พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 101

จงบริโภคกามทั้งหลายเป็นของมนุษย์   อย่าละกามที่เห็นประจักษ์เสีย   วิ่งไปหา

ทิพยกามอันมีโดยกาลเลย.

[๔๘]   ส.   ท่านผู้มีอายุ  เราหาได้ละกามที่เห็นประจักษ์   วิ่งเข้าไปหา

ทิพยกามอันมีโดยกาลไม่  ท่านผู้มีอายุ   เราละกามอันมีโดยกาลแล้ว  วิ่งเข้าไปหา

โลกุตรธรรมที่เห็นประจักษ์    ท่านผู้มีอายุ     ด้วยว่ากามทั้งหลายอันมีโดยกาล

(เป็นของชั่วคราว)  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า  มีทุกข์มาก  มีความคับแค้นมาก

ในกามทั้งหลายนั้นมีโทษยิ่ง    โลกุตรธรรมนี้    อันบุคคลพึงเห็นเอง    ให้ผล

ไม่มีกาล  ควรเรียกร้องผู้อื่นว่า   ท่านจงมาดูเถิด   ควรน้อมเข้ามาในตน  อัน

วิญญูชนทั้งหลายพึงทราบเฉพาะตน.

[๔๙]   ท.   ภิกษุ  ก็กามทั้งหลายอันมีโดยกาล     พระผู้มีพระภาคเจ้า

ตรัสว่า  มีทุกข์มาก   มีความคับแค้นมาก   มีโทษมาก   เป็นอย่างไร   โลกุตร-

ธรรมนี้   อันบุคคลพึงเห็นเอง  ให้ผลไม่มีกาล   ควรร้องเรียกผู้อื่นว่า   ท่านจง

มาดูเถิด    ควรน้อมเข้ามาในตน    อันวิญญูชนทั้งหลาย    พึงทราบเฉพาะตน

เป็นอย่างไร.

[๕๐]   ส.   ท่านผู้มีอายุ  เราเป็นผู้ใหม่   บวชไม่นาน   เพิ่งมาสู่ธรรม-

วินัยนี้  เราไม่อาจบอกท่านได้พิสดาร   พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น   เป็น

พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า   เสด็จประทับที่ตโปทาราม   กรุงราชคฤห์   ท่าน

เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นแล้ว     ทูลถามเรื่องนี้เถิด     พระผู้มี-

พระภาคเจ้าทรงพยากรณ์แก่ท่านอย่างใด ท่านพึงทรงจำเรื่องนั้น ไว้อย่างนั้นเถิด.

ท.   พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น        อันพวกเทวดามีบริวารมากจำพวกอื่น

แวดล้อมแล้ว       ข้าพเจ้าจะเข้าไปเฝ้าไม่ได้ง่ายเลย     ภิกษุ     ถ้าท่านเข้าไปเฝ้า

พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นแล้วพึงทูลถามเรื่องนี้    แม้ข้าพเจ้าพึงมาเพื่อฟังธรรม.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 102

พระสมิทธิเถระผู้มีอายุรับต่อเทวดานั้นว่า  ท่านผู้มีอายุ  เราจะทูลถาม

อย่างนี้    แล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า   ครั้นเข้าไปแล้ว    จึงถวายอภิวาท

พระผู้มีพระภาคเจ้า   แล้วนั่งอยู่   ณ  ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง.

[๕๑]   พระสมิทธิเถระผู้มีอายุ  ครั้นนั่งอยู่    ณ   ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง

แล้ว ได้ทูลคำนี้กะพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า  ข้าพระองค์ขอประทานโอกาสกราบทูล

ข้าพระองค์ตื่นขึ้นในเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรี        เข้าไปที่ลำน้ำตโปทาเพื่อล้างตัว

ครั้นล้างตัวแล้วกลับขึ้นยืน  มีจีวรผืนเดียวรอให้ตัวแห้ง   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ

ครั้งนั้นแล  เมื่อราตรีใกล้สว่าง   เทวดาองค์หนึ่ง  มีวรรณะงาม  ยังลำน้ำตโปทา

ทั้งสิ้นให้สว่างทั่ว  เข้าไปหาข้าพระองค์   ครั้นแล้วจึงลอยอยู่ในอากาศ   ได้กล่าว

ด้วยคาถานี้ว่า

ภิกษุ  ท่านไม่บริโภคแล้ว  ยังขออยู่

ท่านบริโภคแล้ว   ก็ไม่ต้องขอเลย   ภิกษุ

ท่านบริโภคแล้ว  จงขอเถิด   กาลอย่าล่วง

ท่านไปเสียเลย.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ  เมื่อเทวดากล่าวอย่างนี้แล้ว   ข้าพระองค์ได้กล่าว

กะเทวดานั้นด้วยคาถาว่า

เรายังไม่รู้กาล      กาลยังลับ     มิได้

ปรากฏ  เพราะเหตุนั้น    เราไม่บริโภคแล้ว

จึงยังขออยู่  กาลอย่าล่วงเราไปเสียเลย.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ      ครั้งนั้นแล    เทวดานั้นลงมายืนที่พื้นดินแล้ว

กล่าวคำนี้กะข้าพระองค์ว่า    ภิกษุ    ท่านเป็นบรรพชิตยังหนุ่มแน่น    มีผมดำ

ประกอบด้วยปฐมวัยจำเริญรุ่น    จะเป็นผู้ไม่เพลิดเพลินในกามทั้งหลายเสียแล้ว

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 103

ภิกษุท่านจงบริโภคกามทั้งหลายเป็นของมนุษย์  อย่าละกามที่เห็นประจักษ์   วิ่ง

เข้าไปหาทิพยกามอันมีโดยกาลเลย   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    เมื่อเทวดานั้นกล่าว

อย่างนี้แล้ว   ข้าพระองค์ได้กล่าวคำนี้กะเทวดานั้นว่า    ท่านผู้มีอายุ    เราหาได้

ละกามที่เห็นประจักษ์      วิ่งเข้าไปหาทิพยกามอันมีโดยกาลไม่      ท่านผู้มีอายุ

เราละกามอันมีโดยกาลแล้ว   วิ่งเข้าไปหาโลกุตรธรรมที่เห็นประจักษ์    ท่านผู้มี

อายุ   ด้วยว่ากามทั้งหลายอันมีโดยกาล   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า   มีทุกข์มาก

มีความคับแค้นมาก   ในกามทั้งหลายนั้นมีโทษยิ่ง   โลกุตรธรรมนี้   อันบุคคล

พึงเห็นเอง   ให้ผลไม่มีกาล   ควรร้องเรียกผู้อื่นว่า  ท่านจงมาดูเถิด    ควรน้อม

เข้ามาในตน    อันวิญญูชนทั้งหลายพึงทราบเฉพาะตน    ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ

เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว   เทวดานั้นได้กล่าวคำนี้กะข้าพระองค์ว่า   ภิกษุ

ก็กามทั้งหลายอันมีโดยกาล   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า   มีทุกข์มาก    มีความ

คับแค้นมาก    มีโทษมากเป็นอย่างไร    โลกุตรธรรมนี้     อันบุคคลพึงเห็นเอง

ให้ผลไม่มีกาล   ควรร้องเรียกผู้อื่นว่า    ท่านจงมาดูเถิด    ควรน้อมเข้ามาในตน

อันวิญญูชนทั้งหลายพึงทราบเฉพาะตน    เป็นอย่างไร    ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ

เมื่อเทวดานั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์ได้กล่าวคำนี้กะเทวดานั้นว่า  ท่านผู้มี

อายุ   เราเป็นผู้บวชใหม่    เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้    เราไม่อาจบอกท่านได้พิสดาร

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น  เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า  เสด็จประ-

ทับอยู่ที่ตโปทาราม  กรุงราชคฤห์    ท่านเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์

นั้นแล้ว    ทูลถามเรื่องนี้เถิด     พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์แก่ท่านอย่างไร

ท่านพึงทรงจำเรื่องนั้นไว้อย่างนั้นเถิด   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    เมื่อข้าพระองค์

กล่าวอย่างนี้แล้ว   เทวดานั้นได้กล่าวคำนี้ กะข้าพระองค์ว่า  ภิกษุ  พระผู้มีพระ-

ภาคเจ้านั้น      อันพวกเทวดามีบริวารมากจำพวกอื่นแวดล้อมแล้ว     ข้าพเจ้าจะ

เข้าไปเฝ้าไม่ได้ง่ายเลย      ภิกษุ      ถ้าท่านเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นแล้ว

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 104

พึงทูลถามเรื่องนี้     แม้ข้าพเจ้าพึงมาเพื่อฟังธรรม    ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ       ถ้า

คำของเทวดานั้นเป็นคำจริง   เทวดานั้นพึงมาในที่ใกล้วิหารนี้นี่แล.

เมื่อพระสมิทธิเถระทูลอย่างนี้แล้ว       เทวดานั้นได้กล่าวคำนี้กะพระ-

สมิทธิเถระผู้มีอายุว่า  ทูลถามเถิด   ภิกษุ   ทูลถามเถิด   ภิกษุ    ข้าพเจ้าตามมา

ถึงแล้ว.

[๕๒]   ครั้งนั้นแล    พระผู้มีพระภาคเจ้าไค้ตรัสกะเทวดานั้นด้วยคาถา

ทั้งหลายว่า

สัตว์ทั้งหลายมีความสำคัญในข้อที่

ได้รับบอก  ติดอยู่ในข้อที่ได้รับบอก   ไม่

กำหนดรู้ข้อที่ได้รับบอก  ย่อมมาสู่อำนาจ

แห่งมัจจุ   ส่วนขีณาสวภิกษุกำหนดรู้ข้อที่

ได้รับบอก   ย่อมไม่สำคัญข้อที่ได้รับบอก

แล้ว  เพราะข้อที่ได้รับบอกนั้น   ย่อมไม่มี

แก่ขีณาสวภิกษุนั้น  ฉะนั้น   เหตุที่จะพึง

พูดถึงข้อที่ได้รับบอก  จึงมิได้มีแก่ขีณาสว

ภิกษุนั้น  ดูก่อนเทวดา  ถ้าท่านเข้าใจ   ก็

จงพูดเถิด.

เทวดานั้นทูลว่า   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ   ข้าพระองค์ไม่ทราบเนื้อความ

แห่งธรรมนี้   ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อให้ได้ความโดยพิสดารได้  ข้าแต่

พระองค์ผู้เจริญ   ข้าพระองค์ขอพระโอกาส   ข้าพระองค์พึงทราบเนื้อความแห่ง

ธรรมนี้         ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อให้ได้ความโดยพิสดารได้อย่างไร

พระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดตรัสแก่ข้าพระองค์อย่างนั้นเถิด.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 105

[๕๓]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปด้วยพระคาถาว่า

บุคคลได้สำคัญว่าเราเสมอเขา     ว่า

เราดีกว่าเขา  ว่าเราเลวกว่าเขา  บุคคลนั้น

พึงวิวาทกับเขา      ขีณาสวภิกษุเป็นผู้ไม่

หวั่นไหวอยู่ในมานะ  ๓ อย่าง   มานะว่า

เราเสมอเขา  ว่าเราดีกว่าเขา  ว่าเราเลว

กว่าเขา      ย่อมไม่มีแก่ขีณาสวภิกษุนั้น

ดูก่อนเทวดา   ถ้าท่านเข้าใจก็จงพูดเถิด.

เทวดานั้นทูลว่า  ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ  ข้าพระองค์ไม่ทราบเนื้อความ

แห่งธรรมนี้   ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อให้ได้ความโดยพิสดารได้  ข้าแต่

พระองค์ผู้เจริญ     ข้าพระองค์ขอประทานพระโอกาส      ข้าพระองค์พึงทราบ

เนื้อความเเห่งธรรมนี้ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อให้ได้ความโดยพิสดารได้

อย่างใด   ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดตรัสแก่ข้าพระองค์อย่างนั้นเถิด.

[๕๔]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปด้วยพระคาถาว่า

ขีณาสวภิกษุละบัญญัติเสียแล้ว  บรร-

ลุธรรมที่ปราศจากมานะแล้ว  ได้ตัดตัณหา

ในนามรูปนี้เสียแล้ว    พวกเทวดา    พวก

มนุษย์   ในโลกนี้ก็ดี   ในโลกอื่นก็ดี   ใน

สวรรค์ทั้งหลายก็ดี   ในสถานที่อาศัยของ

สัตว์ทั้งปวงก็ดี  เที่ยวค้นหาก็ไม่พบขีณา-

สวภิกษุนั้น    ผู้มีเครื่องผูกอันตัดเสียแล้ว

ไม่มีทุกข์    ไม่มีตัณหา   ดูก่อนเทวดา

ถ้าท่านเข้าใจก็จงพูดเถิด.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 106

[๕๕]   เทวดานั้นทูลว่า  ข้าแต่พระองค์    ข้าพระองค์ทราบเนื้อความ

แห่งธรรมนี้    ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อให้ได้ความโดยพิสดารอย่างนี้ว่า

ไม่ควรทำบาปด้วยวาจา       ด้วยใจ

และด้วยกาย  อย่างไหน ๆ ในโลกทั้งปวง

ควรละกามทั้งหลายเสียแล้ว     มีสติ    มี

สัมปชัญญะ  ไม่ควรเสพทุกข์อันประกอบ

ด้วยโทษ  ไม่เป็นประโยชน์.

จบนันทวรรคที่  ๒

 

อรรถกถาสมิทธิสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยสมิทธิสูตรที่  ๑๐  ต่อไป :-

บทว่า    ตโปทาราม    คือพระอารามที่มีชื่ออันได้แล้วอย่างนี้เพราะ

ห้วงน้ำลึกมีน้ำอันร้อน  ชื่อว่า    ตโปทา.

ได้ยินว่า    ภพของนาคตั้งอยู่ที่แผ่นดินใต้ภูเขาเวภารบรรพต    มีปริ-

มลฑลประมาณ  ๕๐๐ โยชน์   เช่นกับเทวโลก   ซึ่งมีพื้นที่อันสำเร็จแล้วด้วยแก้ว

มณี  และประกอบด้วยอุทยาน อันเป็นที่รื่นรมย์  ในที่นั้น  มีห้วงน้ำใหญ่สำหรับ

เป็นที่เล่นของพวกนาค.  ลำแม่น้ำชื่อตโปทานี้    เป็นน้ำร้อนเดือดพล่านไหลมา

จากห้วงน้ำใหญ่นั้น.

ถามว่า ก็เพราะเหตุไร  จึงเป็นเช่นนี้.  ตอบว่า  ได้ยินว่า  โลก  (หมาย

โอกาสโลกคือที่อยู่อาศัย)   ของเปรตจำนวนมากแวดล้อมเมืองราชคฤห์.   ในที่

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 107

นั้น  แม่น้ำตโปทานี้ย่อมมาในระหว่างแห่งนรกชื่อว่า  มหาโลหกุมภีทั้ง ๒ เพราะ

ฉะนั้น  แม่น้ำตโปทานี้จึงเดือดพล่าน  ไหลมาอยู่.

สมจริง  ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   ใน

ที่ใด  แม่น้ำตโปทานี้ไหลอยู่  ที่นั้นย่อมเป็นหนองน้ำ   (ทะเลสาบ)   มีน้ำไหล

สะอาด  เป็นน้ำที่น่ายินดี  เป็นน้ำเย็น  เป็นน้ำสีขาว  เป็นน้ำตั้งอยู่ดีแล้ว  เป็นที่

รื่นรมย์   มีปลาและเต่ามาก   และมีดอกปทุมประมาณเท่าจักรบานสพรั่งอยู่อีก

อย่างหนึ่ง   แม่น้ำตโปทาของมหานรกทั้งสองนี้ย่อมไหลมาโดยไม่ขาดสาย  ด้วย

เหตุนี้ ลำแม่น้ำตโปทานี้     จึงเดือดพล่านไหลอยู่    ดังนี้.   ก็ในที่ข้างหน้าของ

พระอารามนี้มีห้วงน้ำใหญ่เกิดขึ้นแต่แม่น้ำตโปทานั้น    วิหารนี้    ท่านจึง   เรียก

ว่า   ตโปทาราม   เพราะลำแม่น้ำนั้น.   บทว่า   สมิทฺธิ   ความว่า   ได้ยินว่า

อัตภาพของพระเถระสำเร็จแล้ว     (ด้วยผลกรรม)     มีรูปงาม      น่าเลื่อมใส

เพราะฉะนั้น   จึงปรากฏนามบัญญัติว่า สมิทธิ  นั่นแหละ. คำว่า เพื่อจะล้างตัว

ความว่า     พระเถระผู้บำเพ็ญเพียรนั้นลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่งได้ให้บุคคลถือเอา

เสนาสนะออกมาภายนอกแล้วเดิน    (จงกรม)    ไป ๆ มา ๆ ในที่จงกรมใหญ่

ประมาณ  ๖๐ ศอก   มีความสำคัญว่า   เสนาสนะอันเราบริโภคอยู่ด้วยตัวอันชุ่ม

ด้วยเหงื่อจักเศร้าหมองจึงเข้าไปที่ลำน้ำตโปทาเพื่อจะล้างตัว.  คำว่า  ยืนอยู่

มีจีวรผืนเดียว   คือ    นุ่งผ้าสบงผูกประคดเอวแล้วถือเอาจีวรยืนอยู่.    คำว่า

รอให้ตัวแห้ง  ได้แก่  กระทำให้ตัวมีน้ำออกแล้วเช่นกับครั้งก่อน ๆ เพราะว่า

จีวรอันตนห่มในเวลาที่ตัวเปียกจักเศร้าหมอง   จะมีกลิ่นเหม็น.    ก็ข้อที่กล่าวนี้

มิใช่เป็นวัตรในการอาบ    แต่เพราะท่านเป็นผู้ถึงพร้อมแล้วด้วยวัตร    ฉะนั้น

ท่านจึงชื่อว่า   เป็นผู้ตั้งอยู่ในวัตร   คือ   กิจที่ควรทำนั่นแหละ   คือว่า   ครั้น

ท่านอาบเสร็จแล้วก็ทำกิจที่ควรทำแล้ว  กลับขึ้นมายืนอยู่.   ในข้อนี้นั้นพึงทราบ

วัตรในการอาบน้ำ  ดังนี้.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 108

อันภิกษุผู้ประสงค์จะอาบน้ำไปสู่ท่าน้ำแล้วพึงวางจีวรทั้งหลายในที่ใดที่

หนึ่งแล้วแล้วยืนอยู่ก่อน  ไม่ควรรีบลงไปโดยเร็ว  พึงเหลียวแลดูทุก ๆ ทิศเทียว

ครั้นทราบความเป็นผู้สงัดแล้วก็กำหนดวัตถุทั้งหลายมีตอไม้    พุ่มไม้    และ

เถาวัลย์เป็นต้น      แล้วย่อกายลงกระแอมขึ้น  ๓  ครั้ง    แล้วพึงนำผ้าอุตราสงค์

ออกผึ่ง  แล้วแก้ประคตเอาวางทับจีวรนั่นแหละ  ถ้าผ้าสำหรับอาบน้ำไม่มี   ก็จง

นั่งกระหย่งที่ริมน้ำแล้วเปลื้องผ้านุ่งออก   ถ้ามีที่สำหรับนั่งพึงผึ่งผ้านุ่ง   ถ้าไม่มี

ม้วนแล้วก็วางไว้  แล้วค่อย ๆ ก้าวลงน้ำ  ครั้นก้าวลงไปประมาณนาภี  (สะดือ)

แล้วจึงอาบโดยไม่ทำให้ลูกคลื่นเกิดขึ้น   ครั้นจะกลับ    ก็พึงดำลงโดยมุ่งหน้าต่อ

ทิศที่ตนมา.  ด้วยอาการอย่างนี้    จีวรชื่อว่าอันตนรักษาแล้ว.  แม้เมื่อจะโผล่ขึ้น

ก็ไม่ทำให้เกิดเสียงค่อย ๆ โผล่ขึ้น  ในเวลาสิ้นสุดลงแห่งการอาบ  พึงนั่งกระโหย่ง

ที่ริมน้ำแล้วเอาผ้ามาปกปิดตนไว้เมื่อลุกขึ้นยืนแล้วจึงนุ่งให้เรียบร้อยเป็น

ปริมณฑล   เสร็จแล้วผูกประคตเอว  ไม่รีบห่มจีวรพึงยืนอยู่   ดังนี้.

แม้พระเถระก็อาบแล้วเหมือนอย่างนั้น   เสร็จแล้วก็กลับขึ้นมายืนแลดู

กายซึ่งมีน้ำยังไม่แห้ง.   แม้โดยปกติกายของพระเถระก็ผ่องใส    เมื่อน้อมกายนำ

มาโดยชอบ     คืออาบน้ำอุ่นสีแห่งหน้าจึงรุ่งโรจน์เกินเปรียบ     เป็นผู้สมบูรณ์

ด้วยรัศมี   ราวกะผลตาลที่หลุดจากขั้ว  ราวกะพระจันทร์เต็มดวง  ในขณะนั้น

หน้าของท่านก็เป็นไปกับด้วยสิริ    ดุจดอกปทุม    กำลังแย้มแม้ผิวพรรณแห่ง

สรีระก็ผ่องใส.

สมัยนั้น    ภุมมเทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่ป่าชัฏแลดูภิกษุสมิทธิผู้น่าเลื่อมใส

แล้ว  ไม่อาจข่มใจไว้ได้  เป็นผู้น้อมไปในกามถูกความโลภครอบงำแล้ว  คิด

ว่า     เราจักเล้าโลมพระเถระ    จงประดับอัตภาพด้วยเครื่องประดับอันโอฬาร

แล้วทำพระอารามทั้งสิ้นให้สว่างทั่ว   (ให้มีแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน )   ราวกะ

ประทีปโคมไฟมีไส้ตั้งพัน    ดุจเอาดวงจันทร์มาตั้งไว้  ครั้นแล้วก็เข้าไปหา

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 109

พระเถระ    มิได้ไหว้    ยืนอยู่ในเวหา  (ลอยอยู่ในอากาศ)    แล้วกล่าวคาถา.

คาถานั้นอันท่านพระอานนทเถระนำมากล่าวแล้วว่า  อถ  โข  อญฺตรา  เทวตา

ฯ เป ฯ อชฺฌภาสิ   แปลว่า  ครั้งนั้นแล  เมื่อราตรีใกล้สว่าง เทวดาองค์หนึ่ง

มีวรรณะงาม  เป็นต้น.  คำว่า  ไม่บริโภคแล้ว  คือ  ไม่บริโภคกามคุณ  ๕.

คำว่า   ยังขออยู่   ได้แก่   การเที่ยวไปบิณฑบาต.   เวลาที่ยังเป็นหนุ่มแน่น

สมควรเสพกามคุณ ๕ ชื่อว่า  กาล   ในข้อว่า   กาลอย่าล่วงท่านไปเสียเลย   นี้.

เพราะว่าบุคคลแก่คร่ำคร่าเพราะชรา  มีกายโน้มลงแล้ว  มีไม้เท้ายันไปข้างหน้า

สั่นอยู่    เป็นผู้อันโรคไอและโรคหืดครอบงำแล้ว    ไม่อาจเพื่อบริโภคกามได้

เพราะเหตุนั้น  เทวดาหมายเอากาล  นี้   จึงกล่าวคำว่า  มา  ต  กาโล  อุปชฺฌาคา

แปลว่า  กาลอย่าล่วงท่านไปเสียเลย  ดังนี้.

บรรดาบทเหล่านั้น  บทว่า   มา  อุปชฺฌคา  แปลว่า   อย่าก้าวล่วง

แล้ว.   ศัพท์ว่า  โว  ในบทว่า   กาล  โวห  น  ชานามิ  นี้เป็นนิบาต.  คำว่า

เรายังไม่รู้กาล    ท่านกล่าวหมายเอามรณกาล.   อธิบายว่า    ธรรม ๕  เหล่านี้

คือ  ชีวิต   พยาธิ  กาล   ที่เป็นที่ทอดทิ้งร่างกายหรือที่ตาย   (เทหนิกเขปนะ)

และ คติ (ที่เกิดต่าง ๆ มี ๕)*  ของสัตว์ทั้งหลาย   ไม่มีนิมิต    ใคร ๆ ไม่พึง

รู้ในโลกแห่งสัตว์ที่เป็นไปอยู่.

ในบรรดาธรรม  ๕ เหล่านั้น   ชีวิตก่อน   ชื่อว่า   ไม่มีนิมิต   เพราะ

กำหนดแน่ไม่ได้ว่า  ชีวิตนี้  มีจำนวนเท่านี้ทีเดียว  ไม่เกินจากนี้ไป  ดังนี้   จริง

อยู่   แม้ในกาลที่เริ่มแรกคือ  เป็นรูปกลละ  สัตว์ทั้งหลายก็ย่อมตาย  ในเวลาที่

เป็นอัพพุทะ  (คือรูปที่เกิดมาได้ ๒ อาทิตย์) เป็นเปสิ (คือรูปที่เป็นชิ้นเล็กๆ)

เป็นฆนะ  (คือรูปที่เป็นก้อนหนา)  รูปที่เกิดมาได้ ๑ เดือน  ๒ เดือน ๓ เดือด

๑. คติ  ๕  คือ นิรยคติ  เปตคติ  ดิรัจฉานคติ  มนุสสคติ  เทวตาคติ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 110

๔ เดือน ๑๐ เดือน  ก็ดี   ในระหว่างที่ออกจากครรภ์ก็ดี   แต่นี้ไปภายในร้อยปี

ก็ดี   มากกว่าร้อยปีก็ดี   ย่อมตายนั่นแหละ.

แม้พยาธิ  ก็ชื่อว่า   ไม่มีนิมิต   เพราะไม่มีการกำหนดแน่ว่า   สัตว์ทั้ง

หลายย่อมตายด้วยพยาธินี้เท่านั้น    ไม่ตายด้วยพยาธิอื่น ๆ ดังนี้   เพราะว่าสัตว์

ทั้งหลายย่อมตายด้วยโรคตาก็มี  ด้วยโรคอื่น ๆ มีโรคหูเป็นต้นก็มี.

แม้กาล   ก็ชื่อว่า  ไม่มีนิมิต   เพราะไม่มีกำหนดแน่อย่างนี้ว่า   ในกาล

นี้เท่านั้นสัตว์พึงตาย  ในกาลอื่น ๆ สัตว์ไม่ตาย  เพราะว่าสัตว์ทั้งหลายย่อมตาย

ในเวลาเช้าก็มี   ในเวลาอื่น ๆ คือเวลาเที่ยงเป็นต้นก็มี.

แม้สถานที่เป็นที่ต้องทอดทิ้งร่างกาย    ก็ชื่อว่าไม่มีนิมิต    เพราะไม่มี

การกำหนดได้อย่างนี้ว่า   ร่างกายของสัตว์ผู้จะตายนี้พึงตกไป  (พึงตาย)  ในที่

นี้เท่านั้น  ที่อื่น ๆ ไม่ตกไป  จริงอยู่เมื่อสัตว์ทั้งหลายเกิดภายในบ้าน   อัตภาพ

ของสัตว์เหล่านั้นย่อมตกไปภายนอกบ้านก็ได้ สัตว์ที่เกิดแม้ภายนอกบ้าน อัตภาพ

ย่อมตกไปภายในบ้านก็ได้   สัตว์ที่เกิดบนบก   บนถนนเป็นต้น   ก็เหมือนกัน

บัณฑิตพึงให้พิสดารโดยประการมิใช่น้อย.

แม้คติ  ก็ชื่อว่า  ไม่มีนิมิต  เพราะไม่มีการกำหนดได้อย่างนี้ว่า  สัตว์

จุติจากที่นี้แล้วพึงเกิดขึ้นในที่นี้   ดังนี้  เพราะว่าสัตว์ทั้งหลายจุติจากเทวโลกแล้ว

เกิดขึ้นในมนุษยโลกก็มี        จุติจากมนุษยโลกแล้วเกิดในที่ใดที่หนึ่งแห่งโลก

ทั้งหลายมีเทวโลกเป็นต้นก็มี  สัตว์โลกมีคติ ๕ ย่อมเปลี่ยนแปลงไป  ดุจโคยนต์

(โคที่ประกอบด้วยเครื่องยนต์) อย่างนี้  ด้วยประการฉะนี้    เพราะการเปลี่ยนไป

แห่งคตินั้นนั่นแหละ   ด้วยเหตุนี้   พระเถระจึงกล่าวกะเทวดาว่า  เรายังไม่รู้กาล

คือ  ไม่รู้การตายนี้ว่า  การตายจักมีในกาลชื่อนี้  ดังนี้.  คำว่า  กาลยังลับ

มิได้ปรากฏ  ได้แก่  กาลนี้ปกปิดแล้ว    ไม่แจ่มแจ้งและ   ยังไม่ปรากฏแก่เรา.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 111

คำว่า  เพราะเหตุนั้น  อธิบายว่า  กาลอันปกปิดนี้    ย่อมไม่ปรากฏ   เหตุใด

เพราะเหตุนั้น  เราจึงไม่บริโภคกามคุณ ๕ แล้วจึงขออยู่.    ในคำว่า  กาลอย่าล่วง

เราไปเสียเลย  นี้   พระเถระกล่าวว่า กาล ดังนี้   โดยหมายเอากาลกระทำสมณ-

ธรรม.

จริงอยู่  ธรรมดาว่า  สมณธรรมนี้  อันบุคคลผู้ก้าวล่วงวัยทั้ง ๓ ในวัย

สุดท้ายเป็นผู้มีกายอันหักลงแล้ว   มีไม้เท้าเป็นที่ยันไปในเบื้องหน้า   สั่นอยู่   ผู้

อันโรคไอและหืดครอบงำแล้ว    ไม่อาจเพื่อกระทำได้   (ปฏิบัติได้)   เพราะว่า

ในกาลนั้น     บุคคลเช่นนั้น    ไม่อาจเพื่อเรียนพุทธพจน์ตามที่ปรารถนาตามที่

ต้องการ        หรือว่าไม่อาจเพื่อรักษาซึ่งธุดงค์       หรือว่าไม่อาจเพื่อ

จะอยู่ป่า   หรือว่าไม่อาจเพื่อเข้าสมาบัติได้ตามที่ปรารถนา    หรือว่าไม่อาจเพื่อ

กระทำธรรมกถาและอนุโมทนาด้วยสรภัญญวิธีเป็นต้น.     ส่วนในกาลที่ยังเป็น

หนุ่มแน่นอาจเพื่อกระทำกิจทั้งปวง   เพราะฉะนั้น   พระเถระจึงกล่าวว่า   กาล

เป็นที่กระทำสมณธรรมนี้   อย่าก้าวล่วงเราไปเสียเลย  คือว่าเราจักไม่บริโภคกาม

ทั้งหลาย   จักกระทำสมณธรรมตราบเท่าที่กาลยังไม่ก้าวล่วงเราไป.

คำว่า มายืนที่พื้นดิน ความว่า  ได้ยินว่า  เทวดานั้นคิดว่า  ภิกษุนี้

ย่อมกล่าวชื่อซึ่งกาลแห่งการทำสมณธรรม    ไม่กล่าวซึ่งอกาล   ย่อมกล่าวธรรม

อันเป็นไปกับด้วยเหตุ    เป็นไปกับด้วยอานิสงส์  ดังนี้  ด้วยคำเพียงเท่านี้  จึง

เกิดความละอายในพระเถระ     สำคัญพระเถระนั้นดุจมหาพรหม     ดุจกองไฟ

เป็นผู้อ่อนน้อมเกิดขึ้นแล้ว   จึงลงจากอากาศมายืนที่พื้นดิน.   คำว่า  ยืนที่พื้น

ดิน  นั้น    ท่านกล่าวหมายเอาคำที่กล่าวแล้วนี้.

ก็เทวดานั้น     มายืนอยู่ที่พื้นดินแล้วแม้ก็จริง  ถึงอย่างนั้น  เธอมาแล้ว

ด้วยความต้องการอันใด   ก็ถือเอาประโยชน์อันนั้นนั่นแหละอีก   จึงกล่าวคำว่า

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 112

ทหโร   ตฺว เป็นต้น.  บรรดาคำเหล่านั้น  คำว่า  ยังหนุ่ม  คือมีอายุยังน้อย.

คำว่า  มีผมดำ  ได้แก่  เป็นหนุ่มมีผมดำสนิท.  คำว่า  จำเริญ  คือสง่างาม.

จริงอยู่    บางคนแม้เป็นหนุ่มมีตาบอดข้างหนึ่ง    หรือว่าในคนพิการ

ทั้งหลายมีคนกระจอกเป็นต้นเหล่านั้น   คนใดคนหนึ่งถึงเป็นหนุ่มก็ไม่ประกอบ

ไปด้วยความเป็นหนุ่มที่สง่างาม.    ส่วนบุคคลใด  มีรูปงาม  น่าดู  น่าเลื่อมใส

ถึงพร้อมด้วยสมบัติทั้งปวง     ปรารถนาจะใช้เครื่องประดับใด ๆ  ย่อมประดับ

ด้วยเครื่องอลังการนั้น ๆ  เที่ยวไปเหมือนเทพบุตร   บุคคลเช่นนี้    ย่อมชื่อว่า

ผู้ประกอบด้วยความเป็นหนุ่มที่สง่างาม.   ก็พระเถระถึงพร้อมแล้วด้วยรูปสมบัติ

อันอุดม  ด้วยเหตุนั้น  เทวดาจึงกล่าวกะท่านอย่างนี้.

คำว่า เป็นผู้ไม่เพลิดเพลินในกามทั้งหลายเสียแล้ว ได้แก่  การ

ไม่เพลิดเพลินไม่บริโภคกามทั้งหลาย คือ ไม่มีความใคร่.  คำว่า อย่าละกาม

ที่เห็นประจักษ์เสีย    อธิบายว่า    ก็เทวดาโดยมากไม่เห็นสัจจะ    ยังมีราคะ

ไม่รู้จิตของผู้อื่น       เห็นภิกษุทั้งหลายประพฤติพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์ไม่ขาด

ตลอด ๑๐ ปีบ้าง  ๒๐ ปีบ้าง ฯลฯ  ๖๐ ปีบ้าง  จึงเกิดความสำคัญว่า  ภิกษุเหล่านี้

ละกามคุณ ๕ อันเป็นของมนุษย์ ปรารถนากามทั้งหลายอันเป็นทิพย์ จึงกระทำ

สมณธรรม   ดังนี้    แม้เทวดานี้ก็คิดเหมือนอย่างนั้นนั่นแหละ    เพราะฉะนั้น

เธอจึงกล่าวถึงกามทั้งหลายอันเป็นของมนุษย์  กระทำให้เป็นกามที่เห็นประจักษ์

และกล่าวกามอันเป็นทิพย์กระทำให้เป็นกามอันมีโดยกาล   พระเถระกล่าวคำว่า

น   ขฺวาห  อาวุโส  เป็นต้น  ความว่า  ท่านผู้มีอายุ  เราละกามอันเห็น

ประจักษ์แล้ว  ไม่วิ่งเข้าไปหากามอันเป็นทิพย์ซึ่งมีโดยกาลเลย  เราไม่ปรารถนา

กระหยิ่มทิพย์ซึ่งเป็นไปตามเวลาที่กำหนดแล้ว   วิ่งเข้าไปหาโลกุตรธรรมอัน

ประจักษ์.  พระเถระได้กระทำกามทั้ง  ๕  แม้เป็นของทิพย์  แม้เป็นของมนุษย์

ให้เป็นเวลาที่เป็นไปตามกำหนด    เพราะความที่กามเหล่านั้นอันบุคคลไม่พึงได้

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 113

ในลำดับแห่งจิต        และกระทำโลกุตรธรรมให้เป็นธรรมอันเห็นประจักษ์

เพราะความที่โลกุตรธรรมนั้น       เป็นธรรมอันบุคคลพึงได้ในลำดับแห่งจิต

ด้วยประการฉะนี้.

ก็ถึงแม้กามคุณ  ๕ ประชุมกันแล้ว     การเสวยอารมณ์ตามที่ปรารถนา

ตามที่ต้องการของกาม   บุคคลแม้มีกามอันถึงพร้อมแล้ว   ก็ไม่สำเร็จ   (ไม่ได้)

ในลำดับแห่งจิต   (อนันตรจิต).    จริงอยู่    อันบุคคลผู้ใคร่จะเสวยอิฏฐารมณ์

ทางจักขุทวาร (ทางตา)  จึงเรียกช่างทั้งหลาย  มีช่างเขียน   ช่างทำหนังสือ  และ

ช่างรูปเป็นต้นมาแล้ว  พึงกล่าวว่า  พวกท่านจงตกแต่งสิ่งชื่อนี้  ดังนี้   จิตทั้งหลาย

ในที่นี้มีประมาณพันโกฏิมิใช่น้อยเกิดขึ้นแล้วก็ดับไป       โดยความแตกต่างกัน

ในลำดับนั้นมา  จิตจึงบรรลุถึงอารมณ์นั้น    (คืออิฏฐารมณ์)   ในภายหลัง   แม้

ในทวารที่เหลือ  ก็นัยนี้แหละ.

ส่วนโสดาปัตติผลย่อมเกิดขึ้นในระหว่าง  (ลำดับ)  แห่งโสดาปัตติมรรค

เท่านั้น  วาระของจิตอื่นในระหว่างหามีไม่.   แม้ในผล ๓ ที่เหลือก็เหมือนกัน.

พระเถระถือเอาอรรถเหล่านั้นนั่นแหละแล้วกล่าวว่า   กาลิกา  หิ  อาวุโส

เป็นต้น.

ในบรรดาบทเหล่านั้น      บทว่า  กาลิกา  ได้แก่  สิ่งอันเขาถึงพร้อม

ด้วยประโยชน์เกื้อกูลอันดี    ไม่พึงบรรลุได้แม้ในระหว่างแห่งกาล     โดยนัยที่

กล่าวแล้ว.  คำว่า  มีทุกข์มาก  ได้แก่ ชื่อว่า  มีทุกข์มาก  เพราะความที่ทุกข์

นั้นอันตนอาศัยกามทั้งหลายเป็นไปมีมาก.  ชื่อว่า  มีความคับแค้นมาก  เพราะ

ความคับแค้นอันเป็นไปกับด้วยวัตถุแห่งกามนั้นนั่นเองมีมาก.  คำว่า  อย่างยิ่ง

ในข้อว่า  ในกามทั้งหลายมีโทษอย่างยิ่ง   ความว่า   โทษเท่านั้น     ชื่อว่า

อย่างยิ่ง   เพราะความสุขอันตนอาศัยกาม ๕ แล้วจึงได้  อธิบายว่า  ทุกข์เท่านั้น

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 114

มีมากกว่า.   บทว่า   สนฺทิฏฺิโก  อย   ธมฺโม    อธิบายว่า  โลกุตรธรรมนี้

อันบุคคลใด ๆ เข้าถึงแล้ว   บุคคลนั้น ๆ พึงเห็นเองด้วยปัจเวกขณญาณซึ่งถือ

เอาโลกุตรธรรมนั้น     อันตนอาศัยบุคคลอื่นแล้วพึงถึง     เพราะเหตุนั้น

โลกุตรธรรมนั้น    จึงชื่อว่า   สนฺทิฏฺิโก   แปลว่า     อันบุคคลพึงเห็นเอง.

ธรรมที่ชื่อว่า   อกาล   เพราะอรรถว่า   กาลของธรรมนั้นเกี่ยวข้องกับการให้ผล

ของตนไม่มี.    ธรรมที่เป็นอกาลนั่นแหละ    ชื่อว่า  อกาลิโก   แปลว่า    ไม่

ประกอบด้วยกาล.      อธิบายว่า    ในโลกุตรธรรมนี้     ธรรมคืออริยมรรคนั้น

ย่อมให้ผลใกล้ที่สุดในการเป็นไปของตน.

คำว่า  ควรเรียกร้องผู้อื่นว่า  ท่านจงมาดูเถิด  อธิบายว่า ธรรมที่

ชื่อว่า  เอหิ  ปสฺสิโก  เพราะอรรถว่า  ควรซึ่ง  เอหิปัสสวิธี   อันเป็นไปแล้ว

อย่างนี้  ดังนี้.    ธรรมที่ชื่อว่า  โอปนยิโก   เพราะอรรถว่า   ควรน้อมเข้ามา

ในจิตของตน   แม้จะถูกไฟไหม้ผ้า   หรือศีรษะก็ไม่เปลี่ยนแปลง.

ในข้อว่า  ปจฺจตฺต  เวทิตพฺโพ  วิญฺญูหิ  นี้  มีความสังเขปว่า  อัน

วิญญูชนแม้ทั้งปวงมีอุฆคฏิตัญญูบุคคลเป็นต้น   พึงรู้ได้ในตนว่า   มรรคอันเรา

เจริญแล้ว   ผลอันเราบรรลุแล้ว   นิโรธอันเรากระทำให้แจ้งแล้ว   ดังนี้     ส่วน

ความพิสดาร ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในปกรณ์วิเศษชื่อวิสุทธิมรรคตอนที่พรรณนา

ธัมมานุสติ.

บัดนี้  เทวดานั้น    ราวกะเป็นผู้บอด     ไม่ทราบอยู่ซึ่งอรรถอันมีรูป

(เหตุ)   แปลกกันแห่งถ้อยคำอันพระเถระกล่าวแล้ว      จึงกล่าวคำว่า  กถญฺจ

ภิกฺขุ  เป็นต้น    แปลว่า  ดูก่อนภิกษุ    ก็กามทั้งหลายอันมีโดยกาล    พระผู้มี-

พระภาคเจ้าตรัสว่ามีทุกข์มาก...เป็นอย่างไร.

บรรดาบทเหล่านั้น  บทว่า  กถญฺจ  ความว่า   เทวดากล่าวว่า  ดูก่อน

ภิกษุ  กามทั้งหลายอันมีโดยกาล  อันพระผู้มีพระภาคเจ้า  ตรัสว่าอย่างไร  กาม

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 115

ทั้งหลาย      พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า     มีทุกข์มากอย่างไร     กามทั้งหลาย

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า      มีความคับแค้นมากอย่างไร     บัณฑิตพึงทราบ

ความเกี่ยวข้องด้วยบททั้งปวงอย่างนี้   ด้วยประการฉะนี้.

คำว่า ผู้ใหม่ ได้แก่   ภิกษุผู้มีพรรษาไม่เต็ม ๕ ชื่อว่า  ผู้ใหม่    ตั้ง

แต่พรรษา ๕ ไป ชื่อว่า   มัชฌิมะ   ตั้งแต่พรรษา  ๑๐ ไป ชื่อว่า  เถระ.  อีกนัย

หนึ่ง  ผู้มีพรรษา  ๑๐  ยังไม่บริบูรณ์  ชื่อว่า    ผู้ใหม่    ตั้งแต่พรรษา ๑๐ ไป

ชื่อว่า  มัชฌิมะ  ตั้งแต่พรรษา  ๒๐ ไป  ชื่อว่า  เถระ.    ในที่นั้น    พระเถระ

กล่าวว่า   เราเป็นผู้ใหม่     ดังนี้.      แม้บางคนบวชในเวลาที่ตนมีอายุ ๗ ขวบ

เมื่อก้าวล่วง  ๑๐ พรรษา  โดยที่ยังเป็นสามเณรนั่นแหละ  ผู้นี้   ก็ชื่อว่า  ผู้ใหม่

บวชไม่นาน  ในที่นั้น     พระเถระกล่าวว่า     ก็เราเป็นผู้บวชไม่นาน    ดังนี้.

คำว่า  ธรรมวินัยนี้  ความว่า  ธรรมและวินัยแม้ทั้ง   ๒ นี้     เป็นชื่อศาสนาเท่า

นั้น.  จริงอยู่   ว่าโดยธรรมในข้อนี้  ท่านกล่าวว่าเป็น ๒ ปิฎก  (สุตตันตะและ

อภิธรรม)  ว่าโดยวินัยท่านกล่าวว่าเป็นวินัยปิฎก  ด้วยเหตุนี้นั้น    พระเถระจึง

กล่าวว่า   เราเพิ่งเป็นผู้มาสู่การปฏิบัติ   ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประกาศแล้ว   ด้วย

ปิฎกทั้งสาม  ดังนี้.  คำว่า  มีศักดิ์ใหญ่  ท่านแก้เป็น  มีบริวารมาก.   เพราะ

ว่า  เทวราชองค์หนึ่ง ๆ มีบริวารตั้งร้อยโกฏิก็มี     ตั้งพันโกฏิก็มี.     เหตุนั้น

เทวดานั้น  จึงชี้แจงว่า  เทวดาเหล่านั้น    ดำรงตนอยู่ในที่อันใหญ่    ย่อมสรร

เสริญพระตถาคตในที่นั้น  พวกเทวดาผู้มีศักดิ์น้อยเช่นกับข้าพเจ้า    ซึ่งเกิดใน

บ้านแห่งมารดา  จักมีโอกาสแต่ที่ไหน.

คำว่า  แม้ข้าพเจ้าพึงมาเพื่อฟังธรรม  ความว่า เทวดาทราบแล้วว่า

แม้ถ้าเทวดาผู้เป็นบริษัทนั่งแล้ว    ย่อมยังจักรวาลนี้ให้เต็ม   ถ้ากระไร     เราพึง

ได้เพื่ออันไปสู่สำนักแห่งพระพุทธเจ้าด้วยพุทธวิถีอันใหญ่  ดังนี้.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 116

เทวดากล่าวกับพระสมิทธิว่า ปุจฺฉ  ภิกฺขุ  ปุจฺฉ  ภิกฺขุ  แปลว่า  ทูล

ถามเถิด  ภิกษุ  ทูลถามเถิด  ภิกษุ  นี้เป็นคำพูดซ้ำ  เพื่อทำให้มั่นคง.

ในคำว่า  มีความสำคัญในข้อที่รับบอก นี้  ความว่า ขันธ์ ๕ พระ-

ผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่า  ข้อที่ได้รับบอก  เพราะความที่ขันธ์  ๕  นั้นเป็นวัตถุ

แห่งการบอกทั้งปวง   แห่งกถาทั้งปวง   โดยการบอก โดยนัยเป็นต้นว่า  คนนั้น

เป็นเทวดา  เป็นมนุษย์  เป็นคฤหัสถ์    เป็นบรรพชิต     เป็นสัตว์    เป็นคน

ชื่อติสสะ   ชื่อปุสสะ   เป็นต้น.    และมีความสำคัญจำได้อย่างนี้ว่า     นั่นเป็น

สัตว์  เป็นนระ  เป็นสัตว์เลี้ยง   เป็นบุคคล    เป็นผู้หญิง    เป็นผู้ชาย  ดังนี้

มีอยู่แก่ขันธ์เหล่านั้น  เพราะเหตุนั้น  ขันธ์เหล่านั้น  จึงชื่อว่า   มีความสำคัญ.

ความสำคัญด้วย     ข้อที่รับบอกด้วย    ชื่อว่า   ความสำคัญในข้อที่ได้รับบอก.

อธิบายว่า  มีความสำคัญในขันธ์  ๕ ว่า  เป็นสัตว์  เป็นบุคคล   เป็นต้น.

คำว่า  ติดอยู่ในข้อที่รับบอก  ได้แก่     การยึดมั่นในขันธ์ ๕ โดย

อาการ ๘ อย่าง.     จริงอยู่   บุคคลผู้อันราคะย้อมแล้ว    ย่อมติดอยู่   (ยึดมั่น)

ด้วยอำนาจแห่งราคะ  ผู้อันโทษประทุษร้ายแล้ว ย่อมติดอยู่ด้วยอำนาจแห่งโทสะ

ผู้หลงแล้วย่อมติดอยู่ด้วยอำนาจแห่งโมหะ  ผู้ยึดถือผิดย่อมติดอยู่ด้วยอำนาจแห่ง

ทิฐิ     ผู้มีกิเลสมีกำลังย่อมติดอยู่ด้วยอำนาจแห่งอนุสัย   ผู้มีเครื่องผูกพันไว้ย่อม

ติดอยู่ด้วยอำนาจแห่งมานะ   ผู้ไม่พอใจย่อมติดอยู่ด้วยอำนาจแห่งวิจิกิจฉา   ผู้มี

จิตฟุ้งซ่านแล้วย่อมติดอยู่ด้วยอำนาจแห่งอุทธัจจะ  ดังนี้.

คำว่า ไม่กำหนดรู้ข้อที่ได้รับบอก  คือ  ไม่กำหนดรู้ขันธ์  ๕ ด้วย

ปริญญา ๓.  คำว่า  ย่อมมาสู่อำนาจแห่งมัจจุ  อธิบายว่า  สัตว์ทั้งหลายย่อม

มาสู่กิเลสเป็นเครื่องประกอบ   การกระทำของกิเลส    การซัดไป    การเข้าไปสู่

ภายในแห่งมัจจุ คือมาสู่อำนาจแห่งมัจจุ.   พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสกามทั้งหลาย

อันเนื่องด้วยกาย  ด้วยคาถานี้     ด้วยประการฉะนี้.    คำว่า  กำหนดรู้  ได้แก่

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 117

การกำหนดรู้ด้วยปริญญา ๓ เหล่านี้   คือ  ญาตปริญญา  ติรณปริญญา  ปหาน

ปริญญา.  ในบรรดาปริญญาเหล่านั้น    ญาตปริญญา    เป็นไฉน    บุคคลย่อม

กำหนดรู้ขันธ์ ๕ ว่า  นี้รูปขันธ์  นี้วิญญาณขันธ์  ธรรมเหล่านี้   มีลักษณ์  รส

ปัจจุปัฏฐาน  และปทัฏฐาน  เป็นต้น  ของขันธ์เหล่านั้น   นี้ชื่อว่า  ญาตปริญญา.

ติรณปริญญา  เป็นไฉน    บุคคลย่อมพิจารณาขันธ์ ๕ กระทำให้เป็น

สิ่งอันตนรู้แล้วอย่างนี้   ด้วยอาการ ๔๒ โดยความเป็นของไม่เที่ยง     โดยความ

เป็นทุกข์  โดยความเป็นดังโรค  นี้ชื่อว่า  ติรณปริญญา.

ปหานปริญญา  เป็นไฉน บุคคลครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว  ย่อมละกาม

ฉันทะในขันธ์ ๕ ด้วยมรรคอันเลิศ  นี้ชื่อว่า  ปหานปริญญา.

คำว่า  ย่อมไม่สำคัญข้อที่ได้รับบอกแล้ว อธิบายว่า  ขีณาสวภิกษุ

กำหนดรู้ขันธ์ ๕  ด้วยปริญญา ๓ อย่างนี้แล้ว      ย่อมไม่สำคัญถึงบุคคลผู้บอก.

คำว่า   ข้อที่ได้รับบอกแล้ว  ได้แก่  พระขีณาสพ  พึงรู้ถึงผู้กระทำโดยอำนาจ

แห่งกรรม  อธิบายว่า    พระขีณาสพ   ย่อมไม่สำคัญ  คือ  ไม่เห็นข้อที่ได้รับ

บอกแล้ว   ข้อที่เขากล่าวแล้วว่า    เป็นบุคคล   ดังนี้.        ถามว่า   ข้อที่บอกแล้ว

เป็นอย่างไร.  ตอบว่า  ผู้นี้   ติสสะ   หรือ  ปุสสะ     ที่บุคคลประกาศโดยชื่อ

หรือโดยโคตร  อย่างใดอย่างหนึ่ง.    คำว่า เพราะข้อที่ได้รับบอกนั้นย่อม

ไม่มีแก่ขีณาสวภิกษุนั้น คือ  ข้อที่ได้รับบอกว่า  ผู้นี้ชื่อ  ติสสะ หรือปุสสะ

นั้น   ย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพนั้น.     คำว่า   เหตุที่จะพึงพูดถึงข้อที่ได้รับ

บอกจึงมิได้มีแก่ขีณาสวภิกษุนั้น     อธิบายว่า   ใคร ๆ พึงกล่าวถึงข้อที่รับ

บอกนั้นว่า    ผู้นี้กำหนัดแล้วด้วยราคะใด    หรือผู้นี้ถูกประทุษร้ายแล้ว   ด้วย

โทสะใด  หรือว่าผู้นี้หลงแล้วโดยโมหะใด  ดังนี้    เหตุเหล่านั้นแหละ   ย่อมไม่มี

แก่พระขีณาสพนั้น.  บทว่า   โย  มญฺติ  แปลว่า  บุคคลใดย่อมสำคัญ อธิบาย

ว่า  บุคคลใดย่อมสำคัญตนว่าเราเป็นผู้เสมอเขา   หรือดีกว่าเขา  หรือว่าเลวกว่า

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 118

เขา.   ด้วยคำนี้   ทรงถือเอามานะ ๓ ซึ่งมีคำว่า   เราดีกว่าเขา   เป็นต้น.    เมื่อ

มานะ ๓ เหล่านั้นอันพระองค์ทรงถือเอาแล้ว ก็ย่อมชื่อว่า   ทรงถือเอามานะ ๙

ทีเดียว.

คำว่า บุคคลนั้น  พึงวิวาทกับเขา  คือว่า     บุคคลนั้นพึงพูดด้วย

มานะนั้นนั่นแหละกับคนใดคนหนึ่ง   อย่างนี้ว่า   ท่านตีเสมอเรา  ด้วยเหตุอะไร

ย่อมเสมอเราโดยชาติหรือ  หรือว่าโดยโคตร  หรือบางส่วนแห่งตระกูล  หรือว่า

โดยความเป็นผู้มีผิวพรรณผ่องใส    หรือโดยเป็นพหูสูต    หรือว่าโดยคุณแห่ง

ธุดงค์  ดังนี้  พระผู้มีพระภาคเจ้า    ตรัสกามทั้งหลาย    อันเป็นไปกับด้วยเวลา

เล็กน้อย    ด้วยคาถากึ่งหนึ่งแม้นี้    ด้วยประการฉะนี้.    บทว่า   ตีสุ   วิธาสุ

แปลว่า  มานะ   ๓.   จริงอยู่   พระผู้มีพระภาคเจ้า   ตรัสโกฏฐาส  ว่าเป็น  วิธะ

เช่น  ในบทว่า  เอกวิเธ  รูปสงฺคโห   เป็นต้น    แปลว่า    สงเคราะห์รูปไว้

โดยส่วนหนึ่ง.   ตรัสเรียกอาการ    (ลักษณะ)    ว่าเป็น    วิธะ    เช่นในบทว่า

กถวิธ  สลวนฺต  วทนฺติ  กถวิธ  ปฺวนฺต  วทนฺติ  เป็นต้น  แปลว่า

ย่อมกล่าวอาการ      อย่างไรว่าเป็นผู้มีศีล   ย่อมกล่าวอาการอย่างไรว่า   เป็นคน

มีปัญญา   เป็นต้น.    ในพระบาลีนี้ว่า   ติสฺโส  อิมา  ภิกฺขเว  วิธา

กตมา   ติสฺโส   เสยฺโยหมสฺมีติ   วิธา  หีโนหมสฺมีติ   วิธา   แปลว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  มานะ ๓ เหล่านี้เป็นไฉน   มานะ ๓ เหล่านี้    คือ  มานะ

ว่าเราดีกว่าเขา     เราเสมอเขา     เราเลวกว่าเขา    ดังนี้      ข้อนี้ตรัสมานะว่าเป็น

วิธะ.     แม้ในปกรณ์นี้     ก็ตรัสมานะนั่นแหละด้วยคำว่า    วิธะ    ด้วยเหตุนั้น

จึงตรัสว่า ตีสุ  วิธาสุ  แปลว่า  มานะ  ๓  ดังนี้.

คำว่า    ผู้ไม่หวั่นไหวอยู่  อธิบายว่า  บุคคลใดย่อมไม่หวั่นไหว

ไม่เคลื่อนไปในมานะ ๓ โดยย่อ    ในมานะ ๙ โดยพิสดาร.   คำว่า  มานะว่า

เราเสมอเขา   ดีกว่าเขา  เลวกว่าเขา   นี้    พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดง

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 119

มานะ ๓ เหล่านี้ว่า ไม่มีแก่พระขีณาสพ ผู้มีมานะอันละได้แล้วนั้น.  บทสุดท้าย

แห่งพระคาถานี้มีนัยตามที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้ว.         ด้วยพระคาถากึ่งหนึ่งแม้นี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโลกุตรธรรม ๙ อย่างอันบุคคลพึงเห็นได้เอง  ด้วยประการ

ฉะนี้.     บทว่า    ปหาสิ    สงฺข    แปลว่า    ขีณาสพภิกษุละบัญญัติเสียแล้ว

อธิบายว่า   ปัญญา   ชื่อว่า   สังขา   อันมีมาในบาลีว่า   ปฏิสงฺขา   โยนิโส

เป็นต้น    แปลว่า    พิจารณาโดยอุบายอันแยบคาย.   สังขามีอรรถเท่ากับคณนา

การคำนวนหรือการนับ  เช่นในพระบาลีว่า  อตฺถิ  ปน  โกจิ  คณโก  วา

มุทฺธิโก  วา  สงฺขายิโก  วา  โย  ปโหติ  คงฺคาย  วาลิก  คเณตุ

แปลว่า    ก็ใคร ๆ เป็นโหรก็ตาม     เป็นผู้สุขุมก็ตาม    เป็นผู้นักนับก็ตาม

สามารถเพื่อจะคำนวนเม็ดทรายในแม่น้ำคงคา     ดังนี้.      สังขามีอรรถเท่ากับ

โกฏฐาส คือ ส่วนหรือภาค  เช่นในบทว่า  สญฺานิทานา  หิ  ปปญฺจสงฺขา

เป็นต้น   แปลว่า  จริงอยู่   ธรรมที่เป็นส่วนแห่งความเนิ่นช้าเป็นเหตุแห่งสัญญา.

และบัญญัติมาในคำว่า สังขา  เช่นบทว่า  ยา  เตส  ธมฺมาน  สงฺขา  สมญฺา

นี้แปลว่า   บัญญัติ   คือ   ชื่อแห่งธรรมเหล่านั้น.   แม้ในที่นี้     ท่านก็ประสงค์

เอาบัญญัติเท่านั้น.

จริงอยู่    เนื้อความแห่งบทว่า   ปหาสิ  สงฺข  นี้    อธิบายว่า  พระ-

ขีณาสพละและ   ทอดทิ้งแล้ว   สละคืนแล้ว  ซึ่งบัญญัตินี้ว่า    บุคคลผู้อันราคะ

ย้อมแล้ว  ผู้อันโทษประทุษร้ายแล้ว ผู้หลงแล้ว.  บทว่า  น  วิมานมาคา  แปลว่า

บรรลุธรรมที่ปราศจากมานะแล้ว  คือ ไม่เข้าถึงมานะ ๓ อย่าง  ซึ่งมีประเภท  ๙.

อีกอย่างหนึ่ง    ท้องแห่งมารดา    ท่านเรียกว่า    วิมานะ   เพราะอรรถว่าเป็น

ที่อาศัย   พระขีณาสพย่อมไม่เข้าไปสู่ที่อาศัย   (คือท้องแห่งมารดา)    นั้นต่อไป

ด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ.   บทว่า   วิมานมาคา  นี้เป็นถ้อยคำกล่าวถึงอดีต      แต่

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 120

ใช้ในความหมายแห่งอนาคต.   บทว่า  อจฺเฉชฺชิ   แปลว่า   ตัดแล้ว.    บทว่า

ฉินฺนคนฺถ  แปลว่า  ตัดเครื่องผูก  ๔ (คันถะ ๔)   แล้วอยู่.   บทว่า   อนิฆ

แปลว่า    ไม่คับแค้นใจ   คือ   ไม่มีทุกข์.   บทว่า    ปริเยสมานา   แปลว่า

เที่ยวค้นหา คือ ตรวจดูอยู่.  บทว่า  นาชฺฌคมุ    แปลว่า  ไม่พบ   คือ  ไม่ถึง

ไม่ประสบ  ไม่เห็น.  ข้อนี้มีอรรถแห่งอดีตแต่มีความหมายถึงปัจจุบัน.   บทว่า

อิธ  วา  หุร  วา แปลว่า ในโลกนี้  หรือในโลกหน้า.  บทว่า  สพฺพนิเวสเนสุ

แปลว่า   ในสถานที่อาศัยของสัตว์ทั้งปวง   ได้แก่  ในภพ ๓ กำเนิด ๔ คติ ๕

วิญญาณฐิติ  ๗  สัตตาวาส  ๙  อธิบายว่า   ย่อมไม่เห็นพระขีณาสพผู้เห็นปานนี้

คือ  ผู้มีเครื่องผูกอันตัดเสียแล้ว  ซึ่งกำลังเกิด  หรือเกิดขึ้นแล้ว   เพราะการแตก

แห่งกายทำลายขันธ์ในสถานที่อาศัยของสัตว์    แม้ทั้งปวงเหล่านี้     ด้วยประการ

ฉะนี้.     ด้วยพระคาถานี้นั้น     พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโลกุตรธรรมอันบุคคล

พึงเห็นได้นั่นแหละ.

เทวดาแม้นั้น  ครั้นฟังพระคาถานี้แล้ว   จึงกำหนดเนื้อความได้   ด้วย

เหตุนั้นนั่นแหละ  จึงกราบทูลว่า  อิมสฺส  ขฺวาห  ภนฺเต  เป็นต้น   แปลว่า ข้า

แต่พระผู้มีพระภาค   ข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ตรัสโดยย่อให้พิสดาร    อย่างนี้.  บทว่า  ปาป   น  กยิรา   แปลว่า  ไม่ควร

ทำบาปนั้น       สมควรที่จะกล่าวแม้ด้วยสามารถแห่งกุศลกรรมบถ  ๑๐  แม้ด้วย

สามารถแห่งมรรคประกอบด้วยองค์ ๘.  ว่าโดยกุศลกรรมบถ  ๑๐ ก่อน   คือใน

บรรดาบทเหล่านั้น   บทว่า   วจสา   แปลว่า  ด้วยวาจา   ได้แก่   วจีสุจริต  ๔

อย่าง.  บทว่า   มนสา   แปลว่า   ด้วยใจ   ได้แก่  มโนสุจริต ๓ อย่าง.   บทว่า

กาเยน  วา  กิญฺจน  สพฺพโลเก  แปลว่า  ด้วยกายอย่างไหน ๆ  ในโลก

ทั้งปวง  ได้แก่ กายสุจริต ๓ อย่าง.   กุศลกรรมบถ ๑๐ เหล่านี้     ย่อมมีก่อน

ด้วยประการฉะนี้.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 121

ว่าด้วยมรรคประกอบด้วยองค์ ๘ ก็ด้วยบทว่า  กาเม  ปหาย  แปลว่า

ละกามทั้งหลายเสียแล้ว  ได้แก่  ห้ามกามสุขัลลิกานุโยค.    ด้วยบทว่า   สติมา

สมฺปชาโน    (มีสติ   มีสัมปชัญญะ)   นี้    ได้แก่  ถือเอาสติและสัมปชัญญ

เป็นผู้ทำกุศลกรรมบถ  ๑๐.   ด้วยบทว่า  ทุกฺข  น  เสเวถ  อนตฺถสญฺหิต

แปลว่า ไม่ควรเสพทุกข์อันประกอบด้วยโทษนี้ ได้แก่ปฏิเสธอัตตกิลมถานุโยค.

เทวดา เว้นทางที่สุดทั้ง ๒ นี้ได้แล้ว   จึงกราบทูลว่า   ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ข้าพระองค์ทราบกุศลกรรมบถ  ๑๐      กับด้วยสติสัมปชัญญะซึ่งเป็นผู้กระทำที่

พระองค์ตรัสแล้ว      ด้วยอาการอย่างนี้      ก็นัยนี้แหละว่าด้วยอำนาจแห่งมรรค

ประกอบด้วยองค์ ๘.  ได้ยินว่า   พระธรรมเทศนามีประโยชน์ใหญ่ได้มีแล้วใน

ที่นั้นแล.

ในเวลาจบเทศนา    เทวดานั้นกำลังยืนอยู่อย่างไรนั่นแหละ    ส่งญาณ

ไปตามกระแสแห่งเทศนา   เห็นอยู่ซึ่งมรรคอันประกอบด้วยองค์ ๘ ที่ตนบรรลุ

แล้ว   เพราะความตั้งมั่นในโสดาปัตติผล   จึงกราบทูลความนั้นแก่พระผู้มีพระ-

ภาคเจ้า

บรรดาบทเหล่านั้น    บทว่า   วจสา   ได้แก่   สัมมาวาจา.   แต่มโน

ไม่ใช่องค์มรรค  เพราะฉะนั้น  จิตที่สัมปยุตด้วยมรรค  จึงได้แก่มโนสุจริต ๓.

บทว่า    กาเยน   วา   กิญฺจน   ได้แก่  สัมมากัมมันตะ.  ส่วนสัมมาอาชีวะ

ท่านถือเอาสัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะรวมกันนั่นแหละ.   ด้วยบทว่า  สติมา

ได้แก่ สัมมาวายามะ  สัมมาสติ   และสัมมาสมาธิ.    ด้วยบทว่า   สมฺปชาโน

ได้แก่  สัมมาทิฏฐิ   และสัมมาสังกัปปะ.   การเว้นส่วนสุดทั้ง ๒ ท่านถือเอาด้วย

บททั้ง ๒ คือ   กาเม  ปหาย  และ  ทุกฺข   น  เสเวถ  ดังนี้.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 122

เทวดานั้น   ครั้นกราบทูลว่า   ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า   ข้าพระองค์

ย่อมทราบมัชฌิมาปฏิปทาอันไม่อาศัยส่วนสุด ๒ เหล่านี้  ตามที่พระองค์ตรัสแล้ว

ด้วยประการฉะนี้      ดังนี้      แล้วทำการบูชาพระตถาคตเจ้าด้วยเครื่องสักการะ

ทั้งหลาย  มีของหอมและดอกไม้เป็นต้น    กระทำประทักษิณเสร็จแล้วก็หลีกไป

ดังนี้แล.

จบอรรถกถาสมิทธิสูตรที่  ๑๐

จบนันทนวรรคที่  ๒

รวมพระสูตรในนันทนวรรคที่ ๒

นันทนสูตร  นันทิสูตร  นัตถิปุตตสมสูตร   ขัตติยสูตร   สกมานสูตร

นิททาตันทิสูตร  ทุกกรสูตร  หิริสูตร  กุฏิกาสูตร  สมิทธิสูตร   พร้อมทั้ง

อรรถกถา

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 123

สัตติวรรคที่  ๓

 

๑.  สัตติสูตร

 

ผู้ปฏิบัติควรทำตัวเหมือนถูกหอก

 

[๕๖]   เทวดานั้น   ครั้งยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว    ได้กล่าว

คาถานี้   ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

ภิกษุพึงมีสติ     เว้นรอบเพื่อการละกาม

ราคะ    เหมือนบุรุษที่ถูกประหารด้วยหอก

มุ่งถอนเสีย   และเหมือนบุรุษที่ถูกไฟไหม้

บนศีรษะ  มุ่งดับไฟ  ฉะนั้น.

[๕๗]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระคาถาว่า

ภิกษุพึงมีสติ     เว้นรอบเพื่ออันละ-

สักกายทิฏฐิ  เหมือนบุรุษถูกประหารด้วย

หอก      และเหมือนบุรุษที่ถูกไฟไหม้บน

ศีรษะ.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 124

อรรถกถาสัตติสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในสัตติสูตรที่  ๑  แห่งสัตติวรรคที่  ๓  ต่อไป :-

บทว่า  สตฺติยา  นี้เป็นหัวข้อแห่งเทศนา.     อธิบายว่า  ด้วยศัสตรา

มีคมข้างเดียวเป็นต้น.  บทว่า   โอมฏฺโ   แปลว่า   ถูกประหารแล้ว.   จริงอยู่

เครื่องประหารนี้มี  ๔  อย่าง  คือชื่อว่า  โอมัฏฐะ  อุมัฏฐะ  มัฏฐะ  และวิมัฏฐะ

ในบรรดาเครื่องประหาร ๔ เหล่านั้น     เครื่องประหารที่เขาวางไว้ข้างบนให้มี

หน้าลงเบื้องต่ำ   ชื่อว่า    โอมัฏฐะ.       เครื่องประหารที่เขาวางไว้เบื้องต่ำให้มี

หน้าขึ้นช้างบน  ชื่อว่า  อุมัฏฐะ.    เครื่องประหารที่เขาใช้แทงทะลุไปราวกะว่า

ลิ่มกลอนประตู. ชื่อว่า  มัฏฐะ.  เครื่องประหารแม้ทั้งหมดที่เหลือชื่อว่า วิมัฎฐะ.

ก็ในที่นี้    ท่านมุ่งเอาเครื่องประหารที่ชื่อว่า    โอมัฏฐะ    เพราะเครื่องประหาร

ชนิดนี้ทารุณกว่าเครื่องประหารทั้งหมด   ดุจถูกหอกที่มีคมไม่ดีแทงแล้ว   เยียว

ยาลำบาก  มีโทษภายใน คือมีน้ำเหลืองและเลือดคั่งอยู่ที่ปากแผล  ไม่มีน้ำเหลือง

และเลือดไหลออกจึงทำให้สั่งสมอยู่ภายใน.  ผู้ต้องการจะนำปุพโพโลหิตออกต้อง

ผูกผู้ป่วยไว้กับเตียงแล้วทำให้ศรีษะห้อยลง.  เขาย่อมถึงการตาย  หรือทุกข์ปาง

ตาย.

คำว่า   ปริพฺพฺเช  แก้เป็น  วิหเรยฺย  แปลว่า พึงอยู่.  ถามว่า

ในคาถานี้    เทวดากล่าวอย่างไร.      ตอบว่า   เทวดากล่าวว่า  บุรุษถูกแทงด้วย

หอกรีบพยายามทำความเพียรมุ่งมั่นเพื่อจะรักษาแผลโดยการดึงหอกออก    และ

บุรุษที่ถูกไฟไหม้ที่ศีรษะ      รีบพยายามทำความเพียรมุ่งเพื่อดับไฟ     ฉันใด

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า   ภิกษุก็ฉันนั้นนั่นแหละ    พึงมีสติไม่ประมาทอยู่เพื่อ

ละกามราคะ  ดังนี้.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 125

ลำดับนั้น   พระผู้มีพระภาคเจ้า  ทรงดำริว่า คาถาที่เทวดานี้นำมาตั้งไว้

ทำอุปมาไว้มั่นคง   แต่ถือเอาประโยชน์ได้นิดหน่อย   แม้จะกล่าวซ้ำซาก  เพราะ

เขากล่าวถึงการละโดยการข่มกามราคะอย่างเดียว   ก็กามราคะอันมรรคยังไม่

ถอนขึ้น    ตราบใด    ตราบนั้น     ก็ยังมีการตามผูกพันเรื่อยไป    เพราะฉะนั้น

เมื่อจะทรงถือเอาคำอุปมานั้น นั่นแหละแล้ว ทรงเปลี่ยนแสดงด้วยสามารถแห่ง

มรรค   จึงตรัสพระคาถาที่ ๒   (ข้อที่ ๕๗).  เนื้อความแห่งคาถานั้น  พึงทราบ

โดยทำนองที่กล่าวแล้วนั่นแหละ.

จบอรรถกถาสัตติสูตรที่  ๑

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 126

๒.  ผุสติสูตร

 

ว่าด้วยวิบากของกรรม

 

[๕๘]   เทวดาทูลว่า

วิบากย่อมไม่ถูกบุคคลผู้ไม่ถูกกรรม

วิบากพึงถูกบุคคลผู้ถูกกรรมโดยแท้ เพราะ

ฉะนั้น   วิบากย่อมถูกบุคคลผู้ถูกกรรม  ผู้

ประทุษร้าย  นรชนผู้ไม่ประทุษร้าย.

[๕๙]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

บุคคลได้ย่อมประทุษร้ายแก่นรชน

ผู้ไม่ประทุษร้าย  เป็นผู้บริสุทธิ์  ปราศจาก

กิเลส  บาปย่อมกลับมาถึงบุคคลนั้น  ผู้เป็น

พาลแท้      ประดุจธุลีอันละเอียดที่ซัดไป

ทวนลม  ฉะนั้น.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 127

อรรถกถาผุสติสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในผุสติสูตรที่  ๒   ต่อไป :-

บทว่า  นาผุสนฺต  ผุสติ    ความว่า   วิบากย่อมไม่ถูกบุคคลผู้ไม่ถูก

กรรม  (คือผู้ไม่ทำกรรม)  อีกอย่างหนึ่ง   กรรมย่อมไม่ถูกบุคคลผู้ไม่ถูกกรรม

นั่นแหละ.      เพราะว่า    กรรมย่อมไม่กระทำแก่บุคคลผู้ไม่กระทำ.    บทว่า

ผุสนฺตญฺจ  ตโต   ผุเส  ความว่า วิบากย่อมถูกบุคคลผู้ถูกกรรม  อีกอย่างหนึ่ง

กรรมนั่นแหละ  ย่อมถูกบุคคลผู้ถูกกรรม.    เพราะว่า  กรรมย่อมกระทำบุคคล

ผู้กระทำ.    บทว่า  ตสฺมา  ผุสนฺต  ผุสติ  อปฺปทุฏฺปฺปโทสิน   อธิบายว่า

เพราะวิบากย่อมไม่ถูกบุคคล    ผู้ไม่ถูกกรรม    ย่อมถูกบุคคลผู้ถูกกรรม    ข้อนี้

เป็นธรรมดาของกรรมวิบากทั้งหลาย  ฉะนั้น    พระผู้มีพระภาคเจ้า     จึงตรัสว่า

บุคคลใด      ย่อมประทุษร้ายต่อบุคคลผู้ไม่ประทุษร้ายตอบ   ผู้บริสุทธิ์    ผู้ไม่มี

กิเลสเพียงดังเนิน  บุคคลผู้ประทุษร้ายต่อบุคคลผู้ไม่ประทุษร้าย   พระผู้มีพระ-

ภาคเจ้าตรัสไว้อย่างนี้.   อีกอย่างหนึ่ง  กรรมหรือวิบาก   ย่อมถูกต้องบุคคลนั้น

ย่อมถูกต้องบุคคลผู้ถูกกรรมนั้นแหละ  เพราะว่าบุคคลนั้น  ย่อมอาจเพื่อทำการ

ฆ่าบุคคลอื่นหรือไม่ก็ตาม  แต่อัตตา  ชื่อว่า  ตั้งอยู่แล้วในอบาย  ๔ ด้วยกรรมนั้น

ด้วยเหตุนั้น  พระผู้มีพระภาคเจ้า  จึงตรัสว่า

บาปย่อมกลับมาถึงบุคคลผู้นั้นผู้เป็น

พาล    ประดุจธุลี     อันละเอียดที่ซัดไป

ทวนลม  ฉะนั้น.

จบอรรถกถาผุสติสูตรที่  ๒

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 128

๓.  ชฏาสูตร

 

ว่าด้วยการถางชัฏคือกิเลส

 

[๖๐]   เทวดากราบทูลว่า

หมู่สัตว์รกทั้งภายใน    รกทั้งภาย

นอก    ถูกรกชัฏหุ้มห่อแล้ว    ข้าแต่พระ

โคดม   เพราะฉะนั้น   ข้าพระองค์ขอถาม

พระองค์ว่า  ใครพึงถางรกชัฏนี้ได้.

[๖๑]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

นรชนผู้มีปัญญา      ตั้งมั่นแล้วในศีล

อบรมจิตและปัญญาให้เจริญอยู่  เป็นผู้มี

ความเพียร   มีปัญญารักษาตนรอดภิกษุ

นั้นพึงถางรกชัฏนี้ได้  ราคะก็ดี  โทสะก็ดี

อวิชชาก็ดี  บุคคลเหล่าใด  กำจัดเสียแล้ว

บุคคลเหล่านั้น      เป็นผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว

เป็นผู้ไกลจากกิเลส     ตัณหาเป็นเครื่องยุ่ง

อันบุคคลเหล่านั้นสางเสียแล้ว       นามก็ดี

รูปก็ดี และรูปสัญญาก็ดี    ย่อมดับหมดใน

ที่ใด    ตัณหาเป็นเครื่องยุ่งนั้น      ย่อมขาด

ไปในที่นั้น.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 129

อรรถกถากถาชฏาสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในชฏาสูตรที่  ๓  ต่อไป :-

บัณฑิต   พึงทราบเนื้อความแห่งคาถาว่า   อนฺโตชฏา    ดังต่อไปนี้.

บทว่า ชฏา  เป็นชื่อของตัณหาเพียงดังข่าย.   จริงอยู่   ตัณหานั้นชื่อว่า  ชฏา

เพราะอรรถว่าเป็นดุจชัฏ     กล่าวคือข่ายแห่งกิ่งไม้ทั้งหลาย    มีกิ่งไม้ไผ่เป็นต้น

ด้วยอรรถว่าเกี่ยวประสานกันไว้      เพราะเกิดขึ้นซ้ำ ๆ  ซาก ๆ   ในอารมณ์

ทั้งหลายมีรูปารมณ์เป็นต้น    ด้วยสามารถแห่งอารมณ์ทั้งต่ำและสูง.

ก็ตัณหานี้นั้น    เทพบุตรเรียกว่า  ชัฏ   (แปลว่ารก)   ทั้งภายใน  ชัฏ

ทั้งภายนอก     เพราะเกิดขึ้นในบริขารของตน     และบริขารของผู้อื่น    ทั้งใน

อัตภาพของตน    และอัตภาพของผู้อื่น     ทั้งในอายตนะภายในและอายตนะภาย

นอก. หมู่สัตว์ ยุ่งเหยิงแล้วด้วยชัฏ  คือ ตัณหานั้นอันเกิดขึ้นอย่างนี้.  อธิบายว่า

ต้นไม้ทั้งหลายมีไม้ไผ่เป็นต้น     ยุ่งเหยิงแล้วด้วยชัฏคือกิ่งของไม้ทั้งหลายมีไม้ไผ่

เป็นต้น   ฉันใด  ปชา  คือ  หมู่สัตว์แม้ทั้งหมดนี้ก็ยุ่งเหยิงแล้วด้วยชัฏคือตัณหา

ถูกตัณหานั้นผูกพันแล้ว   ฉันนั้น.   ก็เพราะหมู่สัตว์ถูกตัณหาผูกพันแล้วอย่างนี้

ฉะนั้น ข้าพระองค์จึงขอทูลถามพระองค์ว่า  ต  ต  โคตม  ปุจฺฉามิ  ดังนี้  แปลว่า

ข้าแต่พระโคดม   ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์.  บทว่า  โคตม  คือ  เทวดา

ย่อมเรียกพระผู้มีพระภาคเจ้า   โดยพระโคตร.  บทว่า  โก  อิม  วิชฏเย  ชฏ

แปลว่า   ใครพึงถางชัฏนี้    ความว่า   เทพบุตรนั้น   ทูลถามว่า  ใครพึงถาง  คือ

ใครสามารถเพื่อจะถางชัฏ  (ตัณหา)  อันรกรุงรังซึ่งตั้งอยู่ในโลกธาตุทั้ง  ๓  นี้ได้.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 130

ลำดับนั้น     พระผู้มีพระภาคเจ้า     เมื่อจะทรงวิสัชนาเนื้อความนี้แก่

เทพบุตรนั้น   จงตรัสว่า

สีเล  ปติฏฺาย  นโร       สปญฺโ  จิตฺต  ปญฺญฺจ  ภาวย

อาตาปิ  นิปโก  ภิกฺขุ      โส  อิม  วิชฏเย    ชฏ

นรชนผู้มีปัญญา    ตั้งมั่นแล้วในศีล

อบรมจิตและปัญญาให้เจริญอยู่    เป็นผู้มี

ความเพียร   มีปัญญารักษาตนรอด   ภิกษุ

นั้นพึงถางชัฏ  (ตัณหา)  นี้ได้.

บรรดาบทเหล่านั้น  บทว่า  สีเล  ปติฏฺาย  ได้แก่  ตั้งอยู่ในจตุปาริ

สุทธิศีล.  ก็ในบทนี้พึงทราบว่า  พระผู้มีพระภาคเจ้า  ผู้อันเทวดาทูลถามถึงชัฏ

คือ  ตัณหาที่ผูกพันนระไว้  พระองค์จึงเริ่มคำว่า ศีล มิได้ทูลถามอย่างอื่น ก็มิ

ได้ตรัสอย่างอื่น.   เพราะว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถึงศีลในที่นี้ก็เพื่อทรงแสดง

ถึงที่พึ่งของนระผู้ถางชัฏ  คือ  ตัณหาที่ผูกพันไว้.  บทว่า  นโร  ได้แก่  สัตว์.

บทว่า สปญฺโ ได้แก่ ผู้มีปัญญา  โดยปฏิสนธิมาด้วยปัญญาอันเป็นไตรเหตุ

อันเกิดแต่กรรม.     บทว่า  จิตฺต  ปญฺญฺจ   ภาวย  ได้แก่   ยังสมาธิและ

ปัญญาให้เจริญอยู่.  จริงอยู่    ข้อนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัส   สมาบัติ  ๘ ไว้ด้วย

หัวข้อแห่งจิต  ตรัสวิปัสสนาไว้โดยชื่อว่า  ปัญญา.    บทว่า  อาตาปี   แปลว่า

มีความเพียร.   จริงอยู่   ความเพียร   ตรัสเรียกว่า  อาตาปะ   เพราะอรรถว่าเป็น

เครื่องเผากิเลสทั้งหลายให้เร่าร้อน.   ความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลสของนระนั้น

มีอยู่   เหตุนั้น     นระผู้มีความเพียรนั้นจึงชื่อว่า อาตาปี  แปลว่า  ผู้มีความเพียร

เป็นเครื่องเผากิเลสให้เร่าร้อน. ในบทว่า นิปโก นี้  ตรัสเรียกปัญญาว่า เนปกะ.

อธิบายว่า  นระผู้ประกอบด้วยปัญญา  ชื่อว่า  เนปกะนั้น.  ทรงแสดงปาริหาริย-

ปัญญา ด้วยบทว่า  นิปโก   นี้. อธิบายว่า ปัญญาอันเป็นเหตุที่บุคคลพึงบริหาร

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 131

ให้สำเร็จกิจทั้งปวง   โดยนัยว่า   นี้เป็นกาลสมควรเพื่อเรียน   (อุเทศ)  นี้เป็น

กาลสมควรเพื่อสอบถาม   (ปริปุจฉา)  เป็นต้น   ชื่อว่า  ปาริหาริยปัญญา.

ในปัญหาพยากรณ์นี้   ปัญญามา ๓ วาระ.  ในปัญญาเหล่านั้น   ปัญญา

ที่หนึ่ง ชื่อว่า สชาติปัญญา  (ปัญญามีมาพร้อมกับการเกิด)  ปัญญาที่สอง  ชื่อว่า

วิปัสสนาปัญญา.  ปัญญาที่สาม  ชื่อว่า ปาริหาริยปัญญา  อันเป็นเครื่องนำไปใน

กิจทั้งปวง.   บทว่า   ภิกฺขุ   มีวิเคราะห์ว่า   ผู้ใดย่อมเห็นภัยในสงสาร   เหตุนั้น

ผู้นั้นจึงชื่อว่า  ภิกษุ.^๑    บทว่า  โส  อิม  วิชฏเย  ชฏ  ความว่า  ภิกษุนั้น

พึงถางชัฏนี้ได้    ได้แก่   ภิกษุนั้นเป็นผู้ประกอบด้วยคุณทั้งหลายมีสีลาทิคุณ

เป็นต้นเหล่านี้^๒      อธิบายว่า    ภิกษุอาศัยแผ่นดินคือศีล     แล้วยกศาสตราคือ

วิปัสสนาปัญญาอันตนลับดีแล้วด้วยศิลาคือสมาธิ      ด้วยมือคือปาริหาริยปัญญา

อันกำลังคือความเพียร  ประดับประคองแล้ว   พึงถาง  พึงตัด   พึงทำลายซึ่งชัฏ

คือตัณหาอันประจำอยู่ในสันดานแห่งตนนั้นแม้ทั้งหมด.      เปรียบเหมือนบุรุษ

ผู้ยืนบนแผ่นดินยกศาสตราอันตนลับดีแล้ว  พึงถางกอไผ่ใหญ่  ฉะนั้น.    พระผู้มี

พระภาคเจ้า   ครั้นตรัสเสกขภูมิด้วยคำมีประมาณเท่านี้แล้ว  บัดนี้    เมื่อจะทรง

แสดงถึงพระมหาขีณาสพผู้ถางชัฏ   (ตัณหา)   แล้วดำรงอยู่   จึงตรัสคำว่า

เยส   ราโค  จ  โทโส  จ                อวิชฺชา  จ  วิราชิตา

ขีณาสวา  อรหนฺโต                       เตส  วิชฺชิตา    ชฏา.

ราคะก็ดี    โทสะก็ดี   อวิชชาก็ดี     อัน

บุคคลเหล่าใดกำจัดได้แล้ว    บุคคลเหล่า-

นั้นมีอาสวะสิ้นแล้ว   เป็นผู้ไกลจากกิเลส

ตัณหาเป็นเครื่องยุ่งอันบุคคลเหล่านั้นสาง

ได้แล้ว.

๑.  คำว่า  ภิกษุ  ในที่นี้ท่านไม่ได้อธิบายไว้  (อรรถกถาบาลีหน้า  ๖๒)

๒.  ผู้ประกอบด้วยคุณธรรม ๖ คือ  ศีล  สมาธิ  ปัญญา ๓ อย่าง  และวิริยะ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 132

พระผู้มีพระภาคเจ้า    ครั้นทรงแสดงพระขีณาสพผู้ถางซึ่งชัฏคือตัณหา

อย่างนี้แล้วดำรงอยู่   เมื่อจะทรงแสดงโอกาสเป็นเครื่องถางชัฏอีก   จึงตรัสคำว่า

ยตฺถ  นามญฺจ  รูปญฺจ         อเสส  อุปรุชฺฌติ

ปฏิฆรูปสญฺา  จ               เอตฺถ  สา  ฉิชฺชเต  ชฏา.

นามก็ดี รูปก็ดี   ปฏิฆสัญญาและรูป

สัญญาก็ดี  ย่อมดับไม่เหลือในที่ใด  ตัณหา

เป็นเครื่องยุ่งนั้น   ย่อมขาดไปในที่นั้น.

บรรดาบทเหล่านั้น    บทว่า  นาม  ได้แก่  อรูปขันธ์ ๔.   ในบทว่า

ปฏิฆรปสญฺา  นี้   ท่านถือเอากามภพด้วยอำนาจแห่งปฎิฆสัญญา  ถือเอารูป

ภพด้วยอำนาจแห่งรูปสัญญา.  เมื่อภพทั้ง  ๒ เหล่านั้นทรงถือเอาแล้ว   อรูปภพ

ก็เป็นอันถือเอาแล้วโดยสังเขปแห่งภพนั่นแหละ.

ในบทว่า  เอตฺเถสา  ฉิชฺชเต  ชฏา   นี้   แปลว่า  ตัณหาเป็นเครื่องยุ่ง

ย่อมขาดไปในที่นั้น    คือว่าตัณหาอันเป็นเครื่องยุ่งเหยิงนี้   ย่อมขาดไปในที่เป็น

ที่สิ้นสุดลงแห่งวัฏฏะอันเป็นไปในภูมิ ๓ คือว่าอาศัยพระนิพพานแล้วย่อมขาด

ย่อมดับไป  ดังนี้  นี้เป็นอรรถอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้แล้ว  ดังนี้แล.

จบอรรถกถาชฏาสูตร  ที่ ๓

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 133

๔.  มโนนิวารณสูตร

 

[๖๒]   เทวดาทูลว่า

บุคคลพึงห้ามใจแต่อารมณ์ใด ๆ

ทุกข์ย่อมไม่มาถึงบุคคลนั้น    เพราะอารมณ์

นั้น  ๆ      บุคคลนั้นพึงห้ามใจแต่อารมณ์

ทั้งปวง   บุคคลนั้นย่อมพ้นจากทุกข์เพราะ

อารมณ์ทั้งปวง.

[๖๓]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

บุคคลไม่ควรห้ามใจแต่อารมณ์

ทั้งปวง  ที่เป็นเหตุให้ใจมาถึงความสำรวม

บาปย่อมเกิดขึ้นแต่อารมณ์ใด ๆ บุคคลพึง

ห้ามใจแต่อารมณ์นั้น ๆ.

 

อรรกถามโนนิวารณสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในมโนนิวารณสูตรที่  ๔  ต่อไป :-

บทว่า  ยโต  ยโต   ได้แก่  แต่อารมณ์ที่เป็นบาป  หรือว่าเป็นบุญ.

ได้ยินว่า  เทดานี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า  อารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง   ที่

เป็นโลกีย์     หรือที่เป็นโลกุตระโดยประการต่าง ๆ มีอารมณ์ที่เป็นกุศลเป็นต้น

บุคคลพึงห้ามใจเท่านั้น คือไม่พึงให้อารมณ์นั้นเกิดขึ้น  ดังนี้.  คำว่า ส  สพฺพ-

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 134

โต  แก้เป็น  โส  สพฺพโต   แปลว่า  บุคคลนั้น. . .แต่อารมณ์ทั้งปวง.  ทีนั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้า  ทรงดำริว่า  เทวดานี้   ย่อมกล่าวถ้อยคำอันเป็นอนิยยานิกะ

(คำไม่นำสัตว์ออกไปจากทุกข์) ธรรมดาว่า  ใจ  เป็นภาวะที่ควรห้ามก็มี  ควร

เจริญก็มี  เราจักจำแนกความข้อนั้นแสดงแก่เธอ   ดังนี้ จึงตรัสพระคาถาที่ ๒ ว่า

น สพฺพโต มโน นิวารเย  มโน   ยตตฺตมาคต

ยโต  ยโต จ ปาปก            ตโต  ตโต  มโน  นิวารเย.

บุคคลไม่ควรห้ามใจแต่อารมณ์ทั้งปวง

ที่เป็นเหตุให้ใจมาถึงความสำรวม     บาป

ย่อมเกิดขึ้นแต่อารมณ์ใด ๆ บุคคลพึงห้าม

ใจแต่อารมณ์นั้น ๆ.

บรรดาคำเหล่านั้น  คำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า     มโน  ยตตฺต-

มาคต  ได้แก่  ไม่พึงห้ามใจโดยประการทั้งปวง  คือว่า  ธรรมอะไรๆที่กล่าว

แล้ว    ไม่ควรห้ามใจไปเสียทั้งหมด     เพราะว่าธรรมที่เป็นเหตุให้ใจมาสู่ความ

สำรวมอันใด  ที่เกิดขึ้นโดยนัยว่า  เราจักให้ทาน  จักรักษาศีล  อันเป็นเหตุนำมา

ซึ่งความสำรวมใจเป็นต้นนี้    บุคคลไม่พึงห้าม  ด้วยว่า  ข้อนี้เป็นความพอกพูน

เป็นความเจริญโดยแท้.   คำว่า  ยโต  ยโต  จ  ปาปก  ได้แก่   อกุศลย่อมเกิด

แต่ธรรมอะไร ๆ บุคคลพึงห้ามใจเฉพาะธรรมนั้น ๆ ดังนี้แล.

จบอรรถกถามโนนิวารณสูตรที่  ๔

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 135

๕.  อรหันตสูตร

 

[๖๔]           ท.  ภิกษุใดเป็นผู้ไกลจากกิเลส   มี

กิจทำเสร็จแล้ว    มีอาสวะสิ้นแล้ว   เป็นผู้

ทรงไว้ซึ่งร่างกายอันมีในที่สุด  ภิกษุนั้น

พึงกล่าวว่า เราพูดดังนี้บ้าง บุคคลทั้งหลาย

อื่นพูดกะเราดังนี้บ้าง.

[๖๕]           ภ.  ภิกษุใดเป็นผู้ไกลจากกิเลส   มี

กิจทำเสร็จแล้ว   มีอาสวะสิ้นแล้ว   เป็นผู้

ทรงไว้ซึ่งร่างกายอันมีในที่สุด    ภิกษุนั้น

พึงกล่าวว่า เราพูดดังนี้บาง  บุคคลทั้งหลาย

อื่นพูดกะเราดังนี้บ้าง     ภิกษุนั้นฉลาด

ทราบคำพูดในโลก     พึงกล่าวตามสมมติ

ที่พูดกัน.

[๖๖]           ท.  ภิกษุใดเป็นพระอรหันต์   มีกิจ

ทำเสร็จแล้ว   มีอาสวะสิ้นแล้ว  เป็นผู้ทรง

ไว้ซึ่งร่างกายอันมีในที่สุด  ภิกษุนั้นยังติด

มานะหรือหนอ   จึงกล่าวว่า   เราพูดดังนี้

บ้าง   บุคคลทั้งหลายอื่นพูดกะเรา   ดังนี้

บ้าง.

[๖๗]           ภ.  กิเลสเป็นเครื่องผูกทั้งหลาย  มิได้

มีแก่ภิกษุที่ละมานะเสียแล้ว   มานะและ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 136

คันถะทั้งปวง     อันภิกษุนั้นกำจัดเสียแล้ว

ภิกษุเป็นผู้มีปัญญาดี  ล่วงเสียแล้วซึ่งความ

สำคัญ   ภิกษุนั้นพึงกล่าวว่า   เราพูดดังนี้

บ้าง   บุคคลทั้งหลายอื่นพูดกะเราดังนี้บ้าง

ภิกษุนั้นฉลาด   ทราบคำพูดในโลก   พึง

กล่าวตามที่พูดกัน.

 

อรรถกถาอรหันตสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในอรหันตสูตรที่  ๕  ต่อไป :-

บทว่า   กตาวี    แปลว่า   มีกิจทำเสร็จแล้ว    คือ   มีกิจอันมรรค  ๔

ทำแล้ว.     บทว่า   อห วทามิ  ความว่า  เทวดาผู้อยู่ในไพรสณฑ์นี้นั้น   ฟัง

โวหารของพวกภิกษุอยู่ป่าพูดกันว่า  เราฉันอาหาร   เรานั่ง   บาตรของเรา  จีวร

ของเรา   เป็นต้น     จึงคิดว่า    เราสำคัญว่าภิกษุเหล่านี้ เป็นพระขีณาสพ    ก็แต่

ถ้อยคำอิงอาศัยความเห็นว่าเป็นคนเป็นสัตว์ชื่อเห็นปานนี้ของพระขีณาสพ

ทั้งหลาย  มีอยู่หรือไม่หนอ  ดังนี้  เพื่อจะทราบความเป็นไปนั้น  จึงได้กราบทูล

ถามแล้วอย่างนี้.   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า   ภิกษุใด  เป็นผู้ไกลจากกิเลส

มีกิจทำเสร็จแล้ว   มีอาสวะสิ้นแล้ว   เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งร่างกายอันมีในที่สุด  ภิกษุ

นั้นพึงกล่าวว่า    เราพูดดังนี้บ้าง    บุคคลอื่น ๆ พูดกะเราดังนี้บ้าง  ภิกษุนั้น

ฉลาด  ทราบคำพูดในโลก  พึงกล่าวตามสมมติที่พูดกัน.  บทว่า  สมญฺ

แปลว่า   คำพูด  ถือเป็นภาษาของชาวโลก   เป็นโวหารของชาวโลก.       บทว่า

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 137

กุสโล   แปลว่า  ฉลาด  คือ  ฉลาดในธรรมมีขันธ์เป็นต้น.  บทว่า  โวหาร-

มตฺเตน  แปลว่า  กล่าวตามสมมติที่พูดกัน   ได้แก่  เมื่อละเว้น     ถ้อยคำอัน-

อิงอาศัยความเห็นเป็นคนเป็นสัตว์แล้ว  ไม่นำคำที่พูดให้แตกต่างกัน  จึงสมควร

ที่จะกล่าวว่า    เรา    ของเรา    ดังนี้    จริงอยู่    เมื่อเขากล่าวว่า    ขันธ์ทั้งหลาย

ย่อมบริโภค    ขันธ์ทั้งหลายย่อมนั่ง    บาตรของขันธ์ทั้งหลาย    จีวรของขันธ์

ทั้งหลาย    ดังนี้    ความแตกต่างกันแห่งคำพูดมีอยู่     แต่ใคร ๆ  ก็ทราบไม่ได้

เพราะฉะนั้น   พระขีณาสพ   จึงไม่พูดเช่นนั้น   ย่อมพูดไปตามโวหารของชาว

โลกนั่นแหละ.

ลำดับนั้น  เทวดาจึงคิดว่า    ถ้าภิกษุนี้ไม่พูดด้วยทิฐิ    ก็ต้องพูดด้วย

อำนาจแห่งมานะแน่    จึงทูลถามอีกว่า   โย  โหติ   เป็นต้น   แปลว่า   ภิกษุใด

เป็นพระอรหันต์   มีกิจทำเสร็จแล้ว   มีอาสวะสิ้นแล้ว    เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งร่างกาย

อันมีในที่สุด     ภิกษุนั้นยังติดนานะหรือหนอ     จึงกล่าวว่า    เราพูดดังนี้บ้าง

คนอื่น ๆ พูดกะเราดังนี้บ้าง.  บรรดาบทเหล่านั้น  บทว่า  ยังติดมานะหรือ

หนอ ได้แก่ ภิกษุนั้น  ยังติดมานะ พึงกล่าวด้วยสามารถแห่งมานะ หรือหนอ.

ลำดับนั้น   พระผู้มีพระภาคเจ้า    ทรงดำริว่า    เทวดานี้ย่อมทำพระ-

ขีณาสพเหมือนบุคคลมีมานะ   ดังนี้    เมื่อจะทรงแสดงว่า   มานะแม้ทั้ง ๙ อย่าง

พระขีณาสพละได้หมดแล้ว  จึงตรัสพระคาถาตอบว่า

กิเลสเป็นเครื่องผูกทั้งหลาย   มิได้มี

แก่ภิกษุที่ละมานะเสียแล้ว         มานะและ

คันถะทั้งปวงอันภิกษุนั้นกำจัดเสียแล้ว

ภิกษุเป็นผู้มีปัญญาดีล่วงเสียแล้วซึ่งความ

สำคัญตน    ภิกษุนั้นพึงกล่าวว่า    เราพูด

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 138

ดังนี้บ้าง  บุคคลทั้งหลายอื่นพูดกะเราดังนี้

บ้าง  ภิกษุนั้นฉลาด   ทราบคำพูดในโลก

พึงกล่าวความสมมติที่พูดกัน.

บรรดาบทเหล่านั้น    บทว่า   วิธูปิตา   แปลว่า  กำจัดเสียแล้ว.   บทว่า

มานคนฺถสฺส    แปลว่า   มานะและคันถะ. . .อันภิกษุนั้น.    คำว่า  สมญฺ

หมายถึง  คำพูดที่สำคัญตน.  อธิบายว่า  พระขีณาสพนั้นเป็นผู้ครอบงำได้แล้ว

คือ  ก้าวล่วงแล้วซึ่งความสำคัญตนในตัณหา    ทิฏฐิ   และมานะ.     คำที่เหลือมี

เนื้อความง่ายทั้งนั้นแล.

จบอรรถกถาอรหันตสูตรที่  ๕

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 139

๖.   ปัชโชตสูตร

 

[๖๘]    เทวดากล่าวว่า

โลกย่อมรุ่งเรืองเพราะแสงสว่าง

ทั้งหลายใด แสงสว่างทั้งหลายนั้นย่อมมีอยู่

เท่าไรในโลก   ข้าพระองค์ทั้งหลายมาเพื่อ

จะทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้า ไฉนจะรู้จัก

แสงสว่างที่ทูลถามนั้น.

[๖๙]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

แสงสว่างทั้งหลายในโลกมีอยู่  ๔

อย่าง    แสงสว่างที่  ๕   มิได้มีในโลกนี้

ดวงอาทิตย์สว่างในกลางวัน     ดวงจันทร์

สว่างในกลางคืน  อนึ่ง  ไฟย่อมรุ่งเรืองใน

กลางวันและกลางคืนทุกหนแห่ง     พระ-

สัมพุทธเจ้าประเสริฐกว่าแสงสว่างทั้งหลาย

แสงสว่างของพระสัมพุทธเจ้า    เป็นแสง-

สว่างอย่างเยี่ยม.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 140

อรรถกถาปัชโชตสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในปัชโชตสูตรที่  ๖  ต่อไป :-

บทว่า  ปุฏฺ  แก้เป็น   ปุจฺฉิต   แปลว่า   เพื่อจะทูลถาม.   บทว่า

กถ   ชาเนมุ   แก้เป็น  กถ  ชาเนยฺยาม   แปลว่า  ไฉนข้าพระองค์จักทราบ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า

แสงสว่างทั้งหลายในโลกมีอยู่  ๔

อย่าง แสงสว่างที่ ๕  มิได้มีในโลกนี้  ดวง-

อาทิตย์สว่างในกลางวัน    ดวงจันทร์สว่าง

ในกลางคืน     อนึ่ง     ไฟย่อมรุ่งเรืองใน

กลางวันและกลางคืนทุกหนแห่ง  พระสัม-

มาสัมพุทธเจ้าประเสริฐกว่าแสงสว่างทั้ง-

หลาย แสงสว่างของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

เป็นแสงสว่างอย่างเยี่ยม.

บทว่า   ทิวารตฺตึ   แปลว่า  ในกลางวันและกลางคืน.   บทว่า   ตตฺถ

ตตฺถ    แปลว่า  ทุกหนแห่ง  คือ  สว่างไสวในที่นั้น ๆ  นั่นแหละ.    บทว่า

เอสา   อาภา   แปลว่า   แสงสว่างของพระพุทธเจ้านี้.   ถามว่า    แสงสว่างของ

พระพุทธเจ้านี้    เป็นไฉน.   ตอบว่า   แสงสว่างแม้ทั้งปวงเหล่านี้  คือ  แสงสว่าง

คือฌานก็ตาม   แสงสว่างคือปีติก็ตาม    แสงสว่างคือปสาทะก็ตาม   แสงสว่างคือ

ธรรมกถาก็ตาม     จงยกไว้      แสงสว่างอันเกิดขึ้นเพราะความปรากฏแห่งพระ-

พุทธเจ้าทั้งหลายชื่อว่า  แสงสว่างแห่งพระพุทธเจ้า   แสงสว่างนี้เท่านั้นยอดเยี่ยม

ประเสริฐสูงสุดกว่าแสงสว่างทั้งหมด   ไม่มีแสงสว่างอื่นเทียบได้   ดังนี้แล.

จบอรรถกถาปัชโชตสูตรที่  ๖

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 141

๗.  สรสูตร

 

[๗๐]   เทวดากล่าวว่า

สงสารทั้งหลายย่อมกลับแต่ที่ไหน

วัฏฏะย่อมไม่เป็นไปในที่ไหน      นามก็ดี

รูปก็ดี  ย่อมดับหมดในที่ไหน.

[๗๑]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

น้ำ   ดิน   ไฟ   ลม   ย่อมไม่ตั้ง

อยู่ในที่ใด สงสารทั้งหลายย่อมกลับแต่ที่นี้

วัฏฏะย่อมไม่เป็นไปในที่นี้ นามก็ดี  รูปก็ดี

ย่อมดับหมดในที่นี้.

 

อรรถกถาสรสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในสรสูตรที่  ๗  ต่อไป :-

บทว่า  กุโต  สรา  นิวตฺตนฺติ  ได้แก่ ความท่องเที่ยวไปในสงสารนี้

ย่อมสิ้นสุดลงแต่ที่ไหน.    อธิบายว่า    เทวดาย่อมทูลถามว่า     สงสารทั้งหลาย

อาศัยอะไร  จึงไม่เป็นไป  ดังนี้.  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า

ดินน้ำไฟลม    ย่อมไม่ตั้งอยู่ในที่ใด

สงสารทั้งหลายย่อมสิ้นสุดลงแต่ที่นี้  วัฏฏะ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 142

ย่อมไม่เป็นไปในที่นี้    นามก็ดี    รูปก็ดี

ย่อมดับหมดในที่นี้.

บทว่า   น   คาธติ    แปลว่า   ไม่ตั้งอยู่.   บทว่า   อโต     แปลว่า

แต่ที่นี้  คือ  แต่พระนิพพาน.  คำที่เหลือง่ายทั้งสิ้น  ดังนี้แล.

จบอรรถกถาสรสูตรที่  ๗

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 143

๘.  มหัทธนสูตร

 

[๗๒]   เทวดากล่าวว่า

กษัตริย์ทั้งหลายมีทรัพย์มาก  มีสมบัติ

มาก     ทั้งมีแว่นแคว้น      ไม่รู้จัดพอใน

กามทั้งหลาย    ย่อมแข็งขันซึ่งกันและกัน

เมื่อกษัตริย์ทั้งหลายนั้นมัวขวนขวาย   ลอย

ไปตามกระแสแห่งภพ     บุคคลพวกไหน

ไม่มีความขวนขวาย     ละความโกรธและ

ความทะเยอทะยานเสียแล้วในโลก.

[๗๓]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

บุคคลทั้งหลาย   ละเรือน   ละบุตร

ละปศุสัตว์ที่รัก   บวชแล้ว   กำจัดราคะ

โทสะ  และอวิชชาเสียแล้ว  เป็นผู้มีอาสวะ

สิ้นแล้ว  เป็นผู้ไกลจากกิเลส   บุคคล

พวกนั้นเป็นผู้ไม่ขวนขวายในโลก.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 144

อรรถกถามหัทธนสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในมหัทธนสูตรที่ ๘ ต่อไป :-

บุคคลชื่อว่า    มีทรัพย์มาก    เพราะอรรถว่า    ทรัพย์ของเขาอันเป็น

สาระมีแก้วมุกดาเป็นต้นมีมาก.  บุคคลมีโภคะมาก  (สมบัติมาก)  เพราะอรรถว่า

เขามีมหาโภคะอันเป็นภาชนะที่ทำด้วยทองและเงินเป็นต้นมาก.       บทว่า

อญฺญมญฺาภิคิชฺฌนฺติ  แปลว่า    ย่อมต้องการ   ของกันและกัน    คือย่อม

ปรารถนา  ย่อมริษยาของกันและกัน.  บทว่า  อนลงฺกตา  แปลว่า ไม่รู้จักพอ

คือไม่รู้จักอิ่ม   เกิดความอยากไม่สิ้นสุด   บทว่า   อุสฺสุกฺกชาเตสุ   แปลว่า

มีความขวนขวาย    คือพยายามเพื่อต้องการสิ่งที่ชอบใจทั้งหลายอันมีรูปเป็นต้น

ที่ยังไม่เกิดขึ้น ให้เกิดขึ้นในบรรดาสิ่งที่ชอบใจซึ่งมีลักษณะต่าง ๆ เพื่อต้องการ

เสวยสิ่งที่เกิดขึ้น.

บทว่า   ภวโสตานุสาริสุ  แปลว่า  ลอยไปตามกระแสแห่งภพ  ได้แก่

แล่นไป   ตามกระแสแห่งวัฎฏะ.    บทว่า    อนุสฺสุกา    แปลว่า    ไม่มีความ

ขวนขวาย   ได้แก่ เพราะไม่มีสิ่งเบียดเบียน. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

บุคคลทั้งหลายละเรือน      ละบุตร

ละปศุสัตว์ที่รัก  บวชแล้วกำจัดราคะโทสะ

และอวิชชาเสียแล้ว เป็นผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว

เป็นผู้ไกลจากกิเลส  บุคคลพวกนั้น  เป็น

ผู้ไม่ขวนขวายในโลก.

บทว่า   อคาร    แปลว่า    เรือน    ได้แก่   บ้านพร้อมทั้งมาตุคาม.

บทว่า  วิราชิยา  แปลว่า  กำจัดแล้ว  ได้แก่ ทำลายแล้ว.  คำที่เหลือง่ายทั้งนั้น.

จบอรรถกถามหัทธนสูตรที่  ๘

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 145

๙. จตุจักกสูตร

 

[๗๔]   เทวดากล่าวว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียรมาก

สรีระมีจักร ๔ มีทวาร  ๙  เต็มด้วยของไม่

สะอาด ประกอบด้วยโลภะ ย่อมเป็นดังว่า

เปือกตม  ความออกไป  (จากทุกข์)  จักมี

ได้อย่างไร.

[๗๕]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ตัดความผูกโกรธด้วย       กิเลสเป็น

เครื่องร้อยรัดด้วย  ความปรารถนาและ

ความโลภอันลามกด้วย    ถอนตัณหาอันมี

อวิชชาเป็นมูลเสียแล้วอย่างนี้  ความออก-

ไป  (จากทุกข์)  จึงจักมีได้.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 146

อรรถกถาจตุจักกสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในจตุจักกสูตรที่  ๙  ต่อไป :-

บทว่า จตุจกฺก แปลว่า  มีจักร ๔ ได้แก่ อิริยาบถ ๔ เพราะในที่นี้

อิริยาบถท่านเรียกว่าจักร.  บทว่า   นวทฺวาร   แปลว่า   ทวาร ๙ ได้แก่  ทวาร

๙ ซึ่งมีปากแผล ๙ แห่ง.   บทว่า  ปุณฺณ   แปลว่า   มีอสุจิเต็มแล้ว   คือ   เต็ม

ไปด้วยของไม่สะอาด.  บทว่า  โลเภน   สยุตฺต   แปลว่า   ประกอบด้วยโลภะ

คือว่า  สัมปยุตด้วยตัณหา.   บทว่า  กถ   ยาตฺรา   ภวิสฺสติ    นี้เทวดาย่อม

ทูลถามว่า  การออกไป   (จากทุกข์)   แห่งสรีระนี้    เห็นปานนี้    จักมีได้อย่างไร

คือว่า  ความพ้น  ความพ้นรอบ  ความก้าวล่วง  อย่างดี  จักมีได้อย่างไร  ดังนี้.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า

เฉตฺวา  นทฺธึ   วรตฺตญฺจ          อิจฺฉาโลภญฺจ  ปาปก

สมูล   ตณฺห  อพฺพุยฺห              เอว  ยาตฺรา  ภวิสฺสติ

ตัดความผูกโกรธด้วย     กิเลสเป็น

เครื่องร้อยรัดด้วย       ความปรารถนาและ

ความโลภอันลามกด้วย    ถอนตัณหาอันมี

อวิชชาเป็นมูลเสียแล้วอย่างนี้  ความออก-

ไป  (จากทุกข์)  จึงมีได้.

บทว่า  นทฺธึ  แปลว่า  ความผูกโกรธ  อธิบายว่า  ความโกรธมีก่อน

ภายหลัง  ความโกรธมีกำลังเป็นไปแล้วอย่างนี้   จึงชื่อว่า  ความผูกโกรธ.  บทว่า

วรตฺต    แปลว่า    กิเลสเป็นเครื่องร้อยรัด    ได้แก่   ตัดความผูกโกรธ    และ

เครื่องร้อยรัด.       ชื่อความเกี่ยวข้องกันแห่งตัณหาและทิฏฐิ       ท่านกล่าวไว้ใน

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 147

คาถาว่า  สนฺธาน   สหนุกฺกม   แต่ในที่นี้    ยกเว้นกิเลสที่ท่านอธิบายไว้ใน

พระบาลีแล้ว     กิเลสที่เหลือ    พึงทราบว่า    เป็นเครื่องร้อยรัด   เพราะฉะนั้น

จึงตรัสว่า  ตัดกิเลสเป็นเครื่องร้อยรัด   ดังนี้.  บทว่า  อิจฺฉาโลภ  นี้พระผู้มี-

พระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า    ธรรมอันหนึ่งนี้แหละ     ชื่อว่าโลภะ     เพราะอรรถว่า

ปรารถนา เพราะอรรถว่าความอยากและความต้องการ. อีกอย่างหนึ่ง ความอยาก

มีกำลังทรามเกิดขึ้นครั้งแรก     ความโลภมีกำลังเกิดขึ้นในเวลาต่อ ๆ มา.     อีก

อย่างหนึ่ง  ความปรารถนาในวัตถุอันตนยังไม่ได้  ชื่อว่า   ความอยาก    ความ

ยินดีในวัตถุอันตนได้แล้ว  ชื่อว่า  ความโลภ.  บทว่า  สมูล  ตณฺห   ได้แก่

ตัณหาอันมีมูล   โดยมีอวิชชาเป็นมูล.  บทว่า   อพฺภุยฺห    ได้แก่   อันมรรค

ถอนขึ้นแล้ว.   คำที่เหลือง่ายทั้งนั้นแล.

จบจตุจักกสูตรที่  ๙

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 148

๑๐.  เอณิชังฆสูตร

 

[๗๖]   เทวดากล่าวว่า

พวกข้าพระองค์เข้ามาเฝ้าแล้ว  ขอ

ทูลถามพระองค์ผู้มีความเพียร     ซูบผอม

มีแข้งดังเนื้อทราย    มีอาหารน้อย    ไม่มี

ความโลภ เป็นเหมือนราชสีห์และช้างเที่ยว

ไปโดดเดี่ยว   ไม่มีห่วงใยในกามทั้งหลาย

บุคคลจะพ้นจากทุกข์ได้อย่างไร.

[๗๗]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

กามคุณ  ๕  มีใจเป็นที่   ๖  บัณฑิต

ประกาศแล้วในโลก     บุคคลเลิกความ

พอใจในนามรูปมิได้แล้ว    ก็พ้นจากทุกข์

ได้อย่างนี้.

จบเอณิชังฆสูตรที่  ๑๐

จบสัตติวรรค  ที่  ๓

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 149

อรรถกถาเอณิชังฆสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในเอณิชังฆสูตรที่ ๑๐  ต่อไป :-

บทว่า   เอณิชงฺฆ   แปลว่า   มีพระชงฆ์  (แข้ง)  กลมเรียวเรียบ   ดัง

แข้งเนื้อทราย.     บทว่า   กีส   ได้แก่  มีพระสรีระสม่ำเสมอ   ไม่อ้วน.     อีก

อย่างหนึ่ง   อธิบายว่า  มีพระตจะ  (หนึ่ง)  มิได้เหี่ยวแห้ง   คือ   มีพระสรีระงาม

โดยมิต้องพอกพูนด้วยกลิ่นดอกไม้     และเครื่องลูบไล้ทั้งหลาย.    บทว่า   วีร

แปลว่า   มีความเพียร.

บทว่า   อปฺปาหาร   ได้แก่   มีอาหารน้อย    เพราะความเป็นผู้รู้จัก

ประมาณในการเสวยพระกระยาหาร.  อีกอย่างหนึ่ง  ชื่อว่า  มีอาหารน้อย  เพราะ

มิได้เสวยในเวลาวิกาล.    บทว่า   อโลลุปฺป    แปลว่า   ไม่มีความโลภ  ได้แก่

ทรงปราศจากความอยากในปัจจัย ๔.  อีกอย่างหนึ่ง   ความไม่มีความโลภนี้   คือ

มิได้มีรสตัณหา.  บทว่า สีหเวกจร  นาค  ได้แก่เป็นเหมือนราชสีห์ และช้าง

ตัวประเสริฐเที่ยวไปโดดเดียว.   เพราะว่าบุคคลผู้อยู่เป็นหมู่   ย่อมเป็นผู้ประมาท

ผู้เที่ยวไปแต่ผู้เดียว    ย่อมเป็นผู้ไม่ประมาท.    เพราะฉะนั้น      ความเป็นผู้ไม่

ประมาท   ท่านจึงถือเอาว่า   ผู้เที่ยวไปผู้เดียวนั่นแหละ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า

ปญฺจ  กามคุณา  โลเก       มโนฉฏฺา  ปเวทิตา

เอตฺถ  ฉนฺท  วิราชิตฺวา       เอว  ทุกฺขา  ปมุจฺจติ.

กามคุณ  ๕  มีใจเป็นที่  ๖  บัณฑิต

ประกาศแล้วในโลก  บุคคลเลิกความพอใจ

ในนามรูปนี้ได้แล้ว     ก็พ้นจากทุกข์ได้

อย่างนี้.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 150

บทว่า  ปเวทิตา แปลว่า  ประกาศแล้ว  คือ  บอกแล้ว.  บทว่า  เอตฺถ

แปลว่า   ในนามรูปนี้.  จริงอยู่   รูปท่านถือเอาด้วยสามารถแห่งกามคุณ ๕ ส่วน

นามท่านถือเอาใจ.     ก็แล     บัณฑิตควรถือเอานามและรูปทั้งสองโดยไม่แยก

จากกัน แล้วพึงประกอบพื้นฐานในนามและรูปนี้   ด้วยสามารถแห่งธรรมมีขันธ์  ๕

เป็นต้นเถิด.

จบอรรถกถาเอณิชังฆสูตร  ที่  ๑๐

จบอรรถกถาสัตติวรรค  ที่  ๓

รวมพระสูตรที่กล่าวในสัตติวรรคนั้นมี  สัตติสูตร  ผุสติสูตร  ชฏาสูตร

มโนนิวารณสูตร  อรหันตสูตร  ปัชโชตสูตร  สรสูตร  มหัทธนสูตร  จตุจักกสูตร

และเอณิชังฆสูตร  ครบ ๑๐ สูตร  พร้อมทั้งอรรถกถา.