสัมปชัญญะอดกลั้นในเวทนา.  บทว่า  อวิหญฺมาโนปิ  แปลว่า ไม่ทรง

เดือดร้อน คือไม่ถูกบีบคั้นอยู่   ไม่ไปสู่อำนาจแห่งเวทนาทั้งหลายอันให้เป็นไป.

ในบทว่า  สีหเสยฺย  นี้  ได้แก่  การนอน ๔ อย่างคือ

กามโภคีเสยฺยา  คือการนอนของผู้มีปกติเสพกาม

เปตเสยฺยา  คือการนอนของเปรต    (ผู้ตายแล้ว)

สีหเสยฺยา  คือการนอนของสีหะ

ตถาคตเสยฺยา  คือการนอนของพระตถาคต.

ในการนอน ๔ เหล่านั้น    การนอนที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า   ดู

ก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ผู้บริโภคกามโดยมากย่อมนอนโดยข้างเบื้องซ้าย (ตะแคง

ซ้าย)   นี้ชื่อว่า    กามโภคีไสยา.    จริงอยู่ในบรรดาสัตว์ผู้บริโภคกามเหล่านั้น

ชื่อว่า   การนอนโดยข้างเบื้องขวา   (ตะแคงขวา)  มีไม่มาก.

การนอนที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   เปรต

ทั้งหลาย  โดยมากย่อมนอนหงาย  นี้ชื่อว่า   เปตเสยยา.   จริงอยู่   เปรตทั้งหลาย

ย่อมไม่อาจเพื่อนอนโดยข้างหนึ่งได้     เพราะความที่ตนมีเนื้อและเลือดน้อย

เพราะความที่โครงกระดูกยุ่งเหยิง  จึงนอนหงายเท่านั้น.

การนอนที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า     ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    สีห

มิคราช   โดยมาก   ให้หางของตนเข้าไปในระหว่างขาอ่อน   แล้วนอนตะแคง

ขวา  นี้ชื่อว่า  สีหไสยา.    จริงอยู่   สีหมิคราชมีอำนาจมาก   เมื่อจะนอนก็วาง

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 226

เท้าหน้า  ๒ เท้าไว้ที่หนึ่ง   วาง ๒ เท้าหลังไว้ที่หนึ่ง    แล้วเอาหางใส่ไว้ระหว่าง

ขาอ่อน     กำหนดโอกาสที่วางเท้าหน้า   เท้าหลังและหางไว้    แล้ววางศีรษะไว้

บนเท้าหน้าทั้งสองแล้วนอน  คุรั้นนอนแม้ทั้งวัน   เมื่อตื่นก็ไม่ตกใจตื่น  คือว่า

ยกศีรษะขึ้นกำหนดโอกาสที่วางเท้าหน้าเป็นต้น  ถ้าอะไร ๆ  ตั้งผิดไป   ก็จะไม่

มีใจเป็นของ ๆ  ตนจะเสียใจว่า  เหตุนี้   ไม่สมควรแก่ชาติของท่าน   (ของตน)

ทั้งไม่สมควรแก่ความเป็นผู้กล้าหาญ  ดังนี้   ย่อมนอนเหมือนอย่างนั้น  ไม่ยอม

ไปหาอาหาร  ก็แต่เมื่ออวัยวะมีเท้าหน้าเป็นต้นตั้งไว้เรียบร้อย  ก็จะมีใจร่าเริงว่า

เหตุนั้น   สมควรแก่ชาติของท่าน    และสมควรแก่ความเป็นผู้กล้าหาญ   ลุกขึ้น

บิดกายแบบราชสีห์   สะบัดขนสร้อยคอบันลือสีหนาทแล้วก็ออกไปโคจร    (หา

อาหาร).

การนอนในฌานที่  ๔ ตรัสเรียกว่า    ตถาคตไสยา.   ในการนอนทั้ง ๔

นั้น  การนอนดังสีหะมาในสูตรนี้.  จริงอยู่  การนอนนี้   ชื่อว่า   การนอนอัน

อุดม เพราะความที่การนอนนั้นเป็นอิริยาบถอันมีอำนาจมาก. บทว่า ปาเท  ปท

ได้แก่  วางเท้าซ้ายบนเท้าขวา.   บทว่า   อจฺจาธาย   แปลว่า   ซ้อนเท้า  ได้แก่

เหลื่อมเท้ากันหน่อยหนึ่ง  เพราะว่า   ข้อเท้ากระทบกับข้อเท้า  เข่ากระทบกับเข่า

เวทนาย่อมเกิดบ่อย ๆ จิตก็จะไม่ตั้งมั่น    การนอนก็ไม่ผาสุก   คือว่า  การนอน

ย่อมไม่ติดต่อกัน  การเหลื่อมเท้าแล้ววางอย่างนี้  เวทนาย่อมไม่เกิด  จิตย่อมตั้ง

มั่น  เพราะฉะนั้น  จึงนอนอย่างนี้.  บทว่า  สโต  สมฺปชาโน  ได้แก่  มีสติ-

สัมปชัญญะกำหนดในการนอน.   ก็บทว่า  อุฏฺานสญฺ  แปลว่า   มีความ

สำคัญในการที่จะลุกขึ้นนี้  ท่านไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้.  ก็การสำเร็จสีหไสยาของ

พระตถาคตนั้น  เป็นการนอนเพราะประชวร.

ครั้งนั้นแล  เมื่อปฐมยามล่วงไปแล้ว พวกเทวดาสตุลลปกายิกาเจ็ดร้อย

มีวรรณะงามยังสวนมัททกุจฉิทั้งสิ้นให้สว่าง     เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า

ครั้นแล้วถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า   แล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 227

บทว่า  สตฺตสตา  แปลว่า  เจ็ดร้อย คือ  เทวดาเหล่านั้นแม้ทั้งหมด

ในพระสูตรนี้   มาสู่ที่เป็นที่บรรทมประชวร.  บทว่า  อุทาน อุทาเนสิ  แปล

ว่า   ได้เปล่งอุทาน   ได้แก่  พวกเทวดาผู้มาสู่ที่บรรทมประชวรแล้ว    จะพึงมี

โทมนัสนั่นแหละได้เปล่งแล้ว   อธิบายว่า   ก็พวกเทวดาเหล่านั้น    เห็นความอด

กลั้นต่อเวทนาของพระตถาคตแล้วจึงเปล่งอุทานว่า    โอ    ความที่พระพุทธเจ้า

ทั้งหลายมีอานุภาพมาก  เมื่อเวทนาชื่อเห็นปานนี้เป็นไปอยู่แม้สักว่าการครางก็มี

ได้มี    ทรงบรรทมด้วยพระวรกายอันไม่หวั่นไหวราวกะรูปอันสำเร็จด้วยทองที่

บุคคลประดับแล้วตั้งไว้บนที่นอนอันเป็นสิริ บัดนี้   พระสรีระของพระผู้มีพระ-

ภาคเจ้าย่อมรุ่งโรจน์ยิ่ง       ดุจพระจันทร์เพ็ญสมบูรณ์ด้วยรัศมี      พระพักตร์

ของพระผู้มีพระภาคเจ้าก็งดงาม    ดุจดอกปทุมกำลังแย้มบาน    ในขณะนี้    แม้

วรรณะเเห่งพระวรกายก็ผ่องใส  ดุจทองคำที่หลอมดีแล้ว  ดังนี้.

ก็ในบทว่า  นาโค  วต  โภ   แปลว่า   พระสมณโคดมผู้เจริญ    เป็น

นาคหนอ  นี้เป็นคำร้องเรียกพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยธรรม.   อธิบายว่า  ชื่อว่า

นาคะ   เพราะอรรถว่ามีกำลัง.   บทว่า   นาควตา   แก้เป็น   นาคภาเวน  แปล

ว่า   เพราะความเป็นนาคะ  ในครั้งนั้นแล  เทวดาอื่นอีก   ได้เปล่งอุทานนี้ใน

สำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

พระสมณโคดม          ทรงเป็นสีหะหนอ...

พระสมณโคดม          ทรงเป็นอาชาไนยหนอ..

พระสมณโคดม          ทรงเป็นผู้อาจหนอ...

พระสมณโคดม          ทรงเป็นผู้ใฝ่ธุระหนอ...

พระสมณโคดม           ทรงเป็นผู้ฝึกแล้วหนอ...

พึงทราบวินิจฉัยในบทว่า   สีโห  วต  เป็นต้น  ชื่อว่า  สีหะ  เพราะ

อรรถว่า  เป็นผู้ไม่สะดุ้งตกใจ.  ชื่อว่า  อาชาไนย  เพราะอรรถว่าปฏิบัติหน้าที่

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 228

ด้วยความเฉลียวฉลาด    หรือเพราะรู้ถึงเหตุ.   ชื่อว่า    นิสภะ   คือ    ผู้องอาจ

เพราะอรรถว่า  หาผู้เปรียบเสมอมิได้.   จริงอยู่   โคอุสภะเป็นสัตว์ประเสริฐเป็น

หัวหน้าในฝูงแห่งโคร้อยตัว  โคอาสภะ  เป็นสัตว์ประเสริฐสุดเป็นหัวหน้าในฝูง

แห่งโคพันตัว   โคนิสภะ   บัณฑิต   กล่าวว่าเป็นสัตว์ประเสริฐสุดกว่าฝูงแห่งโค

ร้อยตัวและพันตัว.    ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปฎิญญา    คือรับรองอาสภฐาน

(ฐานะอันประเสริฐ)    เพราะอรรถว่าหาผู้เปรียบเสมอมิได้.    ในที่นี้    เทวดา

กล่าวคำว่า  นิสภศัพท์  ด้วยอรรถนั้นนั่นแหละ.   ชื่อว่า  เป็นผู้ใฝ่ธุระ  เพราะ

อรรถว่านำธุระไป.    ชื่อว่า    เป็นผู้ฝึกแล้ว    เพราะอรรถว่า    มีการเสพผิด

ออกแล้ว.   บทว่า    ปสฺส      แปลว่า    จงดู    ได้แก่   เป็นคำสั่งที่ไม่มีกำหนด

บทว่า   สมาธึ    ได้แก่  สมาธิในอรหัตผล.     บทว่า    สุวิมุตฺติ    แปลว่า

ให้พ้นดีแล้ว    ได้แก่   ให้พ้นดีแล้วด้วยความพ้นของผลจิต.    อนึ่ง    จิตเป็น

ไปตามราคะพระสมณโคดมไม่ให้น้อมไปแล้ว   และจิตเป็นไปตามโทสะ   พระ-

สมณโคดมไม่ให้กลับมาแล้วนี้       เทวดากล่าวว่า      ไม่ให้น้อมไปเฉพาะแล้ว

และไม่ให้กลับมาแล้ว   เพราะความไม่มีจิตทั้งสองนั้น.

บทว่า  น  จ  สสงฺขารนิคฺคยฺห  วาริตวต  ได้แก่  ไม่ต้องข่ม

ไม่ต้องห้ามกิเลสทั้งหลายอันเป็นไปกับสัมปโยคะ     อันเป็นไปกับด้วยสังขาร.

คือ  จิตตั้งมั่นเป็นไปกับด้วยผลสมาธิ   เพราะท่านตัดกิเลสทั้งหลายแล้ว.  บทว่า

อติกฺกมิตพฺพ แปลว่า เป็นผู้อันตนพึงล่วงเกิน  คือว่า  พึงเป็นผู้อันตนข่มได้

อันตนพึงเบียดเบียนได้.  บทว่า  อทสฺสนา ได้แก่  ไม่มีญาณ  จริงอยู่

บุคคลผู้ไม่มีญาณ    ก็ต้องเป็นอันธพาลเท่านั้น.     คำว่า    เอวรูเป    สตฺถริ

ปรชฺเฌยฺย  ความว่า  เทวดาทั้งหลายย่อมกล่าวติเตียนพระเทวทัตว่า    เมื่อ

พระศาสดามีคุณเห็นปานนี้  ท่านยังทำอันตรายไค้  ดังนี้.  บทว่า ปญฺจเวทา

แปลว่า  มีเวท ๕ ได้แก่  เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งเวททั้งหลาย   มีอิติหาสเวทเป็นที่ ๕

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 229

(คือความรู้ทางประเพณีเป็นที่ ๕).   บทว่า   สต   สม    แก้เป็น   วสฺสสต

แปลว่า    ร้อยปี.    บทว่า    ตปสฺสี    แปลว่า   มีตบะ   ได้แก่   อาศัยตบะ.

บทว่า  จร  แก้เป็น  จรนฺตา  แปลว่า  ประพฤติอยู่.  บทว่า  น  สมฺมา  วิมุตฺต

แปลว่า    ไม่พ้นแล้วโดยชอบ     อธิบายว่า     แม้พราหมณ์ทั้งหลายเห็นปานนี้

พระพฤติพรตอยู่ตั้งร้อยปี  ถึงอย่างนั้นจิตของพราหมณ์นั้นก็ไม่พ้นแล้วโดยชอบ.

บทว่า หีนตฺตรูปา  น  ปาร  คมา   เต   แปลว่า   พราหมณ์

เหล่านั้นมีรูปอันเลว   ย่อมไม่ลุถึงฝั่ง    อธิบายว่า    พราหมณ์เหล่านั้นมีสภาวะ

อันเลว ย่อมไม่ลุถึงพระนิพพาน. พระบาลีว่า  หีนตฺถรูปา  ดังนี้ก็มี อธิบายว่า

พราหมณ์เหล่านั้นมีชาติอันเลว         มีประโยชน์อันเสื่อมรอบแล้ว.      บทว่า

คณฺหาธิปนฺนา  แก้เป็น  ตณฺหาย  อชฺโฌตฺถตา  แปลว่า  พราหมณ์

เหล่านั้น    เป็นผู้อันตัณหาครอบงำแล้ว.   บทว่า   วตฺตสีลพทฺธา    แปลว่า

เกี่ยวข้องแล้วด้วยพรตและศีล     อธิบายว่า     พราหมณ์เหล่านั้นเป็นผู้อันพรต

ทั้งหลาย    มีความประพฤติดังแพะ  และประพฤติดังสุนัข  เป็นต้น  และศีล

ทั้งหลายเช่นนั้นแหละผูกพันไว้แล้ว.  บทว่า  ลูข   ตป   แปลว่า  ตบะอันเศร้า

หมอง    ได้แก่  ตบะซึ่งมีความพอใจในการย่างตน  ๕  อย่าง  มีการนอนบน

หนาม  เป็นต้น.

บัดนี้      เทวดานั้น     เมื่อจะกล่าวถึงความที่ศาสนาเป็นนิยานิกธรรม

จึงกล่าวคำว่า  น  มานกามสฺส  เป็นอาทิ.    คำนั้น    มีเนื้อความได้กล่าวไว้

แล้วแล.

จบอรรถกถาสกลิกสูตรที่  ๘

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 230

๙.  ปฐมปัชชุนนธีตุสูตร

 

คาถาของธิดาท้าวปัชชุนนะ

 

[๑๓๑]   ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ :-

สมัยหนึ่ง     พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่   ณ   กูฎาคารศาลาในป่า

มหาวัน กรุงเวสาลี ครั้งนั้นแล  เมื่อปฐมยามล่วงไปแล้ว ธิดาของท้าวปัชชุนนะ

ชื่อโกกนทา    มีวรรณะงาม    ยังป่ามหาวันทั้งสิ้นให้สว่าง    เข้าไปเฝ้าพระผู้มี

พระภาคเจ้า    ครั้นแล้วจึงถวายอภิวาท    แล้วยืนอยู่   ณ  ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง.

[๑๓๒]   ธิดาของท้าวปัชชุนนะ  ชื่อโกกนทา  ครั้นยืนอยู่   ณ  ที่ควร

ส่วนข้างหนึ่งแล้ว  ได้กล่าวคาถาทั้งหลายนี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

หม่อมฉันชื่อว่าโกกนทา   เป็นธิดา

ของท้าวปัชชุนนะ    ย่อมไหว้เฉพาะพระ-

สัมพุทธเจ้าผู้เลิศกว่าสัตว์  ผู้เสด็จอยู่ในป่า

กรุงเวสาลี  สุนทรพจน์ว่า   ธรรมอันพระ-

สัมพุทธเจ้า  ผู้มีพระปัญญาจักษุ  ตาม

ตรัสรู้แล้วดังนี้     หม่อมฉันได้ยินแล้วใน

กาลก่อน   แท้จริง   หม่อมฉันนั้น   เมื่อ

พระสุคตผู้เป็นมุนีทรงแสดงอยู่  ย่อมรู้

ประจักษ์ในกาลนี้   ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งมี

ปัญญาทราม  ติเตียนธรรมอันประเสริฐ

เที่ยวไปอยู่  ชนเหล่านั้น  ย่อมเข้าถึงโรรุว-

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 231

นรกอันร้ายกาจ    ประสบทุกข์ตลอดกาล-

นาน ส่วนชนทั้งหลายเหล่าใดแล ประกอบ

ด้วยความอดทนและความสงบในธรรมอัน

ประเสริฐ   ชนทั้งหลายเหล่านั้น  ละร่างกาย

อันเป็นของมนุษย์   แล้วจักยังหมู่เทวดาให้

บริบูรณ์.

 

อรรถกถาปัชชุนนธีตุสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในปฐมปัชชุนนธีตุสูตรที่  ๙  ต่อไป :-

บทว่า  ปชฺชุนฺนสฺส  ธีตา   แปลว่า ธิดาของท้าวปัชชุนนะ อธิบายว่า

ธิดาของท้าวจาตุมหาราชิกาผู้เป็นเทวราชของวัสสวลาหก ชื่อว่า  ท้าวปัชชุนนะ.

บทว่า   อภิวนฺเท   แปลว่า   ย่อมไหว้   อธิบายว่า   ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า

หม่อมฉันย่อมไหว้พระยุคลบาทของพระองค์.     บทว่า    จกฺขุมตา    แปลว่า

ผู้มีจักษุ  อธิบายว่า   เทพธิดากล่าวว่า   สุนทรพจน์ว่า   ธรรมอันพระตถาคต

ผู้มีจักษุด้วยจักษุ*   ๕  ตามตรัสรู้แล้ว      หม่อมฉันได้ยินแล้วในสำนักแห่งชน

เหล่าอื่นอย่างเดียวเท่านั้น.  บทว่า  สาหทานิ   ตัดบทเป็น  สา  อห  อิทานิ

แปลว่า   หม่อมฉันนั้น...ในกาลบัดนี้.   บทว่า  สกฺขิ  ชานามิ   แปลว่า

ย่อมรู้ประจักษ์  คือว่า  ย่อมรู้ประจักษ์  ด้วยสามารถแห่งการแทงตลอด.  บทว่า

วิครหนฺตา   แปลว่า  ติเตียน  คือได้แก่  ติเตียนอย่างนี้ว่า  ธรรมนี้มีบทแห่ง

อักขระและพยัญชนะอันเลว  หรือว่า  ธรรมนี้ไม่เป็นนิยยานิกะ.  บทว่า  โรรุว

*  จักษุ  ๕  คือ  มังสจักษุ,  ทิพยจักษุ, ปัญญาจักษุ  พุทธจักษุ, และ สมันตจักษุ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 232

แปลว่า   โรรุวนรก   อธิบายว่า   โรรุวนรก   มี ๒ คือ   ธูมโรรุวนรก    และ

ชาลโรรุวนรก.   ในนรก ๒ นั้น  ธูมโรรุวนรกมีอยู่ส่วนหนึ่ง   ก็คำว่า   ชาล-

โรรุวนรกนั้น  เป็นชื่อของอเวจีมหานรก.   เพราะว่า   ในโรรุวนรกนั้น    เมื่อ

ไฟโพลงอยู่ ๆ สัตว์ทั้งหลาย   ย่อมร้องบ่อย ๆ เพราะฉะนั้น  นรกนั้น  ท่านจึง

เรียกว่า   โรรุวะ   ดังนี้.    บทว่า   โฆร    แปลว่า    ร้ายกาจ    ได้แก่  ทารุณ.

บทว่า     ขนฺติยา  อุปสเมน  อุเปตา   แปลว่า     ผู้ประกอบด้วยความอดทน

และความสงบ    อธิบายว่า    ครั้นชอบใจแล้ว     ครั้นอดทนแล้ว     จึงชื่อว่า

ประกอบแล้วด้วยขันติเป็นเครื่องยึดเหนี่ยวและความสงบจากกิเลสมีราคะเป็นต้น

ดังนี้แล.

จบอรรถกถาปฐมปัชชุนนธีตุสูตรที่  ๙

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 233

๑๐.  ทุติยปัชชุนนธีตุสูตร

 

คาถาของธิดาท้ายปัชชุนนะ

 

[๑๓๓]   ข้าพเจ้าไค้สดับมาแล้วอย่างนี้:-

สมัยหนึ่ง    พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่   ณ  กูฏาคารศาลาในป่า

มหาวัน  กรุงเวสาลี  ครั้งนั้นแล  เมื่อปฐมยามล่วงไปแล้ว ธิดาของท้าวปัชชุนนะ

ชื่อจุลลโกกนทา มีวรรณะงาม  ยังป่ามหาวันทั้งสิ้นให้สว่าง   เข้าไปเฝ้าพระผู้มี-

พระภาคเจ้า   ครั้นแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า    แล้วยืนอยู่   ณ  ที่

ควรส่วนข้างหนึ่ง.

[๑๓๔]   ธิดาของท้าวปัชชุนนะ  ชื่อจุลลโกกนทา   ครั้นยืนอยู่  ณ ที่

ควรส่วนข้างหนึ่ง   ได้กล่าวคาถาทั้งหลายในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

ธิดาของท้าวปัชชุนนะ  ชื่อโกกนทา

มีวรรณะสว่างดังสายฟ้ามาแล้วในที่นี้ไหว้

พระพุทธเจ้า  และพระธรรม  ได้กล่าวแล้ว

ซึ่งคาถาทั้งหลายนี้มีประโยชน์เที่ยว  หม่อม

ฉันพึงจำแนกธรรมนั้นโดยปริยายแม้มาก

ธรรมเช่นนั้นมีอยู่โดยปริยาย   ธรรมเท่าใด

ที่หม่อมฉันศึกษาแล้วด้วยใจ   หม่อมฉัน

จักกล่าวอรรถกถาอันลามกด้วยวาจา  ด้วยใจ

ไม่ควรทำกรรมอันลามกด้วยวาจา  ด้วยใจ

หรือด้วยกายอย่างไร ๆ  ในโลกทั้งปวง

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 234

ใคร ๆ    ละกามทั้งหลายแล้ว    มีสติสัม-

ปชัญญะ     ไม่พึงเสพทุกข์อันไม่ประกอบ

ด้วยประโยชน์.

จบ  สตุลลปกายิกวรรค  ที่ ๔

 

อรรถกถาทุติยปัชชุนนธีตุสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในทุติยปัชชุนนธีตุสูตรที่  ๑๐  ต่อไป :-

บทว่า   ธมฺม จ  อธิบายว่า  ธิดาของท้าวปัชชุนนะชื่อ   จุลลโกกนทา

กล่าวว่า  หม่อมฉันมาในที่นี้     ไหว้อยู่ซึ่งพระรัตนตรัย   คือ  ซึ่งพระสงฆ์ด้วย

คำว่า  จ ศัพท์ คือว่า ซึ่งพระพุทธเจ้า พระธรรม  พระสงฆ์.   บทว่า  อตฺถวตี

แปลว่า มีประโยชน์.  บทว่า  พหุนาปิ  โข  ต  ความว่า ได้แก่เทพธิดาชื่อจุลล-

โกกนทานั้น ได้กล่าวธรรมใด  แม้ธรรมนั้น หม่อมฉันก็พึงจำแนกได้โดยปริยาย

มาก.  บทว่า  ตาทิโส  ธมฺโม  แปลว่า  ธรรมเช่นนั้น  อธิบายว่า  เทพธิดา

ชื่อจุลลโกกนทา     ย่อมแสดงว่า    ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า     ก็ธรรมนี้มีการ

ดำรงอยู่อย่างนั้น    มีส่วนเปรียบได้ดี    เป็นธรรมควรแก่การจำแนกโดยปริยาย

ทั้งหลายมาก  ดังนี้.

บทว่า  ลปยิสฺสามิ   แก้เป็น   กถยิสฺสามิ    อธิบายว่า    เทพธิดา

จุลลโกกนทา   กล่าวว่าธรรมอันหม่อมฉันศึกษาด้วยใจมีประมาณเท่าไร   คือว่า

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 235

ธรรมมีประมาณมากเพียงใดที่หม่อมฉันเรียนด้วยใจ    จักไม่กล่าวถึงประโยชน์

ของธรรมนั้นตลอดวัน   คือ จักกล่าวโดยย่อ  สักว่าครู่หนึ่งเท่านั้นเหมือนบุคคล

บีบคั้นรังผึ้ง  ฉะนั้น.  คำที่เหลือมีเนื้อความง่ายทั้งนั้นแล.

จบอรรถกถาทุติยปัชชุนนธีตุสูตรที่  ๑๐

และจบสตุลลปกายิกวรรคที่  ๔

รวมสูตรที่กล่าวในสตุลลปกายิกวรรค  คือ

๑.  สัพภิสูตร    ๒.  มัจฉริสูตร    ๓.  สาธุสูตร    ๔.  นสันติสูตร

๕.  อุชฌานสัญญิสูตร    ๖.  สัทธาสูตร    ๗.  สมยสูตร    ๘.  สกลิกสูตร

๙.  ปฐมปัชชุนนธีตุสูตร  ๑๐.  ทุติยปัชชุนนธีตุสูตร  รวมสูตร  ๑๐  สูตรพร้อมทั้ง

อรรถกถา

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 236

อาทิตตวรรคที่  ๕

 

๑.  อาทิตตสูตร

 

ว่าด้วยผลของการให้ทาน

 

[๑๓๕]   ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้:-

สมัยหนึ่ง  พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่  ณ พระวิหารเชตวัน  อาราม

ของท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี   กรุงสาวัตถี  ครั้งนั้นแล   เมื่อปฐมยามล่วงไปแล้ว

เทวดาองค์หนึ่ง   ซึ่งมีวรรณะงาม   ยังพระวิหารเชตวันทั้งสิ้นให้สว่างเข้าไปเฝ้า

พระผู้มีพระภาคเจ้า   ครั้นแล้วจึงอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า   แล้วยืนอยู่  ณ ที่

ควรส่วนข้างหนึ่ง.

[๑๓๖]   เทวดานั้นยืนอยู่  ณ  ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว  ได้กล่าวคาถา

เหล่านี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

เมื่อเรือนลูกไฟไหม้แล้ว     เจ้าของ

เรือนขนเอาภาชนะได้ออกไปได้   ภาชนะ

นั้นย่อมเป็นประโยชน์แก่เขา  ส่วนสิ่งของ

ที่มิได้ขนออกไป  ย่อมไหม้ในไฟนั้น

ฉันใด.

โลก (คือหมู่สัตว์) อันชราและมรณะ

เผาแล้ว  ก็ฉันนั้น  ควรนำออก  (ซึ่งโภค-

สมบัติ)  ด้วยการให้ทาน  เพราะทานวัตถุ

ที่บุคคลให้แล้ว   ได้ชื่อว่านำออกดีแล้ว.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 237

ทานวัตถุที่บุคคลให้แล้วนั้นย่อมมีสุข

เป็นผล    ที่ยังมิได้ให้ย่อมไม่เป็นเหมือน

เช่นนั้น  โจรยังปล้นได้ พระราชายังริบได้

เพลิงยังไหม้ได้  หรือสูญหายไปได้.

อนึ่ง  บุคคลจำต้องละร่างกายพร้อม

ด้วยสิ่งเครื่องอาศัยด้วยตายจากไป      ผู้มี

ปัญญารู้ชัด  ดั่งนี้แล้ว  ควรใช้สอยและ

ให้ทาน.

เมื่อได้ให้ทานและใช้สอยตามควร

แล้ว    จะไม่ถูกติฉิน    เข้าถึงสถานที่อัน

เป็นสวรรค์.

 

อรรถกถาอาทิตตสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในวรรคที่  ๕ แห่งอาทิตตสูตรที่  ๑  ต่อไป :-

บทว่า   ชราย  มรเณน  จ  นี้   เป็นหัวข้อแห่งเทศนา    อธิบายว่า

โลกคือหมู่สัตว์ถูกไฟทั้งหลาย  ๑๑ กอง*    มีราคะเป็นต้น    แผดเผาแล้วเทียว.

บทว่า ทาเนน ได้แก่มีเจตนาในการให้ทาน.  บทว่า  ทินฺน  โหติ  สุนีภต

ความว่า   เจตนาอันเป็นบุญในการให้ย่อมมีแก่ทายกนั่นแหละ   เหมือนสิ่งของ

อันเจ้าของเรือนนำออกแล้ว    ด้วยเหตุนั้น    ท่านจึงกล่าวว่า   โจรา  หรนฺติ

*  ไฟ ๑๑ กองคือ  ราคะ, โทสะ, โมหะ, ชาติ, ชรา, มรณะ, โสกะ, ปริเทวะ, ทุกข์, โทมนัส,

อุปายาส

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 238

อธิบายว่า  เมื่อโภคะอันตนไม่ได้ให้แล้ว    แม้โจรทั้งหลายก็ปล้นได้   แม้พระ-

ราชาทั้งหลายยังริบได้    แม้ไฟยังไหม้ได้   หรือสูญหายไป   แม้ในที่อันตนเก็บ

ไว้แล้ว.  บทว่า  อนฺเตน  แปลว่า  ด้วยการตาย.  บทว่า   สรีร  สปริคฺคห

อธิบายว่า   ร่างกายและโภคะไม่พินาศไปด้วยสามารถแห่งอันตรายทั้งหลายมีโจร

เป็นต้น.  บทว่า  สคฺคมุเปติ  อธิบายว่า  ย่อมบังเกิดในสวรรค์เหมือนสาธุชน

ทั้งหลาย  มีพระเวสสันดรผู้เป็นมหาราชเป็นต้น.

จบอรรถกถาอาทิตตสูตรที่  ๑

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 239

๒.  กินททสูตร

 

ว่าด้วยเทวตาปัญหา  ๕  ข้อ

 

[๑๓๗]   เทวดาทูลถามว่า

บุคคลให้สิ่งอะไรชื่อว่าให้กำลัง  ให้

สิ่งอะไรชื่อว่าให้วรรณะ  ให้สิ่งอะไรชื่อว่า

ให้ความสุข    ให้สิ่งอะไรชื่อว่าให้จักษุ

และบุคคลเช่นไรชื่อว่าให้ทุกสิ่งทุกอย่าง

ข้าพระองค์ทูลถามพระองค์   ขอพระองค์

ตรัสบอกแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด.

[๑๓๘]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า

บุคคลให้อาหารชื่อว่าให้กำลัง  ให้ผ้า

ชื่อว่าให้วรรณะ     ให้ยานพาหนะชื่อว่าให้

ความสุข  ให้ประทีปโคมไฟชื่อว่าให้จักษุ

และผู้ที่ให้ที่พักพาอาศัยชื่อว่าให้ทุกสิ่ง

ทุกอย่าง   ส่วนผู้ที่พร่ำสอนธรรมชื่อว่าให้

อมฤตธรรม.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 240

อรรถกถากินททสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในกินททสูตรที่  ๒  ต่อไป :-

บทว่า  อนฺนโท  อธิบายว่า  บุคคลแม้มีกำลังมากแต่ไม่ได้กินอาหาร

หลาย ๆ วัน  (สองสามวัน)   ก็ไม่อาจเพื่อจะลุกขึ้น   ส่วนบุคคลผู้มีกำลังทราม

ได้กินอาหารแล้ว   ก็ย่อมถึงพร้อมด้วยกำลังได้   เหตุใด   เพราะเหตุนั้น   พระ-

ผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า    บุคคลให้อาหาร    ชื่อว่าให้กำลัง    ดังนี้.     บทว่า

วตฺถโท  อธิบายว่า  บุคคลแม้มีรูปงาม   แต่มีผ้าสกปรก  ดังผ้าขี้ริ้ว  หรือไม่มี

ผ้าเลยย่อมเป็นผู้น่าเกลียด     ถูกเหยียดหยาม   ไม่น่าดู.   บุคคลมีผ้าปกปิดดีแล้ว

ย่อมงามราวกะเทพบุตร  เหตุใด  เพราะเหตุนั้น     พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

บุคคลให้ผ้าชื่อว่าให้วรรณะ  ดังนี้.    บทว่า  ยานโท  ได้แก่    ยานทั้งหลาย

มีหัตถิยาน (ยานช้าง) เป็นต้น  ก็แต่ว่าในบรรดายานเหล่านั้น  ยานช้าง  ยานม้า

ย่อมไม่สมควรแก่สมณะ  การให้ไปด้วยรถก็ไม่สมควรเหมือนกัน   ยานที่สมควร

แก่สมณะก็คือ  รองเท้าสำหรับสมณะผู้รักษาอยู่ซึ่งศีลขันธ์  เพราะฉะนั้น บุคคล

ให้รองเท้า   ไม้เท้าคนแก่   เตียง  ตั่ง   อนึ่ง  บุคคลใดย่อมชำระหนทาง  ย่อม

ทำบันได    ย่อมทำสะพาน    ย่อมมอบเรือให้แม้ทั้งหมดนี้     ก็ชื่อว่า  ให้ยาน

เหมือนกัน.  บทว่า  สุขโท  โหติ   คือชื่อว่า  ให้ความสุข  ก็เพราะนำความสุข

ในยานมาให้.   บทว่า  จกฺขุโท  โหติ  อธิบายว่า  ให้ประทีปโคมไฟ  ชื่อว่า

ให้จักษุ เพราะความที่บุคคลทั้งหลาย  ถึงแม้มีตาก็ไม่สามารถมองเห็นในที่มืดได้

ผู้ให้ประทีปโคมไฟนั้นย่อมได้แม้ซึ่งความถึงพร้อมเห่งทิพยจักษุเหมือนพระ-

อนุรุทธเถระ.     บทว่า  สพฺพโท  โหติ   อธิบายว่า  ผู้ให้ทุกสิ่งทุกอย่างดังที่

กล่าวแล้วนั่นแหละ  คือมีการให้กำลังเป็นต้น  คือว่า  เมื่อภิกษุเที่ยวบิณฑบาต

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 241

ไปสองสามบ้านไม่ได้อะไร ๆ  มาอยู่ก็ดี      เมื่ออาบน้ำในสระโบกขรณีอันเย็น

แล้วเข้าไปสู่ที่พักอาศัย   นอนในเตียงครู่หนึ่งแล้วลุกขึ้นมานั่งก็ดี   ย่อมได้กำลัง

ราวกะบุคคลอื่นนำมาใส่ให้ในร่างกาย.  ก็บุคคลเที่ยวไปในภายนอก  ผิวพรรณ

ในกายย่อมคล้าไปด้วยลมและแดด      เมื่อเข้าไปสู่ที่พักอาศัยปิดประตูแล้วนอน

สักครู่หนึ่ง    ความสืบต่อแห่งวิสภาคะย่อมเข้าไปสงบระงับ      ความสืบต่อแห่ง

สภาคะย่อมก้าวลง  ย่อมได้ผิวพรรณวรรณะ  ราวกะบุคคลนำใส่ไว้ให้.   ก็เมื่อ

บุคคลเที่ยวไปภายนอก     หนามย่อมทิ่มแทง     ตอไม้ย่อมกระทบ    อันตราย

ทั้งหลายมีงูเป็นต้นและโจรภัย    ย่อมเกิดขึ้น    เมื่อเข้าไปสู่ที่พักอาศัยปิดประตู

นอนแล้ว  อันตรายทั้งหมดเหล่านั้น    ย่อมไม่มี  เมื่อสาธยายยอยู่  ปีติและความสุข

ในธรรมย่อมเกิดขึ้น  เมื่อทำกรรมฐานไว้ในใจอยู่  ความสุขอันสงบย่อมเกิดขึ้น

เมื่อบุคคลเที่ยวไปภายนอกเหงื่อทั้งหลายย่อมไหลออก      ตาทั้งสองย่อมฝ้าฟาง

ในเวลาที่เข้าไปสู่เสนาสนะย่อมเป็นราวกะว่าตกลงไปในหลุม    เตียงและตั่งย่อม

ไม่ปรากฏ   ก็เมื่อบุคคลนอนพักสักครู่หนึ่ง   ความผ่องใสแห่งตาก็จะมีได้  ราว

กะว่าบุคคลนำมาใส่ไว้ให้    ช่องลมประตูหน้าต่างและเตียงตั่งย่อมปรากฏ  ด้วย

เหตุนั้น   พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า  โส  จ  สพฺพทโท  โหติ  โย  ททาติ

อุปสฺสย แปลว่า ก็บุคคลใดให้ที่พักพาอาศัย บุคคลนั้น  ชื่อว่าให้ทุกสิ่งทุกอย่าง

ดังนี้.

บทว่า  อมต  ทโท  จ  โส  โหติ  อธิบายว่า  เมื่อบุคคลยังบิณฑบาต

ให้เต็มด้วยโภชนะอันประณีต  แล้วถวายอยู่   ชื่อว่า  ให้ความไม่ตาย.    บทว่า

โย   ธมฺมมนุสาสติ  อธิบายว่า  บุคคลใด    ย่อมพร่ำสอนธรรม   ย่อมบอก

อรรถกถา     ย่อมสอนบาลี     ย่อมแก้ปัญหาที่ถามแล้ว     ย่อมบอกกรรมฐาน

ย่อมทำธรรมสวนะ  แม้ทั้งหมดนี้   ชื่อว่า   ย่อมพร่ำสอนธรรม.   อนึ่ง  การให้

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 242

ธรรมนี้เท่านั้น     บัณฑิตพึงทราบว่าเป็นเลิศกว่าการให้ทั้งหมด   ข้อนี้  สมจริง

ดังที่ตรัสไว้ว่า

สพฺพทาน  ธมฺมทาน  ชินาติ    สพฺพรตึ  ธมฺมรติ   ชินาติ

สพฺพรส  ธมฺมรโส  ชินาติ        ตณฺหกฺขโย  สพฺพทุกฺข  ชินาติ.

การให้ธรรมย่อมชนะการให้ทั้งปวง

ความยินดีในธรรมย่อมชนะความยินดี

ทั้งปวง    รสแห่งธรรมย่อมชนะรสทั้งปวง

ความสิ้นตัณหาย่อมชนะทุกข์ทั้งปวง  ดังนี้.

จบอรรถกถากินททสูตรที่  ๒

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 243

๓.  อันนสูตร

 

ว่าด้วยผลของการให้อาหาร

 

[๑๓๙]   เทวดากราบทูลว่า

เทวดาและมนุษย์ทั้งสองพวก  ต่างก็

พอใจอาหารด้วยกันทั้งนั้น    เออ   ก็ผู้ที่ไม่

พอใจอาหารชื่อว่ายักษ์โดยแท้.

[๑๔๐]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ชนเหล่าใดมีใจผ่องใสแล้ว  ให้

อาหารนั้นด้วยศรัทธา    อาหารนั้นแลย่อม

พะนอเขาทั้งในโลกนี้และโลกหน้า  เพราะ

เหตุนั้น      บุคคลพึงนำความตระหนี่

ออกไปเสีย      พึงข่มความตระหนี่ซึ่งเป็น

ตัวมลทินแล้วให้ทาน  เพราะบุญทั้งหลาย

เป็นที่พึ่งของเหล่าสัตว์ในโลกหน้า.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 244

อรรถกถาอันนสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในอันนสูตรที่  ๓  ต่อไป :-

บทว่า  อภินนฺทติ  แปลว่า  ย่อมปรารถนา.   บทว่า  ภชติ  แปลว่า

ย่อมมาถึงเขา คือว่า อานิสงส์นั้นย่อมติดตามไปข้างหลัง ราวกะอานิสงส์ที่ติดตาม

จิตตคหบดี  และพระสีวลีเถระเป็นต้น.     บทว่า  ตสฺมา   อธิบายว่า  เพราะ

การให้อาหารนั่นแหละ   ย่อมงามไปในโลกนี้และในโลกหน้า      เพราะเหตุนั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า     บุคคลพึงนำความตระหนี่ออก     พึงข่มความ

ตระหนี่ซึ่งเป็นมลทินแล้วให้ทาน.  คำที่เหลือ  มีเนื้อความง่ายทั้งนั้นแล.

จบอรรถกถาอันนสูตรที่  ๓

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 245

๔.  เอกมูลสูตร

 

ว่าด้วยปริศนาธรรม

 

[๑๔๑]  เทวดากราบทูลว่า

บาดาล     มีรากอันเดียว     มีความ

วนสอง   มีมลทินสาม  มีเครื่องลาดห้า  เป็น

ทะเล  หมุนไปได้สิบสองด้าน  ฤาษีข้ามพ้น

แล้ว.

 

อรรถกถาเอกมูลสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในเอกมูลสูตรที่  ๔  ต่อไป :-

บทว่า  เอกมูล  ได้แก่อวิชชาเป็นราก  (มูล)  แห่งตัณหา ทั้งตัณหา

ก็เป็นราก (มูล)  แห่งอวิชชา  แต่ในที่นี้   ท่านประสงค์เอาตัณหา.  ก็ตัณหานั้น

ย่อมหมุนเป็นไปสองอย่าง คือ ด้วยสัสสตทิฏฐิ  และอุจเฉททิฏฐิ  เพราะเหตุนั้น

ตัณหานั้น  จึงชื่อว่า  มีความหมุนเป็นสอง.    ตัณหานั้น  ชื่อว่า  มีมลทินสาม

มีราคะเป็นต้น.  โมหะ  ก็ชื่อว่ามีมลทินในที่นั้นเพราะเป็นเงื่อนแห่งสหชาตของ

ตัณหานั้น.  ราคะโทสะ  มีกามคุณห้าเป็นเครื่องลาดของตัณหานั้น    เพราะเป็น

เงื่อนแห่งอุปนิสสยะ   (คือที่อาศัยอย่างมั่นคง).   ตัณหานั้นแหละแผ่ไปในธรรม

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 246

เหล่านั้น  เพราะเหตุนั้น  จึงชื่อว่า  มีเครื่องลาด ๕.  ก็ตัณหานั่นแหละ ชื่อว่า

เป็นสมุทร  (ทะเล)   เพราะอรรถว่า  ไม่รู้จักเต็ม.  ตัณหานั้น    ย่อมหมุนเวียน

เปลี่ยนไปในอายตนะ ๑๒ ทั้งภายในและภายนอก    เพราะเหตุนั้น   ตัณหานั้น

จึงชื่อว่าหมุนไปได้  ๑๒ ด้าน.  ก็ตัณหานั้น  ท่านเรียกว่า  บาดาล  เพราะ

อรรถว่า   ไม่ตั้งมั่น.  ฤาษีข้ามแล้ว  ข้ามขึ้นแล้ว  ย่อมก้าวล่วงซึ่งบาดาล

(ตัณหา)  นั้นซึ่งมีรากเดียว ฯลฯ.

จบอรรถกถาเอกมูลสูตรที่  ๔

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 247

๕.  อโนมิยสูตร

 

ว่าด้วยเทวดาสรรเสริญ

 

[๑๔๒]   เทวดากราบทูลว่า

ท่านทั้งหลายเชิญดูพระพุทธเจ้าพระ-

องค์นั้น  ผู้มีพระนามไม่ทราม   ผู้ทรงเห็น

ประโยชน์อันละเอียด       ผู้ให้ซึ่งปัญญา

ไม่ทรงข้องอยู่ในอาลัยคือกาม  ตรัสรู้ธรรม

ทุกอย่าง มีพระปรีชาดี  ทรงก้าวไปในทาง

อันประเสริฐ   ผู้ทรงแสวงคุณอันใหญ่.

 

อรรถกถาอโนมิยสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในอโนมิยสูตรที่  ๕  ต่อไป :-

บทว่า  อโนมนาม อธิบายว่า มีพระนามอันไม่บกพร่อง  มีพระนาม

บริบูรณ์ เพราะความที่พระองค์ทรงประกอบด้วยคุณทั้งปวง. บทว่า  นิปุณตฺถ-

ทสฺส   อธิบายว่า   พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นประโยชน์ทั้งหลายละเอียดโดยมี

ความแตกต่างกันแห่งขันธ์เป็นต้น  เพราะเหตุนั้น    จึงชื่อว่า ทรงเห็นประโยชน์

อันละเอียด.  บทว่า ปญฺาทท อธิบายว่า ชื่อว่า ผู้ให้ซึ่งปัญญา  เพราะสามารถ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 248

บอกปฏิปทาเพื่อให้บรรลุถึงปัญญา.  บทว่า  กามาลเย  อสตฺต  ได้แก่  ไม่ทรง

ข้องในอาลัย  คือกามคุณ ๕. บทว่า  กมมาน   อธิบายว่า  พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงถึงความผ่องใสที่มหาโพธิ์นั่นแหละ  ด้วยอริยมรรค  มิใช่ทรงถึงใน

บัดนี้.  ก็คำนี้  ท่านกล่าวหมายเอาอดีตกาล.  บทว่า  มเหสึ  ได้แก่  ผู้ค้นหา

ผู้แสวงหาคุณอันใหญ่   คือ  สีลขันธ์เป็นต้น    ดังนี้แล.

จบอรรถกถาอโนมิยสูตรที่  ๕

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 249

๖.  อัจฉราสูตร

 

ว่าด้วยยานไปพระนิพพาน

 

[๑๔๓]   เทวดาทูลถามว่า

ป่าชัฏชื่อโมหนะ  อันหมู่นางอัปสร

ประโคมแล้ว         อันหมู่ปีศาจสิงอยู่แล้ว

ทำไฉนจึงจะหนีไปได้.

[๑๔๔]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า

ทางนั้นชื่อว่าเป็นทางตรง    ทิศนั้น

ชื่อว่าไม่มีภัย   รถชื่อว่าไม่มีเสียงดัง  ประ-

กอบด้วยล้อคือธรรม หิริเป็นฝาของรถนั้น

สติเป็นเกราะกั้นของรถนั้น  เรากล่าวธรรม

มีสัมมาทิฏฐินำหน้าว่าเป็นสารถี  ยานชนิด

นี้มีอยู่แก่ผู้ใด  จะเป็นหญิงหรือชายก็ตาม

เขา  (ย่อมไป)  ในสำนักพระนิพพานด้วย

ยานนี้แหละ.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 250

อรรถกถาอัจฉราสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในอัจฉราสูตรที่  ๖  ต่อไป :-

บทว่า  อจฺฉราคณสงฺฆุฏฺ   ความว่า  ได้ยินว่า  เทวบุตรนี้บวชใน

พระศาสนาของพระศาสดา  บำเพ็ญวัตรปฏิบัติอยู่   ปวารณาแล้วในกาลแห่งตน

มีพรรษา ๕ ทำมาติกาทั้งสองให้แคล่วคล่องแล้ว   ศึกษาแล้วถึงสิ่งที่ควรทำและ

ไม่ควรทำ    เรียนพระกรรมฐานอันเป็นที่พอใจแล้ว   เป็นผู้ประพฤติเบาพร้อม

เข้าไปสู่ป่า  คิดว่า  พระผู้มีพระภาคเจ้าอนุญาตว่า  มัชฌิมยามอันใด  เป็นส่วน

แห่งการนอนดังนี้    แม้เมื่อมัชฌิมยามนั้นถึงพร้อมแล้ว     เราก็ยังกลัวต่อความ

ประมาท    ดังนี้     จึงสละเตียงนอนแล้ว       พยายามทั้งกลางคืนและกลางวันทำ

กรรมฐานนั่นแหละไว้ในใจ.

ลำดับนั้น       ลมทั้งหลายเพียงดังศัสตราเกิดขึ้นในภายในแห่งภิกษุนั้น

ทำลายชีวิตเสียแล้ว.  ภิกษุนั้นได้ทำกาละในเพราะธุระ  คือความเพียรนั่นแหละ.

อนึ่ง  ภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง    จงกรมอยู่ในเพราะการจงกรมก็ตาม    ยืนอยู่เพราะ

อาศัยส่วนที่เป็นเครื่องยึดเหนี่ยวไว้ก็ตาม       วางจีวรไว้ที่สุดแห่งที่จงกรมเหนือ

ศรีษะแล้วนั่งหรือนอนก็ตาม     กำลังแสดงธรรมบนธรรมาสน์อันเขาตกแต่งใน

ท่ามกลางแห่งบริษัทก็ตาม  ย่อมกระทำกาละ  ภิกษุนั้นทั้งหมดชื่อว่ากระทำกาละ

ในเพราะธุระ    คือความเพียร.    แม้ภิกษุนี้ก็ทำกาละแล้ว     ในที่เป็นที่จงกรม

เพราะความที่ตนเป็นผู้มีอุปนิสัยน้อยจึงยังมิได้ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะ   ได้ถือ

ปฏิสนธิในภพดาวดึงส์ที่ประตูวิมานใหญ่       ราวกะว่าหลับแล้วตื่นขึ้นฉะนั้น

อัตภาพของเทวบุตรนั้นมีสามคาวุตเกิดขึ้น    เหมือนเสาระเนียดปิดทองในขณะ

นั้นนั่นแหละ.  ภายในวิมานนางอัปสรประมาณหนึ่งพันเห็นเทวบุตรนั้น    แล้ว