พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 51

ปฐมวัย   และมัชฌิมวัยทั้งสอง  ย่อมละทิ้งบุคคลผู้ตั้งอยู่ในปัจฉิมวัย   แต่ว่า    ใน

ขณะแห่งความตาย    แม้วัยทั้ง  ๓  ก็ต้องละทิ้งบุคคลไป.    บทว่า  เอต  ภย

ความว่า    ภัย ๓ อย่างนี้    คือ   การก้าวลงไปแห่งกาลทั้งหลาย    ความที่ราตรี

และทิวาล่วงไปโดยเร็ว     และความที่กองแห่งวัยทั้งหลายต้องทอดทิ้งบุคคลไป.

คำที่เหลือเช่นกับนัยก่อนนั่นแหละ.

จบอรรถกถาอัจเจนติสูตร  ที่  ๔

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 52

๕.  กติฉันทิสูตร

 

[๑๑]   เทวดานั้น   ครั้นยืนอยู่   ณ  ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วแล    ได้

กราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถานี้ว่า

บุคคลควรตัดเท่าไร    ควรละเท่าไร

ควรบำเพ็ญคุณอันยิ่งเท่าไร      ภิกษุล่วง

ธรรมเครื่องข้องเท่าไร  พระองค์จึงตรัสว่า

เป็นผู้ข้ามโอฆะแล้ว.

[๑๒]  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

บุคคลควรตัดสังโยชน์เป็นส่วนเบื้อง

ต่ำ  ๕  อย่าง    ควรละสังโยชน์เป็นส่วน

เบื้องบน ๕  อย่าง   ควรบำเพ็ญอินทรีย์อัน

ยิ่ง  ๕  อย่าง  ภิกษุล่วงธรรมเป็นเครื่องข้อง

๕  อย่าง  เรากล่าวว่าเป็นผู้ข้ามโอฆะแล้ว.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 53

อรรถกถากติฉินทิสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในสูตรที่  ๕ ต่อไป :-

บทว่า  กติ  ฉินฺเท  ได้แก่  บุคคลเมื่อตัดควรตัดเท่าไร.  แม้ในบท

ที่เหลือก็นัยนี้.    ก็ในบทว่า  ฉินฺเท   ชเห   นี้ว่าโดยอรรถเป็นอย่างเดียวกัน.

เทวดานี้เมื่อเว้นถ้อยคำที่ซ้ำ ๆ  ก็เพื่อเป็นประโยชน์แก่การประพันธ์คาถา    จึง

ได้กล่าวแล้วอย่างนี้.    บทว่า   กติ   สงฺคาติโต   แปลว่า   ภิกษุก้าวล่วงธรรม

อันเป็นเครื่องข้องเท่าไร.  พระบาลีว่า   สงฺคาติโต    บ้าง.   มีเนื้อความอย่างนี้

เหมือนกัน.  บทว่า  ปญฺจ   ฉินฺเท  ได้แก่  เมื่อตัดควรตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์

๕ อย่าง.    บทว่า   ปญฺจ   ชเห  ได้แก่  เมื่อละควรละอุทธัมภาคิยสังโยชน์

๕  อย่าง     การตัดและการละแม้ในที่นี้      เมื่อว่าโดยอรรถก็เป็นอย่างเดียวกัน

แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้ก็เพราะให้เหมาะสมกับถ้อยคำอันเทวดา

อ้างมา.

อีกอย่างหนึ่ง    พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมตรัสว่า    โอรัมภาคิยสังโยชน์

๕ เป็นเครื่องฉุดคร่า   ให้ตกไปในเบื้องต่ำ   เหมือนกับก้อนหินที่เขาผูกเท้าไว้

จะพึงตัดสังโยชน์นั้นได้ด้วยพระอนาคามิมรรค  ดังนี้    และตรัสว่า  อุทธัมภาคิย

สังโยชน์  ๕  ซึ่งฉุดคร่าไว้เบื้องบน      เหมือนกับกิ่งไม้ที่บุคคลใช้มือจับไว้

จะพึงละสังโยชน์นั้นได้ด้วยพระอรหัตมรรค  ดังนี้.     บทว่า ปญฺจ จุตฺตริ-

ภาวเย   ความว่า   เมื่อเจริญคุณวิเศษให้ยิ่ง    คือให้มากกว่า    เพื่อต้องการตัด

และเพื่อต้องการละสังโยชน์เหล่านั้น  ควรเจริญอินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นที่ ๕.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 54

บทว่า  ปญฺจสงฺคาติโต    ความว่า    ก้าวล่วงแล้วซึ่งธรรมเป็นเครื่องข้อง

๕ เหล่านี้    คือ   เครื่องข้องคือราคะ   เครื่องข้องคือโทสะ   เครื่องข้องคือโมหะ

เครื่องข้องคือมานะ  เครื่องข้องคือทิฏฐิ.    บทว่า   โอฆติณฺโณติ  วุจฺจติ  เขา

กล่าวว่า  ข้ามโอฆะทั้ง ๕ ได้แล้ว   แต่ในพระคาถานี้    กล่าวถึงอินทรีย์ ๕  ซึ่ง

เป็นทั้งโลกิยะ   และโลกุตตระ   ดังนี้แล.

จบอรรถกถากติฉินทิสูตร  ที่  ๕

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 55

๖.  ชาครสูตร

 

[๑๓]   เทวดานั้น  ครั้นยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วแล   ได้กล่าว

คาถานี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

เมื่อธรรมทั้งหลายตื่นอยู่   ธรรมประ-

เภทไหนนับว่าหลับ  เมื่อธรรมทั้งหลายหลับ

ธรรมประเภทไหนนับว่าตื่น   บุคคลหมัก-

หมมธุลีเพราะธรรมประเภทไหน    บุคคล

บริสุทธิ์เพราะธรรมประเภทไหน.

[๑๔]  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

เมื่อสัทธินทรีย์  ๕  อย่างตื่นอยู่  กาม

ฉันทาทินิวรณ์  ๕   อย่าง  นับว่าหลับ    เมื่อ

กามฉันทาทินิวรณ์  ๕ อย่างหลับ     สัทธา-

ทินทรีย์  ๕  อย่าง  นับว่าตื่น   บุคคลหมัก-

หมมธุลีเพราะนิวรณ์  ๕  อย่าง     บุคคล

บริสุทธิ์เพราะอินทรีย์  ๖ อย่าง.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 56

อรรถกถาชาครสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยสูตรที่  ๖  ต่อไป :-

บทว่า  ชาครตแปลว่า  ตื่นอยู่.  บทว่า ปญฺจ  ชาครต  อธิบายว่า

ก็เมื่อว่าโดยคาถาที่วิสัชนา  เมื่ออินทรีย์ ๕  มีศรัทธาเป็นต้นตื่นอยู่   นิวรณ์ ๕

ก็ชื่อว่า  หลับ    เพราะเหตุไร.    เพราะว่าบุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยนิวรณ์ ๕ นั้น

นั่งก็ดี    ยืนก็ดี    แม้นอนจนอรุณขึ้นก็ดี    ในที่ใดที่หนึ่ง    ย่อมเป็นผู้ชื่อว่า

หลับแล้ว    เพราะความประมาท    คือเพราะความเป็นผู้พรั่งพร้อมด้วย

อกุศล       เมื่อนิวรณ์  ๕  นี้หลับแล้วอย่างนี้     อินทรีย์  ๕  จึงชื่อว่า    ตื่นอยู่

เพราะเหตุไร.  เพราะว่าบุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยอินทรีย์ ๕ มีศรัทธา เป็นต้นนั้น

แม้นอนหลับในที่ใดที่หนึ่ง  ก็ชื่อว่าเป็นผู้ตื่นอยู่    เพราะความไม่ประมาท  คือ

เพราะเป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยกุศล.  บุคคลย่อมถือเอา  ย่อมถือ ย่อมถือมั่นซึ่งธุลี

คือกิเลสด้วยนิวรณ์  ๕  นั่นแหละ.

พึงทราบเนื้อความนี้ว่า   นิวรณ์ทั้งหลายมีกามฉันทะเป็นต้นที่เกิดก่อน

ย่อมเป็นปัจจัยแก่กามฉันทะเป็นต้นซึ่งเกิดขึ้นทีหลัง    ดังนี้เป็นต้น    จึงชื่อว่า

บุคคลย่อมบริสุทธิ์ ด้วยอินทรีย์  ๕  ดังนี้.     แม้ในที่นี้    ท่านกล่าวอินทรีย์  ๕

ทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ   ดังนี้แล.

จบอรรถกถาชาครสูตรที่  ๖

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 57

๗.  อัปปฏิวิทิตสูตร

 

[๑๕]   เทวดานั้น  ครั้นยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วแล  ได้กล่าว

คาถานี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

ธรรมทั้งหลายอันชนพวกใดยังไม่

แทงตลอดแล้ว     ชนพวกนั้นย่อมถูกจูงไป

ในวาทะของชนพวกอื่น  ชนพวกนั้นชื่อว่า

ยังหลับไม่ตื่น  (กาลนี้)   เป็นกาลสมควร

เพื่อจะตื่นของชนพวกนั้น.

[๑๖]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ธรรมทั้งหลาย     อันชนพวกใดแทง

ตลอดดีแล้ว     ชนพวกนั้นย่อมไม่ถูกจูงไป

ในวาทะของชนพวกอื่น    บุคคลผู้รู้ดีทั้ง-

หลายรู้ทั่วถึงโดยชอบแล้ว   ย่อมประพฤติ

เสมอในหมู่สัตว์ผู้ประพฤติไม่เสมอ.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 58

อรรถกถาอัปปฏิวัทิตสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในสูตรที่  ๗  ต่อไป :-

บทว่า   ธมฺมา  ได้แก่  สัจจธรรม  ๔.

บทว่า  อปฺปฏิวิทิตา  ได้แก่  ยังมิได้แทงตลอดด้วยญาณ.

บทว่า  ปรวาเทสุ  ได้แก่ ในวาทะอัน ประกอบด้วยทิฏฐิ ๖๒ จริงอยู่

วาทะเหล่านั้น  ชื่อว่า  วาทะของชนพวกอื่น   เพราะเป็นวาทะของพวกเดียรถีย์

อื่น  นอกจากวาทะในศาสนานี้.

บทว่า นียเร  ได้แก่ ย่อมเคลื่อนไปตามธรรมดาของคนบ้าง  บุคคล

อื่นย่อมจูง (นำ) ไปบ้าง    ในบทเหล่านั้น  เมื่อถือเอาวาทะว่าเที่ยง  เป็นต้นเอง

ชื่อว่า  ย่อมเคลื่อนไป.   เมื่อถือเอาวาทะว่าเที่ยงนั้น   ตามถ้อยคำของผู้อื่น  ชื่อว่า

ถูกผู้อื่นจูงไป.    บทว่า  กาโล เตส  ปพุชฺฌิตุ   อธิบายว่า  กาลนี้   เป็นกาล

สมควรเพื่อจะตื่นของบุคคลเหล่านั้น.   จริงอยู่  พระพุทธเจ้าทรงอุบัติขึ้นในโลก

พระธรรมอันพระองค์ย่อมทรงแสดง  พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว   ทั้งปฏิปทาก็

เจริญ   เทวดาจึงกล่าวว่า   ก็มหาชนเหล่านี้หลับแล้วในวัฏฏะ   ยังไม่ตื่น  ดังนี้.

ในบทว่า  สมฺพุทฺธา  ได้แก่  ผู้ตรัสรู้แล้วโดยชอบ  ด้วยเหตุ   ด้วย

การณ์.  จริงอยู่  ผู้ตรัสรู้ ๔ จำพวก  คือ  พระสัพพัญญูพุทธะ   ปัจเจก-

พุทธะ   จตุสัจจพุทธะ   และ   สุตพุทธะ.   ในพุทธะเหล่านั้น   ผู้บำเพ็ญ

บารมี  ๓๐  ทัศ     แล้วบรรลุพระสัมมาสัมโพธิ    ชื่อว่า   พระสัพพัญญูพุทธะ.

ผู้บำเพ็ญบารมีสิ้น  ๒  อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป      จึงบรรลุด้วยตนเอง     ชื่อว่า

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 59

พระปัจเจกพุทธะ.  พระขีณาสพผู้สิ้นอาสวะโดยไม่เหลือ   ชื่อว่า  จตุสัจจพุทธะ.

ผู้เป็นพหูสูต      ชื่อว่า    สุตพุทธะ.    พุทธะมีในก่อนแม้ทั้ง  ๓  ย่อมสมควรใน

อรรถนี้.

บทว่า สมฺมทญฺาย ได้แก่ รู้ด้วยเหตุด้วยการณ์.  บทว่า จรนฺติ

วิสเม สม  อธิบายว่า  ย่อมประพฤติเสมอในโลกสันนิวาสอันไม่เสมอ    หรือ

ในหมู่สัตว์อันไม่เสมอ  หรือว่ากิเลสชาตอันไม่เสมอดังนี้แล.

จบอรรถกถาอัปปฏิวิทิตสูตรที่  ๗

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 60

๘.  สุสัมมุฏฐสูตร

 

[๑๗]   เทวดานั้น  ครั้นยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วแล  ได้กล่าว

คาถานี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

ธรรมทั้งหลายอันชนพวกใดลืมเลือน

แล้ว  ชนพวกนั้น   ย่อมถูกจูงไปในวาทะ

ของชนพวกอื่น  ชนพวกนั้นชื่อว่ายังหลับ

ไม่ตื่น(กาลนี้) เป็นกาลควรเพื่อจะตื่นของ

ชนพวกนั้น.

[๑๘]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ธรรมทั้งหลาย  อันชนพวกใดไม่ลืม

เลือนแล้ว  ชนพวกนั้นย่อมไม่ถูกจูงไปใน

วาทะของชนพวกอื่น  บุคคลผู้รู้ดีทั้งหลาย

รู้ทั่วถึงโดยชอบแล้ว   ย่อมประพฤติเสมอ

ในหมู่สัตว์ผู้ประพฤติไม่เสมอ.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 61

อรรถกถาสุสัมมุฏฐสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในสูตรที่ ๘   ต่อไป:-

บทว่า  สุสมฺมุฏฺา ได้แก่ เป็นผู้หลงลืมแล้ว    โดยความเป็นผู้ไม่

แทงตลอดด้วยปัญญา   เหมือนอย่างว่า   ชาวนาไถนา ๒ แปลง   ก็พึงใส่ข้าวมาก

เมื่อหมายถึงข้าวที่ไม่ได้    จากนาที่ตนไม่ได้หว่าน    กล่าวว่า    ข้าวของเราเป็น

อันมาก   เสียหายแล้ว   ย่อมกล่าวถึงข้าวที่ไม่ได้นั้นเองว่า   เสียหายแล้ว   ฉันใด

แม้ในที่นี้     ก็ฉันนั้น    ชื่อว่า   หลงลืมแล้ว      เพราะความที่ตนแทงไม่ตลอด.

บทว่า   อสมฺมุฏา   ได้แก่   ชื่อว่า    ไม่หลงลืมแล้ว    เพราะความที่ตนแทง

ไม่ตลอดด้วยปัญญา.  คำที่เหลือ  เช่นกับนัยก่อน  ดังนี้แล.

จบ  อรรถกถาสุสัมมุฏฐสูตรที่  ๘

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 62

๙.  มานกามสูตร

 

[๑๙]   เทวดานั้น  ครั้นยืนอยู่  ณ  ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วแล  ได้กล่าว

คาถานี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

ทมะย่อมไม่มีแก่บุคคลที่ปรารถนา

มานะ      ความรู้ย่อมไม่มีแก่บุคคลที่มีจิต

ไม่ตั้งมั่น    บุคคลผู้เดียว     เมื่ออยู่ในป่า

ประมาทแล้ว  ไม่พึงข้ามพ้นฝั่งแห่งเตภูมิ-

กวัฏอันเป็นที่ตั้งแห่งมัจจุได้.

[๒๐]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

บุคคลละมานะแล้ว       มีจิตตั้งมั่น

ดีแล้ว    มีจิตดี    พ้นในธรรมทั้งปวงแล้ว

เป็นผู้เดียว เมื่ออยู่ในป่า  ไม่ประมาทแล้ว

บุคคลนั้นพึงข้ามฝั่งแห่งเตภูมิกวัฎเป็นที่-

ตั้งแห่งมัจจุได้.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 63

อรรถกถามานกามสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในสูตรที่ ๙ ต่อไป :-

บทว่า  มานกามสฺส   ได้แก่  บุคคลผู้ใคร่อยู่    คือปรารถนาอยู่ซึ่ง

มานะ.  บทว่า ทโม อธิบายว่า เทวดาย่อมกล่าวว่า ทมะอันเป็นไปในฝ่ายสมาธิ

ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้เห็นปานนี้.  ก็ในบทว่า สจฺเจน  ทนฺโต  ทมสา อุเปโต

เวทนฺตคู   วิสิตพฺรหฺมจริโย  แปลว่า   บุคคลผู้ฝึกฝนแล้วด้วยสัจจะผู้เข้าถึง

แล้วด้วยทมะ  ผู้ถึงที่สุดแห่งเวท ผู้อยู่จบพรหมจรรย์ ดังนี้   ท่านเรียกอินทรีย์

ว่า  ทมะ.  ในบทว่า  ยทิ  สจฺจา  ทมา  จาคา  ขนฺตยา  ภิยฺโยธ  วิชฺชติ

แปลว่า   ผิว่า   จะมีธรรมอื่นยิ่งกว่า    สัจจะ    ทมะ    จาคะ    ขันติ    ในโลกนี้

ดังนี้   ท่านเรียกปัญญา ว่า  ทมะ.  ในคำนี้ว่า  ทาเนน   ทเมน   สยเมน

สจฺจวาเทน  อตฺถิ  ปุญฺ  อตฺถิ  ปุญฺสฺส  อาคโม  แปลว่า  บุญมีอยู่

การมาถึงแห่งบุญย่อมมี  ด้วยทาน   ด้วยทมะ.  ด้วยสังยมะ   ด้วยสัจจวาจา   ดังนี้

ท่านเรียก  อุโบสถกรรม  ว่า  ทมะ.

ในคำว่า      สกฺขิสฺสสิ  โข  ตฺว  ปุณฺณ  อิมินา  ทมูปสเมน

สมนฺนาคโต  สุนาปรนฺตสฺมึ   ชนปเท   วิหริตุ  แปลว่า  ดูก่อนปุณณะ

เธอเป็นผู้ประกอบด้วยความอดทนด้วยความสงบนี้แล้ว     จักอาจเพื่อ    อยู่ใน

ชนบทสุนาปรันตะดังนี้   ท่านเรียก   อธิวาสนขันติ ว่า  ทมะ

แต่คำว่า   ทมะ   ในพระสูตรนี้   เป็นชื่อของธรรมอันเป็นฝ่ายสมาธิ

เพราะเหตุนั้น   เทวดาจึงกล่าวว่า    น   โมนมตฺถิ   อสมาหิตสฺส   แปลว่า

ความรู้ย่อมไม่มีแก่ผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น.    ในบทเหล่านั้น    บทว่า   โมน   ได้แก่

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 64

ญาณในมรรค ๔.   จริงอยู่    ญาณในมรรค ๔ นั้น  ญาณใด   ย่อมรู้  เหตุนั้น

ญาณนั้น   จึงชื่อว่า โมนะ อธิบายว่า ย่อมรู้สัจจธรรม ๔. บทว่า มจฺจุเธยฺยสฺส

ได้แก่    วัฏฏะอันเป็นไปในภูมิ  ๓  จริงอยู่     วัฏฏะอันเป็นไปในภูมิ  ๓  นั้น

ท่านเรียกว่า   มัจจุเธยยะ   เพราะอรรถว่า   เป็นที่ตั้งแห่งความตาย.

บทว่า  ปาร  ได้แก่   ฝั่ง  (นิพพาน)  คือที่ดับแห่งเตภูมิกวัฏนั้นแล.

บทว่า   ตเรยฺย    ได้แก่  พึงแทงตลอด   หรือพึงถึง.   คำนี้      ท่านกล่าวไว้ว่า

บุคคลผู้เดียวเมื่ออยู่ในป่าประมาทแล้ว  ไม่พึงข้ามพ้น    ไม่พึงแทงตลอด   ไม่พึง

ถึงฝั่งแห่งเตภูมิกวัฎอันเป็นที่ตั้งแห่งมัจจุได้.   ในบทว่า   มาน  ปหาย   ได้แก่

ละมานะ  ๙  อย่าง   ด้วยพระอรหัตมรรค.    บทว่า   สุสมาหิตตฺโต   ได้แก่

มีจิตตั้งมั่นดีแล้วด้วยอุปจารสมาธิ   และอัปปนาสมาธิ.   บทว่า สุเจตโส ได้แก่

จิตที่ดีสัมปยุตแล้วด้วยญาณ   อธิบายว่า    จริงอยู่    ท่านไม่เรียกว่า     ผู้มีจิตดี

โดยปราศจากญาณ   เพราะฉะนั้น    ผู้นั้น   จึงชื่อว่า   มีจิตดี   เพราะประกอบ

ด้วยญาณ.    บทว่า   สพฺพธิ    วิปฺปมุตฺโต   ความว่า    พ้นไปแล้วในธรรม

ทั้งปวง  มีขันธ์   และอายตนะเป็นต้น.

ในคำว่าว่า   ตเรยฺย  นี้   ท่านกล่าวว่า   เมื่อก้าวล่วงเตภูมิกวัฏ  แทงตลอด

ถึงพระนิพพานข้ามไป    ดังนี้      จึงชื่อว่า     การข้ามพ้นด้วยการแทงตลอด.

เพราะเหตุนี้   สิกขา ๓  เป็นอันท่านกล่าวแล้วด้วยคาถานี้.  อย่างไร  คือ  ขึ้นชื่อว่า

มานะ   นี้    เป็นเครื่องทำลายศีล    เพราะฉะนั้น    ท่านจึงกล่าวถึงอธิศีลสิกขา

ด้วยคำว่า    มาน   ปหาย   แปลว่า   ละมานะแล้ว.   ท่านกล่าวอธิจิตตสิกขา

ด้วยคำว่า  สุสมาหิตตฺโต   แปลว่า   มีจิตตั้งมั่นดีแล้ว.    ท่านแสดงปัญญาไว้

ด้วยจิตตศัพท์  ในคำว่า   สุเจตโส   นี้   เพราะฉะนั้น   จึงชื่อว่า   แสดงอธิ-

ปัญญาสิกขา   ด้วยคำว่า  สุเจตโส  นี้.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 65

เมื่อศีลมี   ก็ชื่อว่ามีอธิศีล  เมื่อจิตมีก็ชื่อว่ามีอธิจิต  เมื่อปัญญามีก็ชื่อว่า

มีอธิปัญญา   เพราะฉะนั้น   ศีล ๕ ก็ดี   ศีล ๑๐  ก็ดี   จึงชื่อว่าศีล   ในที่นี้.

ปาฏิโมกขสังวร พึงทราบว่าชื่อว่า  อธิศีล.  สมาบัติ  ๘ ชื่อว่า  จิต.  ฌานอันเป็น

บาทแห่งวิปัสสนา ชื่อว่า  อธิจิต.  กัมมสัสกตญาณ  ชื่อว่า  ปัญญา.  วิปัสสนา

ชื่อว่า  อธิปัญญา.

จริงอยู่   ศีลที่เป็นไปในกาลที่พระพุทธเจ้ายังไม่เกิด   ฉะนั้น   ศีล  ๕

ศีล ๑๐ ชื่อว่า     ศีลเท่านั้น.    ปาฎิโมกขสังวรศีลย่อมเป็นไปในกาลที่พุทธเจ้า

ทรงอุบัติขึ้น  ฉะนั้น  จึงชื่อว่า  อธิศีล.  แม้ในจิตและปัญญา  ก็นัยนี้เหมือนกัน.

อีกอย่างหนึ่ง  แม้ศีล ๕ ศีล ๑๐  อันผู้ปรารถนาพระนิพพาน  สมาทาน

แล้วก็ชื่อว่า     อธิศีลเหมือนกัน.   แม้สมาบัติ  ๘ ที่เข้าถึงแล้ว   ก็ชื่อว่า   อธิจิต

เหมือนกัน.

หรือว่า  โลกียศีลทั้งหมด      ชื่อว่า    ศีล    เหมือนกัน    โลกุตรศีล

ชื่อว่า  อธิศีล.  แม้ในจิตและปัญญา    ก็นัยนี้เหมือนกัน.   ท่านประมวลสิกขา

๓ มากล่าวศาสนธรรมทั้งสิ้นไว้   ด้วยพระคาถานี้   ด้วยประการฉะนี้แล.

จบอรรถกถามานกามสูตรที่   ๙

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 66

๑๐.  อรัญญสูตร

 

[๒๑]   เทวดานั้น   ครั้นยืนอยู่   ณ  ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วแล    ได้

ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาว่า

วรรณะของภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในป่า

ฉันภัตอยู่หนเดียว  เป็นสัตบุรุษผู้ประพฤติ

ธรรมอันประเสริฐ     ย่อมผ่องใสด้วยเหตุ

อะไร.

[๒๒]  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า

ภิกษุทั้งหลายไม่เศร้าโศกถึงปัจจัยที่

ล่วงแล้ว   ไม่ปรารถนาปัจจัยที่ยังมาไม่ถึง

เลี้ยงตนด้วยปัจจัยที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้า

วรรณะ(ของภิกษุทั้งหลายนั้น)  ย่อมผ่องใส

ด้วยเหตุนั้น        เพราะความปรารถนาถึง

ปัจจัยที่ยังไม่มาถึง และความโศกถึงปัจจัย

ที่ล่วงแล้ว      พวกพาลภิกษุจึงซูบซีด

เหมือนต้นอ้อสดที่ถูกถอนเสียแล้ว  ฉะนั้น

จบ  นฬวรรค  ที่  ๑

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 67

อรรถกถาอรัญญสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในคาถาที่  ๑๐  ต่อไป :-

บทว่า  สนฺตาน  ได้แก่ ผู้มีกิเลสอันสงบระงับแล้ว     อีกอย่างหนึ่ง

ได้แก่บัณฑิต.   แม้บัณฑิตท่านก็เรียกว่า  สัตบุรุษ  เช่นในคำมีอาทิว่า สนฺโต

ทเว  สพฺภิ   ปเวทยนฺติ  ทูเร  สนฺโต  ปกาเสนฺติ    ดังนี้ก็มี.    บทว่า

พฺรหฺมจาริน  แปลว่า  ผู้พระพฤติธรรมอันประเสริฐ คือ  ผู้อยู่ประพฤติมรรค

พรหมจรรย์.  หลายบทว่า เกน วณฺโณ  ปสีทติ  ความว่า  เทวดาทูลถามว่า

ผิวพรรณของภิกษุผู้อยู่ป่า  ย่อมผ่องใส ด้วยเหตุอะไร.  ถามว่า  ก็เพราะเหตุไร

เทวดานี้จึงทูลถามอย่างนี้.  ตอบว่า  ได้ยินว่า  เทวดานี้เป็นภุมมเทวดาอาศัยอยู่

ในไพรสณฑ์เห็นภิกษุทั้งหลาย     ผู้อยู่ป่ากลับจากบิณฑบาตหลังภัตแล้วเข้าไป

สู่ป่า   ถือเอาลักษณกรรมฐาน   (กรรมฐานตามปกติวิปัสสนา)    ในที่เป็นที่พัก

ในเวลากลางคืน     และที่เป็นที่พักในเวลากลางวันเหล่านั้นนั่งลงแล้ว.     ก็เมื่อ

ภิกษุเหล่านั้นนั่งด้วยกรรมฐานอย่างนี้แล้ว   เอกัคคตาจิตซึ่งเป็นเครื่องชำระของ

ท่านก็เกิดขึ้น.    ลำดับนั้น    ความสืบต่อแห่งวิสภาคะก็เข้าไปสงบระงับ.

ความสืบต่อแห่งสภาคะหยั่งลงแล้ว    จิตย่อมผ่องใส    เมื่อจิตผ่องใสแล้ว   โลหิต

ก็ผ่องใส.    อุปาทารูปทั้งหลาย   ซึ่งมีจิตเป็นสมุฏฐาน   ย่อมบริสุทธิ์.   วรรณะ

แห่งหน้า   ย่อมเป็นราวกะสีแห่งผลตาลสุกที่หลุดจากขั้วฉะนั้น.

เทวดานั้น   ครั้นเห็นภิกษุเหล่านั้นแล้ว  จึงดำริว่า  ธรรมดาว่า สรีระ

วรรณะ   (ผิวพรรณแห่งร่างกาย)  นี้     ย่อมผ่องใสแก่บุคคลผู้ได้อยู่ซึ่งโภชนะ

ทั้งหลายอันสมบูรณ์มีรสอันประณีต   ผู้มีที่อยู่อาศัยเครื่องปกปิด    ที่นั่งที่นอนมี

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 68

สัมผัสอันสบาย  ผู้ได้ปราสาทต่าง ๆ มีปราสาท ๗ ชั้นเป็นต้น  อันให้ความสุข

ทุกฤดูกาล   และแก่ผู้ได้วัตถุทั้งหลาย     มีระเบียบดอกไม้ของหอม   และเครื่อง

ลูบไล้เป็นต้น     แต่ภิกษุเหล่านี้เที่ยวบิณฑบาตฉันภัตปะปนกัน     ย่อมสำเร็จ

การนอนบนเตียงน้อยทำด้วยใบไม้ต่าง ๆ  หรือนอนบนแผ่นกระดาน   หรือบน

ศิลา   ย่อมอยู่ในที่ทั้งหลายมีโคนไม้เป็นต้น   หรือว่าที่กลางแจ้ง   วรรณะของ

ภิกษุเหล่านี้    ย่อมผ่องใส   เพราะเหตุอะไรหนอแล  ดังนี้  เพราะฉะนั้น   จึงได้

ทูลถามข้อความนั้นกะพระบรมศาสดา.

ลำดับนั้น   พระผู้มีพระภาคเจ้า   เมื่อจะตรัสถึงเหตุนั้นแก่เทวดา    จึง

ตรัสพระคาถาที่  ๒.  บรรดาบทเหล่านั้น    บทว่า  อตีต  ความว่า    พระเจ้า-

ธรรมิกราช  พระนามโน้น  ได้มีในกาลอันล่วงแล้ว.  พระราชาพระองค์นั้นได้

ถวายปัจจัยทั้งหลายอันประณีต ๆ แก่พวกเรา.    อุปัชฌาย์อาจารย์ของเราเป็นผู้

มีลาภมาก  ครั้งนั้น  พวกเราฉันอาหารเห็นปานนี้   ห่มจีวรเห็นปานนี้    ภิกษุ

เหล่านี้     ย่อมไม่ตามเศร้าโศก    ถึงปัจจัยที่ล่วงมาแล้ว    เหมือนภิกษุผู้มีปัจจัย

มากบางพวก  อย่างนี้ด้วยประการฉะนี้.

สองบทว่า  นปฺปชปฺปนฺติ  นาคต  อธิบายว่า  พระเจ้าธรรมิกราช

จักมีในอนาคต  ชนบททั้งหลายจักแผ่ไป   วัตถุทั้งหลายมีเนยใสเนยข้นเป็นต้น

จักเกิดขึ้นมากมาย  ผู้บอกกล่าวจักมีในที่นั้น ๆ ว่า  ขอท่านทั้งหลายจงเคี้ยวกิน

จงบริโภคเป็นต้น    ในกาลนั้น   พวกเราจักฉันอาหารเห็นปานนี้     จักห่มจีวร

เห็นปานนี้     ภิกษุทั้งหลายเหล่านี้     ย่อมไม่ปรารถนาปัจจัยที่ยังมาไม่ถึงอย่างนี้

ด้วยประการฉะนี้. บทว่า ปจฺจุปฺปนฺเนน ความว่า  ย่อมเลี้ยงตนเองด้วยปัจจัย

อย่างใดอย่างหนึ่งที่ได้ในขณะนั้น.  บทว่า เตน ได้แก่ ด้วยเหตุแม้ ๓ อย่างนั้น.

พระผู้มีพระภาคเจ้า  ครั้นแสดงการถึงพร้อมแห่งวรรณะอย่างนี้แล้ว  บัดนี้

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 69

เมื่อจะแสดงความพินาศแห่งวรรณะนั้นนั่นแหละ  จึงตรัสพระคาถาในลำดับนั้น.

บรรดาบทเหล่านั้น    บทว่า  อนาคตปฺปชปฺปาย   แปลว่า  เพราะปรารถนา

ปัจจัยที่ยังไม่มาถึง.  บทว่า  เอเตน  ได้แก่  ด้วยเหตุทั้ง  ๒  นี้.  บทว่า  นโฬว

หริโต  ลุโต  อธิบายว่า  พวกพาลภิกษุจักซูบซีด   เหมือนต้นอ้อสดที่บุคคล

ถอนทิ้งที่แผ่นหินอันร้อน  จักเหี่ยวแห้ง  ฉะนั้นแล.

จบอรรถกถาอรัญญสูตร  ที่  ๑๐

จบนฬวรรคที่  ๑

รวมพระสูตรในนฬวรรคที่  ๑

๑.  โอฆตรณสูตร ๒. นิโมกขสูตร ๓. อุปเนยยสูตร  ๔. อัจเจนติสูตร

๕. กติฉินทิสูตร  ๖.  ชาครสูตร   ๗.  อัปปฏิวิทิตสูตร      ๘.  สุสัมมัฏฐสูตร

๙.  มานกามสูตร   ๑๐.  อรัญญสูตร  พร้อมทั้งอรรถกถา

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 70

นันทหวรรคที่ ๒

 

๑.  นันทนสูตร

 

ว่าด้วยคำของพระอรหันต์

 

[๒๓]   สมัยหนึ่ง  พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน

อารามของท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี  กรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้า

ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัส

ของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว.

[๒๔]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า     ดูก่อนภิกษุทั้ง

หลาย   เรื่องเคยมีมาแล้ว   พวกเทวดาชั้นดาวดึงส์องค์หนึ่งแวดล้อมด้วยหมู่นาง

อัปสร  อิ่มเอิบพรั่งพร้อมด้วยเบญจกามคุณอันเป็นทิพย์   พวกนางอัปสรบำเรอ

อยู่ในสวนนันทนวันได้กล่าวคาถานี้ในเวลานั้นว่า

เทวดาเหล่าใดไม่เห็นนันทนวัน  อัน

เป็นที่อยู่ของหมู่นรเทพ   สามสิบ   ผู้มียศ

เทวดาเหล่านั้นย่อมไม่รู้จักความสุข.

[๒๕]   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเทวดานั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว  เทวดาองค์

หนึ่งได้ย้อนกล่าวกะเทวดานั้นด้วยคาถาว่า

ดูก่อนท่านผู้เขลา  ท่านย่อมไม่รู้จัก

คำของพระอรหันต์ทั้งหลายว่า  สังขารทั้ง

ปวงไม่เที่ยง    มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไป

เป็นธรรมดา   เกิดขึ้นแล้วก็ดับไป   ความ

สงบระงับสังขารเหล่านั้นเสียได้เป็นสุข.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 71

อรรถกถานันทนสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในสูตรที่ ๑ แห่ง  นันทนวรรคต่อไป:-

บทว่า  ตตฺร   แปลว่า  ในพระอารามนั้น .  ศัพท์ว่า  โข   สักว่าเป็น

นิบาตอันสามารถทำพยัญชนะให้สละสลวย.  บทว่า   ภิกฺขู  อามนฺเตสิ  ได้แก่

ย่อมให้ภิกษุทั้งหลายซึ่งเป็นบริษัทผู้เลิศทราบ.  บทว่า  ภิกฺขโว  เป็นบทแสดง

ถึงอาการที่เรียกภิกษุเหล่านั้นมา.   บทว่า   ภทนฺเต    เป็นคำทูลรับพระดำรัส.

บทว่า  เต  ภิกฺขู  ความว่า ภิกษุเหล่าใด เป็นผู้มีหน้าเฉพาะซึ่งจะรับพระธรรม-

เทศนา  คือ  ภิกษุเหล่านั้น.  บทว่า  ภควโต  ปจฺจสฺโสสุ  ความว่า  ภิกษุ

เหล่านั้นฟังพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว   เป็นผู้มีหน้าเฉพาะ คือ ฟัง

แล้วทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า.      บทว่า  เอตทโวจ   ความว่า

บัดนี้    พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสคำเป็นอาทิว่า   เรื่องนี้ได้เคยมีมาแล้ว   ดังนี้.

บรรดาบทเหล่านั้น    บทว่า  ตาวตึสกายิกา  ได้แก่  เกิดในหมู่ของ

เทวดาชั้นดาวดึงส์ท่านเรียกเทวโลกชั้นที่สองว่า   ตาวติงสกายะ   (แปลว่ามีพวก

๓๓ หรือหมู่นรเทพ ๓๓)

อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า  ได้ยินว่า   บัญญัติชื่อว่า   ตาวติงสกายะ   นี้

เกิดขึ้นในเทวโลกนั้น   เพราะอาศัยเทวบุตร ๓๓ องค์  อุบัติขึ้นในที่นั้น  เพราะ

ทำกาละของชน  ๓๓  กับมฆมาณพในบ้านอจลคาม    ดังนี้.    ก็เพราะเทวโลก-

กามาวจร ๖ ชั้น  มีอยู่แม้ในจักรวาลที่เหลือ  ตามที่ได้ตรัสไว้ว่า  มีท้าวจาตุม-

มหาราชาหนึ่งพันองค์  มีพิภพดาวดึงส์หนึ่งพัน   ดังนี้เป็นต้น    ฉะนั้น  พึงทราบ

นามบัญญัตินี้ของเทวโลกนั้น ดังนี้.  จริงอยู่  โดยเหตุนี้นั้น  บทว่า  ตาวตึสกาย

จึงไม่ผิดไป.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 72

พึงทราบวิเคราะห์ในบทว่า  นนฺทนวเน  นี้ว่า  ป่านั้น  ย่อมยังบุคคล

ทั้งหลายผู้เข้าไปแล้วๆ  ให้เพลิดเพลิน  ย่อมให้ยินดี  เพราะเหตุนั้น  ป่านั้น  จึง

ชื่อว่า  นันทนะ  แปลว่ายังบุคคลผู้เข้าไปแล้วให้ยินดี.   จริงอยู่  ครั้นเมื่อ

มรณนิมิต  ๕  อย่างเกิดขึ้นแล้ว   พวกเทวดาทั้งหลายย่อมคร่ำครวญอยู่ว่า  พวก

เราจักต้องละทิ้งสมบัติจุติไป  ดังนี้.

ท้าวสักกะจอมเทพ  จะให้โอวาทว่า  ท่านทั้งหลายอย่าร่ำไห้เลย   ขึ้น

ชื่อว่าสังขารทั้งหลายมีอันไม่แตกดับไปหามีไม่  ดังนี้  แล้วจึงให้เทวดานั้นเข้า

ไปสู่สวนนันทนวันนั้น  ความเศร้าโศกเพราะมรณะของเทวดานั้นแม้จะถูกเทวดา

อื่นประคองแขนไป  ก็ย่อมสงบระงับได้  เพราะเห็นสมบัติแห่งสวนนันทวัน

นั้น.  ความปรีดาปราโมทย์เท่านั้น   ย่อมเกิดขึ้น.  ทีนั้น  เมื่อเทวดาทั้งหลาย

กำลังเล่นอยู่ในสวนนันทวันนั้นนั่นแหละ  (ร่างกาย)  ย่อมละลายไปดุจก้อน

หิมะที่ถูกเผาด้วยความร้อน  และย่อมถูกขจัดไป  ดุจเปลวประทีปถูกลมพัดดับ

ไป   ฉะนั้น.

อีกอย่างหนึ่ง  ที่ใดที่หนึ่ง  ย่อมยังเทวดาผู้เข้าไปในภายในแล้ว  ให้

เพลิดเพลินให้ยินดีนั่นแหละ   เพราะเหตุนั้น  ที่นั้นจึงชื่อว่า  นันทนะ.  ในที่นี้

ได้แก่  ในสวนนันทวันนั้น.  บทว่า  อจฺฉรา  ในบทว่า  อจฺฉราสงฺฆปริวุตา

นี้เป็นชื่อ  เทวธิดา  ผู้แวดล้อมในหมู่ของนางอัปสรนั้น.  บทว่า  ทิพฺเพหิ

ได้แก่  ผู้เกิดในเทวโลก.  บทว่า  ปญฺจหิ  กามคุเณหิ  ได้แก่  ด้วยเครื่อง

ผูก  คือ  กาม  หรือส่วนแห่งกาม  ๕  กล่าวคือ  รูป  เสียง  กลิ่น  รส   และ

โผฏฐัพพะ  อันเป็นที่รักที่ชอบใจ.  บทว่า  สมปฺปิตา  คือเข้าถึงแล้ว.  คำว่า

พรั่งพร้อมนอกนี้ก็เป็นไวพจน์ของการเข้าถึงแล้วนั่นแหละ.  บทว่า  ปริจาริย-

มานา  ได้แก่เทวดาทั้งหลายรื่นรมย์อยู่  คือ  ยังอินทรีย์ให้รื่นเริงในกามคุณ มี

รูปเป็นต้นเหล่านั้น.  บทว่า  ตาย   เวลาย  ได้แก่  ในเวลาที่บำเรอนั้น.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 73

ก็กาลนั้น  บัณฑิตพึงทราบว่า  ไม่นานเทวบุตรนั้นก็อุบัติขึ้น.  จริงอยู่

อัตภาพของเทวดาที่อุบัติขึ้นนั้นมีประมาณ  ๓  คาวุต  รุ่งโรจน์อยู่  ราวกะแท่ง

ทองสีแดง  เทวบุตรนั้นนุ่งห่มผ้าทิพย์ประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับอันเป็น

ทิพย์  ทัดทรงด้วยดอกไม้ทิพย์  อันนางอัปสรลูบไล้อยู่ด้วยจันทน์และจุณทั้งหลาย

อันเป็นทิพย์ ถูกปกคลุมแล้ว  บดขยี้แล้ว  หุ้มห่อแล้วด้วยกามคุณ  ๕  อันเป็น

ทิพย์  ถูกความโลภครอบงำ  ไม่เห็นอยู่ซึ่งพระนิพพานอันเป็นที่สลัดออกจาก

โลก  เมื่อกล่าวคาถานี้ว่า  น  เต  สุข  ปชานฺนติ  เป็นต้น  ด้วยเสียงอันดัง

แล้วก็เที่ยวไปในสวนนันทวัน  เป็นเหมือนบุคคลกล่าววาจาหยาบคาย  (อันมี

ใช่เป็นวาจาของสัตบุรุษ)  ด้วยเหตุนั้น  เทวบุตรนั้น  จึงได้กล่าวคาถานี้ใน

เวลานั้น.

บทว่า  เย  น  ปสฺสนฺติ  นนฺทน  ได้แก่  เทวดาเหล่าใดซึ่งอยู่ในที่นั้

ย่อมไม่เห็นนันทวันด้วยสามารถแห่งการเสวยเบญจกามคุณ.  บทว่า  นรเทวาน

ได้แก่  นระผู้เป็นเทพ.  คือบุรุษผู้เป็นเทพ.  บทว่า  ติทสาน  แปลว่า  สามสิบ

(ไตรทศ).  บทว่า  ยสสฺสิน  แปลว่า  ถึงพร้อมด้วยยศ  คือบริวาร  (บริวารยศ).

สองบทว่า  อญฺตรา  เทวตา  ได้แก่  เทวดาผู้เป็นพระอริยสาวิกา

องค์หนึ่ง.  บทว่า  ปจฺจภาสิ  อธิบายว่า  เทวดาผู้โง่เขลานี้  ย่อมสำคัญสัมบัติ

(ของตน)  นี้ว่าเป็นของมั่งคั่งเป็นของไม่หวั่นไหว  ย่อมไม่ทราบถึงความที่

สมบัตินั้น  มีการแตกสลายเป็นธรรมดา  ด้วยเหตุนี้  เทวดาผู้พระอริยสาวิกา

ผู้ไม่ละความตั้งใจแสดงสภาวะ  จึงได้ย้อนกล่าวด้วยคาถานี้ว่า  น  ตฺว  พาเล

แปลว่า  ดูก่อนท่านผู้เขลา.  บทว่า  ยถา  อรหต  วโจ  อธิบายว่า  เมื่อ

คัดค้านความต้องการของเทวดาผู้โง่เขลาอย่างนี้ว่า  ท่านย่อมไม่รู้คำของ

พระอรหันต์ทั้งหลายโดยแท้จริงดังนี้แล้ว  บัดนี้  เมื่อจะแสดงคำของพระอรหันต์

ทั้งหลายจึงกล่าวคำว่า  อนิจฺจา  เป็นต้น.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 74

บรรดาคำเหล่านั้น   คำว่า   อนิจฺจา  สพฺเพ   สงฺขารา   อธิบายว่า

สังขารอันเป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมด  ชื่อว่า ไม่เที่ยง   เพราะอรรถว่า  มีแล้วหามี

ไม่   (เกิดแล้วก็ดับไป).  คำว่า  อุปฺปาทวยธมฺมิโน  ได้แก่   สภาวะที่เกิดขึ้น

และเสื่อมไป (มีความเกิดขึ้นและมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา).  คำว่า อุปฺปชฺ-

ชิตฺวา  นิรุชฺฌนฺติ  นี้  เป็นไวพจน์ของคำก่อน   (คือ  อุปฺปาทวย).  อีก

อย่างหนึ่ง   แปลว่า   เพราะเกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป   ฉะนั้น    ท่านจึงกล่าวว่า  มี

ความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา.  ก็ในที่นี้    ท่านถือเอาฐานะในลำดับนั้น

นั่นแหละด้วยศัพท์อุปปาทะและวยะ.   คำว่า  เตส  วูปสโม  สุโข   อธิบายว่า

พระนิพพาน กล่าวคือ  ความเข้าไปสงบระงับแห่งสังขารทั้งหลายเหล่านั้น  เป็น

สุข.  นี้เป็นคำของพระอรหันต์ทั้งหลาย  ดังนี้แล.

จบอรรถกถานันทนสูตรที่  ๑

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 75

๒.  นันทิสูตร

 

ว่าด้วยผู้ไม่มีความยินดี

 

[๒๖]   เทวดานั้น      ครั้นยืนอยู่     ณ    ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วแล

ได้กล่าวคาถานี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

คนมีบุตรย่อมยินดีเพราะบุตรทั้ง-

หลาย   คนมีโคย่อมยินดีเพราะโคทั้งหลาย

เหมือนกันฉะนั้น      เพราะอุปธิเป็นความดี

ของคน บุคคลใดไม่มีอุปธิ  บุคคลนั้นไม่มี

ยินดีเลย.

[๒๗]  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

บุคคลมีบุตร     ย่อมเศร้าโศกเพราะ

บุตรทั้งหลาย  บุคคลมีโค   ย่อมเศร้าโศก

เพราะโคทั้งหลายเหมือนกันฉะนั้น   เพราะ

อุปธิเป็นความเศร้าโศกของคน  บุคคลใด

ไม่มีอุปธิ  บุคคลนั้นไม่เศร้าโศกเลย.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 76

อรรถกถานันทิสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในสูตรที่  ๒ ต่อไป :-

บทว่า  นนฺทติ  แปลว่า  ย่อมยินดี  คือ  ย่อมมีใจเป็นของ ๆ  ตน.

บทว่า  ปุตฺติมา  ได้แก่ มีบุตรมาก.  จริงอยู่    บุตรบางพวกทำกสิกรรมแล้ว

ย่อมยังยุ้งข้าวเปลือกให้เต็ม         บางพวกทำการค้าแล้วย่อมนำเงินและทองมา

บางพวกบำรุงพระราชา    (รับราชการ)    ย่อมได้วัตถุทั้งหลายมียาน   พาหนะ

คาม นิคมเป็นต้น.  มารดาหรือบิดาเมื่อเสวยสิริอันเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งบุตร

เหล่านั้น   ย่อมยินดี. อีกอย่างหนึ่ง มารดาหรือบิดาเห็นบุตรทั้งหลาย ผู้อันบุคคล

ตกแต่งประดับประดา    ทำให้เกิดความยินดี     เสวยอยู่ซึ่งสมบัติในวันรื่นเริง

เป็นต้น   ย่อมยินดี.  ด้วยเหตุนั้น   เทวดา หมายเอาความเป็นไปนั้น จึงกล่าวว่า

นนฺทติ  ปุตฺเตหิ  ปุตฺติมา  แปลว่า  คนมีบุตรย่อมยินดีเพราะบุตรทั้งหลาย

ดังนี้.  บทว่า  โคหิ  ตเถว  ความว่า  คนมีบุตรย่อมยินดีเพราะบุตร  ฉันใด

แม้คนมีโค  ก็ฉันนั้น   คนมีโคเห็นมณฑลแห่งโค   (สนามโค)   สมบูรณ์แล้ว

เพราะอาศัยโคทั้งหลาย  เสวยสมบัติ  คือ  เบญจโครส  จึงชื่อว่า  ย่อมยินดี

เพราะโคทั้งหลาย.   บทว่า   อุปธิ    ในบทว่า   อุปธีหิ   นรสฺส   นนฺทนา

นี้ได้แก่  อุปธิ ๔ อย่าง คือ  กามูปธิ  (อุปธิคือกาม)   ขันธูปธิ  (อุปธิคือขันธ์)

กิเลสูปธิ  (อุปธิคือกิเลส)  และอภิสังขารูปธิ  (อุปธิคืออภิสังขาร).

จริงอยู่     แม้กามทั้งหลาย   พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสเรียกว่า    อุปธิ

เพราะวจนัตถะนี้ว่า  ความสุขที่บุคคลเข้าไปตั้งไว้ในกามคุณนี้    ก็เพราะความที่

กามเหล่านี้ เป็นที่อาศัยอยู่แห่งความสุขดังที่ตรัสไว้   อย่างนี้ว่า   ความสุข   ความ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 77

โสมนัส   อันใด  อาศัยกามคุณ ๕ เกิดขึ้น  นี้ชื่อว่า ความพอใจในกามทั้งหลาย

ดังนี้.

แม้ขันธ์ทั้งหลาย   ก็ตรัสเรียกว่า   อุปธิ   เพราะความที่ขันธ์เหล่านั้น

เป็นที่อาศัยอยู่   แห่งทุกข์ซึ่งมีขันธ์เป็นมูล.    แม้กิเลสทั้งหลาย    ก็ตรัสเรียกว่า

อุปธิ เพราะความที่กิเลสเหล่านั้นเป็นที่อาศัยอยู่แห่งทุกข์ในอบาย.  แม้อภิสังขาร

ทั้งหลายก็ตรัสเรียกว่า    อุปธิ    เพราะความที่อภิสังขารเหล่านั้นเป็นที่อาศัยอยู่

แห่งทุกข์ในภพ.

แต่ในที่นี้     ท่านประสงค์เอา    กามูปธิ     เพราะกามคุณ  ๕  อัน

บุคคลบำรุงบำเรอด้วยอำนาจแห่งวัตถุทั้งหลาย      มีการอยู่ในปราสาท  ๓  ฤดู

เป็นต้น     มีที่นั่งที่นอนอาภรณ์เสื้อผ้าอันโอฬาร    มีบริวารคอยบำเรอด้วยการ

ฟ้อนรำเป็นต้น    เป็นเหตุนำมาซึ่งปีติโสมนัส     ย่อมยังนระให้ยินดีอยู่    ฉะนั้น

บุตรทั้งหลายและโคทั้งหลาย    ฉันใด    พึงทราบว่า    แม้อุปธิเหล่านี้ก็ฉันนั้น

เพราะเป็นที่ยินดีของนระ.

บาทแห่งคาถาว่า   น   หิ  โส  นนฺทติ  โย  นิรูปธิ  ความว่า

บุคคลใด   ไม่มีอุปธิ  คือ  เว้นจากการถึงพร้อมด้วยกามคุณ  เป็นผู้ขัดสน  มี

อาหารและเครื่องนุ่งห่มหาได้โดยยาก  บุคคลนั้นแลย่อมยินดีไม่ได้.

ถามว่า    มนุษย์เพียงดังเปรต     มนุษย์เพียงดังสัตว์นรก    เห็นปานนี้

จักยินดีอย่างไร.

ตอบว่า  ข้อนี้     พระผู้มีพระภาคเจ้า    ตรัสวิสัชนาไว้แล้ว   (ในคาถา

ที่ ๒๗)

พระผู้มีพระภาคเจ้า  ทรงสดับคำ  (อันเทวดากล่าว) นี้แล้ว  ทรงพระ

ดำริว่า  เทวดานี้    ย่อมทำเรื่องแห่งความเศร้าโศกนั่นแหละ ให้เป็นเรื่องน่ายินดี

เราจักแสดงความที่สิ่งเหล่านั้นเป็นเรื่องแห่งความเศร้าโศกแก่เธอ  ดังนี้    เมื่อจะ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 78

ทำลายวาทะของเทวดานั้น    ด้วยอุปมานั้นนั่นเอง    เหมือนบุคคลยังถ้อยคำอัน

เป็นเหตุผลให้ตกไปด้วยเหตุผล  จึงทรงเปลี่ยนพระคาถานั้นนั่นแหละ   แล้วตรัส

ว่า  โสจติ  เป็นอาทิ.

บรรดาบทเหล่านั้น  บทว่า    โสจติ   ปุตฺเตหิ   ความว่า   เมื่อบุตร

ทั้งหลายสูญหายไปก็ดี   เสื่อมเสียไปก็ดี ด้วยอำนาจแห่งการเดินทางไปต่างประเทศ

แม้มีความสงสัยในบัดนี้ว่า  จักสูญเสียไป   มารดาและบิดาย่อมเศร้าโศก.

อนึ่ง  เมื่อบุตรตายแล้วก็ดี   กำลังจะตายก็ดี   หรือถูกราชบุรุษหรือโจร

เป็นต้นจับตัวไป   หรือว่าเข้าไปสู่เงื้อมมือของข้าศึกทั้งหลาย    มารดาหรือบิดา

เป็นผู้มีความสงสัยว่าตายแล้วก็ดี  ย่อมเศร้าโศก.    เมื่อบุตรพลัดตกจากต้นไม้

หรือจากภูเขาเป็นต้น  มีมือและเท้าหักก็ดี   บอบช้ำก็ดี   มีความสงสัยว่าแตกหัก

แล้วก็ดี  มารดาหรือบิดาย่อมเศร้าโศก.     บุคคลมีบุตรย่อมเศร้าโศกเพราะบุตร

ทั้งหลาย  ฉันใด  แม้คนมีโคก็ฉันนั้น   ย่อมเศร้าโศกเพราะโคทั้งหลาย    โดย

อาการ ๙ อย่าง.

บาทพระคาถาว่า  อุปธี  หิ นรสฺส  โสจนา ความว่า เหมือนอย่างว่า

บุตรและโคทั้งหลาย  ฉันใด   แม้อุปธิคือ   กามคุณ ๕  ก็ฉันนั้น   ย่อมยังนระ

ให้เศร้าโศก  โดยนัยที่ตรัสไว้ว่า

ตสฺส    เจ   กามยมานสฺส            ฉนฺทชาตสฺส   ชนฺตุโน

เต   กามา   ปริหายนฺติ                สลุลวิทฺโธว   รุปฺปติ

หากว่าสัตว์นั้นมีความรักใคร่มีความ

พอใจเกิดแล้ว   กามเหล่านั้นย่อมยังเขาให้

ย่อยยับไป เหมือนบุคคลถูกลูกศรแทงแล้ว

ย่อมพินาศ  ฉะนั้น.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 79

เพราะฉะนั้น    บัณฑิตพึงทราบว่า  ความเศร้าโศกของนระ  ก็คือเรื่อง

ความเศร้าโศกนั่นแหละ.    บทว่า  น  หิ   โส  โสจติ  โย   นิรูปธิ  ความว่า

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอธิบายไว้ว่า  อุปธิ ๔ เหล่านี้    ไม่มีแก่ผู้ใด  ผู้นั้นย่อม

ไม่มีอุปธิ  คือความเศร้าโศก   ดูก่อนเทวดา   เพราะเหตุนั้นแหละ   พระมหา-

ขีณาสพจักเศร้าโศก   หรือกำลังเศร้าโศกมีหรือ   ดังนี้แล.

อรรถกถานันทิสูตรที่   ๒

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 80

๓.  นัตถิปุตตสมสูตร

 

ว่าด้วยสิ่งที่ไม่มีอะไรเปรียบ

 

[๒๘]   เทวดานั้น   ครั้นยืนอยู่   ณ  ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วแล   ได้

กล่าวคาถานี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

ความรักเสมอด้วยบุตรไม่มี   ทรัพย์

เสมอด้วยโคย่อมไม่มี       แสงสว่างเสมอ

ด้วยดวงอาทิตย์ย่อมไม่มี  สระทั้งหลาย

มีทะเลเป็นอย่างยิ่ง.

[๒๙]  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ความรักเสมอด้วยตนไม่มี  ทรัพย์

เสมอด้วยข้าวเปลือกย่อมไม่มี     แสงสว่าง

เสมอด้วยปัญญาย่อมไม่มี  ฝนต่างหากเป็น

สระยอดเยี่ยม,

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 81

อรรถกถานัตถิปุตตสมสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในสูตรที่  ๓  ต่อไป :-

บาทคาถาว่า   นตฺถิ    ปุตฺตสม    เปม    ความว่า   บุตรทั้งหลาย

ของคนแม้พิการ    มารดาหรือบิดาก็ยังสำคัญดุจแต่งทองคำ    มีการการทำการ

หยอกล้อที่ศีรษะเป็นต้น   ราวกะว่าพวงดอกไม้  บุตรเหล่านั้นแม้อันมารดาบิดา

ชำระร่างกายแล้วก็นำมาห่อหุ้มไว้แล้วก็เกิดโสมนัส    เหมือนบุคคลห่ออยู่ซึ่งของ

หอมและเครื่องลูบไล้ฉะนั้น    ด้วยเหตุนั้นแหละ    เทวดาจึงกล่าวว่า     นตฺถิ

ปุตฺตสม  เปม  ความรักเสมอด้วยบุตรย่อมไม่มี     คือ   ขึ้นชื่อว่า  ความรัก

อื่นเสมอด้วยความรักบุตรหามีไม่   ดังนี้.

บทว่า   โคสมิก   แปลว่า   เสมอด้วยโคทั้งหลาย    เทวดากราบทูลว่า

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ธรรมดาว่าทรัพย์อื่นเช่นกับโดย่อมไม่มี ดังนี้. บทว่า

สุริยสมา   อาภา  นี้    เทวดากราบทูลว่า  ชื่อว่า   แสงสว่างอื่นที่เสมอด้วยแสง

พระอาทิตย์ย่อมไม่มี   ดังนี้.    บทว่า   สมุทฺทปรมา  ความว่า  ชื่อว่า   สระ

ทั้งหลายเหล่าอื่นอย่างใดอย่างหนึ่ง  สระทั้งหมดเหล่านั้นมีสมุทร  (ทะเล)  เป็น

อย่างยิ่ง    คือสมุทรประเสริฐกว่าสระทั้งหมดเหล่านั้น     เทวดาทูลว่า    ข้าแต่

พระผู้มีพระภาคเจ้า  ชื่อว่า  ที่เป็นที่เกิดแหล่งน้ำอื่นเช่นกับด้วยสมุทร  หามีไม่

ดังนี้.

ก็ที่ชื่อว่า    ความรักเสมอด้วยตนไม่มีนั้น     มีอธิบายว่าสัตว์ทั้งหลาย

ละทิ้งปิยชนทั้งหลายมีมารดาบิดาเป็นต้นก็มี      ละทิ้งบุตรธิดาเป็นต้นให้พำนัก

อยู่ย่อมหาเลี้ยงชีวิตตนนั่นแหละก็มี.       ก็ชื่อว่าทรัพย์เสมอด้วยข้าวเปลือก

ย่อมไม่มี   อธิบายว่า  ชนทั้งหลายย่อมไปสู่สำนักของเจ้าของทรัพย์    แล้วจึงถือ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 82

เอาวัตถุทั้งหลายมีเงินและทองเป็นต้นบ้าง   และถือเอาโคและกระบือเป็นต้นบ้าง

ก็เพื่อถือเอาข้าวเปลือกนั่นแหละ.   ชื่อว่าแสงสว่างเสมอด้วยปัญญาย่อมไม่มี   ถึง

แม้จะเป็นดวงอาทิตย์เป็นต้น   ก็ย่อมส่องแสงเพียงอย่างเดียวเท่านั้น      คือ  ย่อม

กำจัดความมืดอันเป็นปัจจุบันเท่านั้น.    ส่วนปัญญาย่อมสามารถเพื่อทำโลกธาตุ

ตั้งหมื่นให้เป็นแสงสว่าง อันประเสริฐ หาสิ่งอื่นเสมอมิได้ ทั้งย่อมกำจัดความมืด

อันปกปิดในกาลอันเป็นส่วนแห่งอดีตเป็นต้นได้ด้วย.    ชื่อว่า    สระเสมอด้วย

เมฆฝนย่อมไม่มี.   แม้แม่น้ำ  หรือหนองน้ำ   หรือทะเลสาบเป็นต้นก็ตาม   ที่

ขึ้นชื่อว่าสระแล้ว    ที่จะเสมอด้วยฝนย่อมไม่มี     เพราะเมื่อเมฆฝนตัดขาดแล้ว

น้ำแม้เพียงสักว่าข้อองคุลีหนึ่งให้เปียกในมหาสมุทรย่อมไม่มี.      แต่เมื่อฝนตก

แล้วเป็นไปอยู่     น้ำเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน      ย่อมมีถึงพิภพแห่งพรหมชั้น

อาภัสสรา     เพราะเหตุนั้น    พระผู้มีพระภาคเจ้า    เมื่อจะตรัสตอบถ้อยคำของ

เทวดา   จึงตรัสพระคาถาว่า

นตฺถิ   อตฺตสม  เปม            นตฺถิ  ธญฺสม   ธน

นตฺถิ  ปญฺาสมา   อาภา    วุฏฺิ   เว  ปรมา   สรา

ความรักเสมอด้วยตนไม่มี   ทรัพย์

เสมอด้วยข้าวเปลือกไม่มี        แสงสว่าง

เสมอด้วยปัญญาไม่มี   ฝนเท่านั้นเป็นสระ

อันยอดเยี่ยม   ดังนี้.

จบอรรถกถานัตถิปุตตสมสูตร  ที่  ๓

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 83

๔.  ขัตติยสูตร

 

ว่าด้วยผู้ประเสริฐสุด

 

[๓๐]   เทวดานั้น    ครั้นยืนอยู่   ณ   ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วแล    ได้

กล่าวคาถานี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

กษัตริย์ประเสริฐสุดกว่าสัตว์  ๒ เท้า

โคมีกำลังประเสริฐสุดกว่าสัตว์  ๔ เท้า

ภรรยาที่เป็นนางกุมารีประเสริฐสุดกว่า

ภรรยาทั้งหลาย     บุตรใดเป็นผู้เกิดก่อน

บุตรนั้นประเสริฐสุดกว่าบุตรทั้งหลาย.

[๓๑]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

พระสัมพุทธเจ้าประเสริฐสุดกว่าสัตว์

๒ เท้า สัตว์อาชาไนยประเสริฐสุดกว่าสัตว์

๔ เท้า  ภรรยาที่ปรนนิบัติดี  ประเสริฐสุด

กว่าภรรยาทั้งหลาย    บุตรใดเป็นผู้เชื่อฟัง

บุตรนั้น  ประเสริฐสุดกว่าบุตรทั้งหลาย.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 84

อรรถกถาขัตติยสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในขัตติยสูตรที่ ๔  ต่อไป :-

บทว่า   ขตฺติโย   ทิปท   แปลว่า   พระราชาประเสริฐสุดกว่าสัตว์

๒ เท้า.     บทว่า    โกมารี  ความว่า    เทวดากล่าวว่า    ภรรยาที่เป็นกุมารี

ประเสริฐสุดกว่าภรรยาทั้งหลาย เพราะถือเอาในเวลาที่เธอเป็นกุมารี (หญิงสาว).

บทว่า    ปุพฺพโช     ความว่า    บุตรคนใดเกิดก่อนเป็นคนบอดข้างเดียวก็ตาม

หรือบุตรที่เป็นง่อยเป็นต้นก็ตาม  คนใดเกิดก่อน  คนนี้แหละ   ชื่อว่าประเสริฐ

สุด   ในวาทะของเทวดานี้  ก็เพราะสัตว์ ๒ เท้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นนี้

พระพุทธเจ้าเป็นผู้ประเสริฐสุดกว่าสัตว์ ๒ เท้าทั้งหมด   ฉะนั้น    พระผู้มีพระ-

ภาคเจ้าจึงตรัสพระคาถาตอบ.

พึงทราบวินิจฉัยในคาถาที่ ๒ ว่า      พระผู้มีพระภาคเจ้าประเสริฐสุด

กว่าสัตว์ทั้งหมด    ทั้งสัตว์มีเท้าและไม่มีเท้า     แม้ก็จริง    ถึงอย่างนั้นพระองค์

เมื่อจะทรงอุบัติย่อมทรงอุบัติในสัตว์ ๒ เท้าเท่านั้น.    เพราะฉะนั้น  จึงตรัสว่า

สมฺมาสมฺพุทฺโธ  ทิปท  เสฏฺโ  แปลว่า   พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประเสริฐ

กว่าสัตว์ ๒ เท้า ดังนี้ . ความที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงอุบัติขึ้นเป็นผู้ประเสริฐ

สุดกว่าสัตว์ ๒ เท้าทั้งหมดนั้น    ไม่คลาดเคลื่อนแล้ว.

บทว่า   อาชานีโย   อธิบายว่า    ช้างหรือสัตว์ทั้งหลายมีม้าเป็นต้นก็

ตามที  สัตว์ตัวใดตัวหนึ่งย่อมรู้ซึ่งเหตุ  สัตว์อาชาไนยนี้จัดเป็นสัตว์ประเสริฐสุด

กว่าสัตว์ ๔ เท้า  เหมือนม้าชื่อว่า คุฬวรรณของพระราชาพระนามว่า กูฎกรรม.

ได้ยินว่า   พระราชาเสด็จออกทางทวารด้านปราจีน   ทรงดำริว่า   เรา

จักไปเจติยบรรพต   พอเสด็จมาถึงฝั่งแม่น้ำกลัมพะ.  ม้าหยุดอยู่ที่ฝัง  ไม่ปรารถนา

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 85

เพื่อจะข้ามน้ำไป.    พระราชาตรัสเรียกนายอัสสาจารย์มาแล้วตรัสว่า     โอหนอ

ม้าอันท่านฝึกดีแล้ว   ไม่ปรารถนาจะข้ามน้ำ   ดังนี้.   นายอัสสาจารย์กราบทูลว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ    ม้าอันข้าพระองค์ฝึกดีแล้ว   ก็เพราะม้านั้น    คิดว่า

ถ้าเราจักข้ามน้ำไป   ขนหางจักเปียก   เมื่อขนหางเปียกแล้ว   ก็พึงทำน้ำให้ตกไป

ที่พระราชา  ดังนี้   จึงไม่ข้ามไป  เพราะกลัวน้ำจะตกไปที่สรีระของพระองค์ด้วย

อาการอย่างนี้      ขอพระองค์จงให้ราชบุรุษถือขนหางม้าเถิด.     พระราชาได้ให้

กระทำแล้วอย่างนั้น     ม้าจึงข้ามไปโดยเร็วจนถึงฝั่งแล้วแล.

บทว่า สุสฺสูสา  ความว่า  เชื่อฟังด้วยดี  อธิบายว่า   ภรรยาที่ถือเอา

แม้ในเวลาที่เป็นกุมารี   หรือภายหลังมีรูปงาม   หรือไม่งามจงยกไว้    ภรรยาใด

เชื่อฟังสามี  ย่อมบำเรอ  (รับใช้)  ย่อมให้สามีชอบใจ  ภรรยานั้นประเสริฐสุด

กว่าภรรยาทั้งหลาย.  บทว่า  อสฺสโว  แปลว่า  เชื่อฟัง  อธิบายว่า   บุตรคนใด

พี่ก็ตาม  น้องก็ตาม   คนใดย่อมฟัง    ย่อมรับคำของมารดาบิดา   เป็นผู้สนอง

ตามโอวาท  บุตรนี้ประเสริฐกว่าบุตรทั้งหลาย  ดูก่อนเทวดา  ประโยชน์อะไรเล่า

ด้วยบุตรอื่นที่เป็นโจรมีการกระทำตัดช่องเบาเป็นต้น  ดังนี้แล.

จบอรรถกถาขัตติสูตร  ที่  ๔

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 86

๕.  สกมานสูตร

 

ว่าด้วยเหตุเดียวแต่ความรู้สึกต่างกัน

 

[๓๒]   เทวดากล่าวว่า

เมื่อนกทั้งหลายพักร้อน      ในเวลา

ตะวันเที่ยง  ป่าใหญ่ประหนึ่งว่าครวญคราง

ความครวญครางของป่านั้นเป็นภัยปรากฏ

แก่ข้าพเจ้า.

[๓๓]  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

เมื่อนกทั้งหลายพักร้อน      ในเวลา

ตะวันเที่ยง  ป่าใหญ่ประหนึ่งว่าครวญคราง

นั้นเป็นความยินดีปรากฏแก่เรา.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 87

อรรกถาสกมานสูตร

 

วินิจฉัยในสกมานสูตรที่ ๕ ต่อไป :-

บทว่า    ิเต  มชฺฌนฺติเก    แปลว่า    ในเวลาเที่ยงวัน     บทว่า

สนฺนิสินฺเนสุ  ได้แก่ อาศัยพักอยู่ในที่อันไม่เสมอกันเพราะเข้าไปสู่ที่ตามความ

สบายอย่างไร.   อธิบายว่า   ชื่อว่า    เวลาเที่ยงวันนี้เป็นเวลาทุรพลแห่งอิริยาบถ

ของสรรพสัตว์ทั้งหลาย.  แต่ในที่นี้    ท่านแสดงความทุรพลแห่งอิริยาบถของนก

ทั้งหลายเท่านั้น. บทว่า  ปลาเตว  ได้แก่ ดุจเสียงครวญคราง  ดุจการเปล่งเสียง

ร้องใหญ่. ก็ในที่นี้ท่านกล่าวเอาเสียงที่รบกวนเท่านั้น      เสียงนี้แหละเปรียบดัง

เสียงครวญคราง.  จริงอยู่  ในฤดูร้อนเวลาเที่ยงวัน  พวกสัตว์  ๔  เท้า  และพวก

ปักษีทั้งหลายมาประชุมกัน     (พักเที่ยง)    เสียงใหญ่    คือเสียงแห่งโพรงต้นไม้

อันลมเป่าแล้วด้วย      แห่งปล้องไม้ไผ่ที่เป็นรูอันลมเป่าแล้วด้วย   แห่งต้นไม้

ซึ่งต้นกับต้นเบียดสีกันและกิ่งกับกิ่งเบียดสีกันด้วย    ย่อมเกิดขึ้นในท่ามกลางป่า

เสียงครวญครางนั้นท่านกล่าวหมายเอาเสียงใหญ่นี้.

บทว่า  ต  ภย  ปฏิภาติ  ม  ความว่า  ในกาลเห็นปานนั้น    เสียง

เช่นนั้น    ย่อมปรากฏเป็นภัยแก่ข้าพเจ้า.    ได้ยินว่า    เทวดานั้นมีปัญญาอ่อน

เมื่อไม่ได้ความสุข ๒ อย่าง   คือ   ความผาสุกในการนั่ง   ความผาสุกในการพูด

ของตนในขณะนั้น   จึงกล่าวแล้วอย่างนี้.    ก็เพราะในกาลเช่นนั้นเป็นเวลาสงัด

ของภิกษุผู้กลับจากบิณฑบาต    แล้วนั่งถือเอากรรมฐานในป่าชัฏ     แล้ว

ความสุขมีประมาณมิใช่น้อยย่อมเกิดขึ้น.     พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายเอาคำ

อันใดว่า

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 88

สุญฺาคาร  ปวิฏฺสฺส        สนฺตจิตฺตสฺส   ภิกฺขุโน

อมานุส   รตี  โหติ              สมฺมา   ธมฺม   วิปสฺสโตติ    จ

ปุรโต   ปจฺฉโต   วาปิ         อปโร   เจ     น   วิชฺชติ

อตีว  ผาสุ   ภวติ                 เอกสฺส    วสโต   วเนติ   จ.

เมื่อภิกษุเข้าไปสู่สูญญาคาร   (เรือน-

ว่าง)  มีจิตสงบแล้ว   ยินดีอยู่ในสิ่งที่มิใช่

ของมนุษย์    จึงเห็นธรรมโดยชอบ   ดังนี้

และคาถาว่า  บุคคลอื่น  ข้างหน้าหรือ

ว่าข้างหลัง  ย่อมไม่ปรากฏ  เมื่อเป็นผู้เดียว

อยู่ในป่า     ความผาสุกย่อมเกิดได้โดยเร็ว

ดังนี้.

เพราะเหตุนั้น  พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสพระคาถาที่ ๒.

บรรดาบทเหล่านั้น     บทว่า   สา  รติ  ปฏิภาติ   ม   อธิบายว่า

ในเวลาเห็นปานนี้   ชื่อว่า   การนั่งของบุคคลผู้เดียวอันใด   นั้นเป็นความยินดี

ย่อมปรากฏแก่เรา.  คำที่เหลือ  เช่นกับนัยก่อนนั่นแหละ.

จบอรรถกถาสกมานสูตรที่   ๕

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 89

๖.  นิททาตันทิสูตร

 

ว่าด้วยมรรคปรากฏและไม่ปรากฏ

 

[๓๔]   เทวดากล่าวว่า

อริยมรรคไม่ปรากฏแก่สัตว์ทั้งหลาย

ในโลกนี้  เพราะความหลับ   เกียจคร้าน

ความบิดกาย    ความไม่ยินดี     และความ

มึนเมาเพราะภัต.

[๓๕]  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

เพราะขับไล่ความหลับ  ความเกียจ

คร้าน  ความบิดกาย  ความไม่ยินดี  และ

ความมึนเมาเพราะภัต     ด้วยความเพียร

อริยมรรคย่อมบริสุทธิ์ได้.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 90

อรรถกถานิททาตันทิสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในนิททาตันทิสูตรที่  ๖  ต่อไป :-

บทว่า  นิทฺทา  อธิบายว่า  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า   ดูก่อนอัคคิ-

เวสนะ    เราย่อมทราบ   ในเดือนท้าย   ฤดูคิมหันต์   (ฤดูร้อน)    เราก้าวลงสู่

ความหลับ    ดังนี้    เพราะความหลับอันเป็นอัพยากตะเห็นปานนี้    ถีนมิทธะจึง

เกิดขึ้นในอกุศลจิตอันเป็นสสังขาริกของพระเสขะและปุถุชนทั้งหลาย ทั้งในส่วน

เบื้องต้นและเบื้องปลาย.  บทว่า   ตนฺที   ได้แก่  ความโงกง่วงอันจรมาเกิดขึ้น

ในเวลาหิวจัดและเย็นจัดเป็นต้น.  คำนี้   สมจริง   ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัส

ไว้ว่า   กตมา  ตนฺทิ...   บรรดาบทเหล่านั้น   บทว่า   ตนฺที    เป็นไฉน

ความง่วงงุน   กิริยาที่ง่วงงุน   สภาพจิตที่ง่วงงุน   ความเกียจคร้าน   กิริยาที่

เกียจคร้าน  สภาพจิตที่เกียจคร้าน  อันใด  นี้เรากล่าวว่า  ทันที  ดังนี้. บทว่า

วิชิมฺหิตา   แปลว่า  ความบิดกาย.   บทว่า  อรติ  ได้แก่  ความไม่พอใจใน

ธรรมฝ่ายกุศล.   บทว่า   ภตฺตสมฺมโท   แปลว่า   ความมึนเมาเพราะอาหาร

ความอึดอัดเพราะอาหาร.    ก็ความพิสดารแห่งคำเหล่านี้มาแล้วในพระอภิธรรม

โดยนัยเป็นต้นว่า   ตตฺถ  กตมา  วิชิมฺหิกา  ยา  กายสฺส  วิชิมฺหนา  แปลว่า

บรรดาคำเหล่านั้น   คำว่า  ความบิดกายเป็นไฉน ความเหยียดแห่งกาย...  อัน

ใด.   บทว่า   เอเตน      ความว่า   ความเศร้าหมองด้วยอุปกิเลสมีความหลับ

เป็นต้นนี้   เป็นปรากฏการณ์ที่ห้ามได้.  บทว่า  นปฺปกาสติ  ได้แก่   ไม่ส่อง

แสง  คือ  ไม่ปรากฏ.    บทว่า  อริยมคฺโค  ได้แก่  โลกุตรมรรค.   บทว่า

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 91

อิธ   แปลว่า    ในโลกนี้.   บทว่า   ปาณิน   แปลว่า   แก่สัตว์ทั้งหลาย.   บทว่า

วิรเยน  ได้แก่  ความเพียรซึ่งเกิดพร้อมกับมรรค.   บทว่า   น  ปณาเมตฺวา

นี้ได้แก่  นำกิเลสออกแล้ว.    บทว่า   อริยมคฺโค   ได้แก่ โลกิยะและโลกุตร-

มรรค.   เพราะเหตุนั้น    พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่ามรรคย่อมบริสุทธิ์เพราะ

นำอุปกิเลสออกแล้วด้วยมรรคนั่นแหละ   ดังนี้แล.

จบอรรถกถานิททาตันทิสูตรที่  ๖

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 92

๗.  ทุกกรสูตร

 

ว่าด้วยธรรมที่ทำได้ยาก

[๓๖]   เทวดากล่าวว่า

ธรรมของสมณะ   คนไม่ฉลาด  ทำ

ได้ยาก  ทนได้ยาก  เพราะธรรมของสมณะ

นั้นมีความลำบากมาก    เป็นที่ติดขัดของ

คนพาล.

[๓๗]  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

คนพาล    ประพฤติธรรมของสมณะ

สิ้นวันเท่าใด   หากไม่ห้ามจิต   เขาตกอยู่

ในอำนาจของความดำริทั้งหลาย     พึงติด

ขัดอยู่ทุก ๆ อารมณ์   ภิกษุยั้งวิตกในใจไว้

ได้     เหมือนเต่าหดอวัยวะทั้งหลายไว้ใน

กระดองของตน    อันตัณหานิสัยและทิฏฐิ-

นิสัยไม่พัวพันแล้ว  ไม่เบียดเบียนสัตว์อื่น

ปรินิพพานแล้ว  ไม่พึงติเตียนใคร.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 93

อรรถกถาทุกกรสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในทุกกรสูตรที่  ๗  ต่อไป :-

บทว่า ทุตฺติติกิข  ได้แก่ ทนได้ยาก คือ  อดกลั้นได้โดยยาก.  บทว่า

อพฺยตฺเตน   แปลว่า  คนพาล.  บทว่า  สามญฺ  แปลว่า  ธรรมของสมณะ

อธิบายว่า  เทวดาย่อมแสดงคำนี้ว่า   กุลบุตรผู้ฉลาด   ฝึกสมณธรรมอันใด ๑๐

ปีบ้าง ๒๐  ปีบ้าง ๖๐ ปีบ้าง    แม้ถือการฝึกอย่างยิ่งคือ    กดเพดานด้วยลิ้นบ้าง

ข่มจิตด้วยจิตบ้าง  เสพอยู่ซึ่งอาสนะเดียว  ซึ่งภัตหนเดียว  ประพฤติพรหมจรรย์

ตลอดชีวิต  กระทำอยู่ซึ่งธรรมของสมณะ   ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า   คนพาล

ผู้ไม่ฉลาดย่อมไม่อาจเพื่อกระทำซึ่งธรรมของสมณะนั้นได้  ดังนี้.  บทว่า  พหู

หิ  ตตฺถ  สมฺพาธา  ความว่า   เทวดาย่อมแสดงว่า   ความลำบากมากของคน

พาลผู้ปฏิบัติ     เพื่อบรรลุมรรคในอริยมรรคกล่าวคือธรรมของสมณะนั้นเพราะ

ในส่วนเบื้องต้นย่อมมีอันตรายมาก   ดังนี้.   บทว่า   จิตฺต  เจ  น  นิวารเย

อธิบายว่า    หากว่าไม่พึงห้ามจิตอันเกิดขึ้นโดยอุบายอันไม่แยบคายไซร้    ก็พึง

ประพฤติธรรมของสมณะได้สิ้นวันเล็กน้อย    คือ    พึงประพฤติได้วันหนึ่งบ้าง

เพราะว่า   บุคคลผู้ตกอยู่ในอำนาจจิตย่อมไม่อาจเพื่อกระทำธรรมของสมณะได้.

บทว่า  ปเท  ปเท  ได้เเก่  ทุก ๆ อารมณ์  จริงอยู่   ในที่นี้  ปทศัพท์   ท่าน

หมายถึงอารมณ์  เพราะว่า  อารมณ์ใด ๆ ที่กิเลสเกิด  คนพาลย่อมจมอยู่  (ย่อม

ติดขัด)   ในอารมณ์นั้น ๆ ปทศัพท์  จะหมายถึงอิริยาบถด้วยก็สมควร  เพราะ

ว่า     กิเลสย่อมเกิดขึ้นในอิริยาบถใด ๆ มีการเดินเป็นต้น  คนพาลนั้น    ชื่อว่า

ย่อมจมลง     ในอิริยาบถนั้น ๆ นั่นแหละ.     บทว่า   สงฺกปฺปาน    แปลว่า

มีกามวิตกเป็นต้น.   บทว่า   กุมฺโมว   แปลว่า  เหมือนเต่า.  บทว่า  องฺคานิ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 94

ได้แก่ อวัยวะทั้งหลายมีคอเป็นที่ครบห้า.    บทว่า  สโมทห  แปลว่า   หดอยู่

หรือว่า  หดแล้ว.  บทว่า  มโนวิตกฺเก  แปลว่า วิตกอันเกิดขึ้นในใจ.

พระผู้มีภาคเจ้าทรงแสดงคำนี้ไว้ด้วยคำเพียงเท่านี้ว่า   เต่าหดอวัยวะทั้ง

หลายมีคอเป็นที่ ๕ ไว้ในกระดองของตน    ไม่ให้ช่องแก่สุนัขจิ้งจอก    เพราะ

การหดตนจึงพ้นจากอันตรายแม้ฉันใด  ภิกษุก็ฉันนั้นแหละ  ยั้งวิตกที่เกิดขึ้นใน

ใจในการรักษาอารมณ์ของตน  ย่อมไม่ให้ช่องแก่มาร  แม้เพราะการยั้งนั้น   เธอ

จึงถึงความไม่มีภัย  ดังนี้.  บทว่า  อนิสฺสิตฺโต   แปลว่า   เป็นผู้อันตัณหานิสัย

และทิฐินิสัยไม่อาศัยแล้ว.     บทว่า   อเหมาโน  แปลว่า   ไม่เบียดเบียนอยู่.

บทว่า  ปรินิพฺพุโต   แปลว่า  ปรินิพพานแล้ว   ด้วยกิเลสนิพพาน  (ด้วยการ

ดับสนิทแห่งกิเลส).   บทว่า   นูปวเทยฺย  กญฺจิ   อธิบายว่า   เป็นผู้ใคร่เพื่อ

กระทำให้เก้อด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความวิบัติแห่งอาจาระเป็นต้น      ไม่พึงกล่าวกะ

บุคคลไรๆ อื่น คือว่า ก็ภิกษุเข้าไปตั้งไว้ซึ่งธรรม ๕ อย่าง มีคำว่า เราจักกล่าว

โดยกาลอันสมควร     จักไม่กล่าวโดยกาลอันไม่สมควรเป็นต้น     ไว้ในภายใน

แล้วอาศัยความเป็นผู้กรุณา    พึงกล่าวด้วยจิตอันดำรงไว้ในสภาพแห่งความ

อนุเคราะห์  ดังนี้แล.

จบอรรถกถาทุกกรสูตรที่   ๗

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 95

๘.  หิริสูตร

 

ว่าด้วยเกียดกันอกุศลด้วยหิริ

[๓๘]   เทวดากล่าวว่า

บุรุษที่เกียดกันอกุศลธรรมด้วยหิริ

ได้มีอยู่น้อยคนในโลก      ภิกษุใดบรรเทา

ความหลับเหมือนม้าดีหลบแซ่  ภิกษุนั้นมี

อยู่น้อยรูปในโลก.

[๓๙]  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ขีณาสวภิกษุพวกใด   เป็นผู้เกียดกัน

อกุศลธรรมด้วยหิริ     มีสติประพฤติอยู่ใน

กาลทั้งปวง  ขีณาสวภิกษุพวกนั้น  บรรลุ

นิพพานเป็นส่วนสุดแห่งทุกข์แล้ว     ย่อม

ประพฤติเรียบร้อย ในบุคคลผู้ไม่เรียบร้อย.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 96

อรรถกถาหิริสูตร

 

พึงทราบวินิจฉัยในหิริสูตรที่  ๘  ต่อไป :-

ชนใดย่อมเกียดกันอกุศลธรรมทั้งหลายด้วยหิริ  เพราะเหตุนั้น  ชนนั้น

จึงชื่อว่าผู้เกียดกันอกุศลธรรมด้วยหิริ.    บทว่า   โกจิ  โลกสฺมึ  วิชฺชติ   นี้

เทวดาทูลถามว่า  ใครๆ เห็นปานนี้ยังมีอยู่หรือ. บทว่า โย  นินฺท อปโพเธติ

แปลว่า  บุคคลใดเมื่อนำความครหา  (ความชั่ว)  ออกย่อมรู้.

บทว่า  อสฺโส  ภโทฺร   กสามิว  อธิบายว่า   ม้าอาชาไนยตัวเจริญ

เมื่อสารถีนำแซ่ออกย่อมรู้  ย่อมไม่ให้แซ่ตกไปในตน    เพราะเห็นเงาแห่งปฏัก

เป็นราวกะแทงอยู่    ฉันใด    ภิกษุใด    เมื่อไม่ให้อักโกสนวตถุ     (เรื่องด่า)

อันเป็นจริงตกไปในตน  ชื่อว่านำความนินทาออก  เมื่อนำออกย่อมรู้    เทวดา

ทูลถามว่า  พระขีณาสพเห็นปานนี้   สักองค์หนึ่งมีอยู่หรือ.  แต่ว่า  บุคคลผู้ชื่อว่า

พ้นจากการด่าด้วยถ้อยคำอันไม่เป็นจริง  ย่อมไม่มี.  บทว่า    ตนุยา   แปลว่า

น้อย  อธิบายว่า  ชื่อว่า  พระขีณาสพทั้งหลายเกียดกันอกุศลธรรมทั้งหลายด้วย

หิริเที่ยวไปอยู่    มีน้อย.   บทว่า  สทา   สตา  ได้แก่   ผู้ประกอบด้วยความ

ไพบูลย์แห่งสติตลอดกาลเป็นนิตย์.  บทว่า  อนฺต  ทุกฺขสฺส  ปปฺปุยฺย   ได้แก่

บรรลุพระนิพพานอันเป็นธรรมที่สิ้นสุดของวัฏทุกข์.  คำที่เหลือ  มีนัยตามที่

กล่าวแล้วนั่นแหละ.

จบอรรถกถาหิริสูตรที่  ๘

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 97

๙.  กุฏิกาสูตร

 

ว่าด้วยมารดาเหมือนกระท่อมเป็นต้น

 

[๔๐]   เทวดากล่าวว่า

กระท่อมของท่านไม่มีหรือ   รังของ

ท่านไม่มีหรือ   เครื่องสืบต่อของท่านไม่มี

หรือ ท่านเป็นผู้พ้นแล้วจากเครื่องผูกหรือ.

[๔๑]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

แน่ละ  กระท่อมของเราไม่มี  แน่ละ

รังของเราไม่มี   แน่ละ  เครื่องสืบต่อของ

เราไม่มี   แน่ละ   เราเป็นผู้พ้นแล้วจาก

เครื่องผูก.

[๔๒]   เทวดากล่าวว่า

ข้าพเจ้ากล่าวแก่ท่านว่า      อะไรเป็น

กระท่อม     ข้าพเจ้ากล่าวแก่ท่านว่าอะไร

เป็นรัง    ข้าพเจ้ากล่าวแก่ท่านว่าอะไรเป็น

เครื่องสืบต่อ  ข้าพเจ้ากล่าวแก่ท่านว่า

อะไรเป็นเครื่องผูก.

[๔๓]   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ท่านกล่าวมารดาว่าเป็นกระท่อม

ท่านกล่าวภรรยาว่าเป็นรัง   ท่านกล่าวบุตร

ว่าเป็นเครื่องสืบต่อ   ท่านกล่าวตัณหาว่า

เป็นเครื่องผูกแก่เรา.

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 98

เทวดาฟังพระดำรัสแล้วชื่นชมอนุโมทนาว่า

ดีจริง  กระท่อมของท่านไม่มี  ดีจริง

รังของท่านไม่มี  ดีจริง  เครื่องสืบต่อของ

ท่านไม่มี   ดีจริง   ท่านเป็นผู้พ้นแล้วจาก

เครื่องผูก...

 

อรรถกถากุฏิกาสูตร

 

วินิจฉัยในกุฏิกาสูตรที่  ๙  ต่อไป :-

บทว่า  กจฺจิ  เต  กุฏิกา เป็นต้น  อธิบายว่า  เทวดานี้ประมวลปัญหา

เหล่านี้มาผูกเป็นคาถาโดยกระทำมารดาให้เป็นดังกระท่อม    เพราะหมายเอาการ

อยู่ในท้อง  ๑๐ เดือน  กระทำภรรยาให้เป็นดังรัง  (รังนก)  ด้วยอำนาจแห่งความ

อาลัย  เหมือนพวกนกเที่ยวหาอาหารตลอดวันแล้วก็มาเกาะอยู่ในรังในเวลาราตรี

ฉันใด  สัตว์ทั้งหลาย  ก็ฉันนั้นเหมือนกัน    แม้จะไปในที่นั้น ๆ   แล้วก็ย่อมมา

สู่สำนักแห่งมาตุคาม   กระทำบุตรทั้งหลายให้เป็นดังเครื่องสืบต่อ    เพราะหมาย

เอาการสืบต่อตระกูลและประเพณี    แล้วจึงทูลถามกะพระผู้มีพระภาคเจ้า.    แม้

พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหาแก่เทวดานั้น   จึงตรัสคำว่า   ตคฺฆ

เป็นต้น    แปลว่า   แน่ละ   กระท่อมของเราไม่มี  แน่ละ  รังของเราไม่มี  แน่ละ

เครื่องสืบต่อของเราไม่มี  แน่ละ  เราเป็นผู้พ้นแล้วจากเครื่องผูก.

บรรดาบทเหล่านั้น  บทว่า  ตคฺฆ  เป็นนิบาต  ในคำโดยส่วนเดียว.

บทว่า  นตฺถิ  ได้แก่  ละได้แล้ว   เพราะความที่เราเป็นบรรพชิต   อีกอย่างหนึ่ง

ชื่อว่า   ไม่มี   เพราะไม่มีการอยู่ในท้องของมารดาในวัฏฏะอีก    ไม่มีการเลี้ยงดู

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 99

ภรรยา  ไม่มีการเกิดขึ้นแห่งบุตร.   เทวดาดำริว่า   ปัญหาอันไม่เปิดเผยที่เราผูก

ดุจมัดไว้แล้วทูลถาม      และสมณะนี้ ก็วิสัชนาปัญหาสักว่าอัน เราถามแล้วทีเดียว

พระองค์จะทรงทราบอยู่ซึ่งอัธยาศัยของเราหรือไม่หนอ จึงตรัสแก้แล้ว  หรือว่า

พระองค์ไม่ทรงทราบคำอย่างใดอย่างหนึ่ง   ตรัสแล้วเพียงคล่องปาก   ดังนี้    จึง

กล่าวคำว่า กินฺตาห  เป็นต้นอีก.    บรรดาบทเหล่านั้น     บทว่า   กินฺตาห

แก้เป็น  กึ  เต  อห  แปลว่า  ข้าพเจ้ากะท่านว่าอะไร.

ลำดับนั้น    พระผู้มีพระภาคเจ้า  เมื่อจะตรัสบอกแก่เทวดานั้น   จึงตรัส

คำว่า   มาตร   เป็นต้น    แปลว่า   ท่านกล่าวมารดาว่าเป็นกระท่อม   ท่านกล่าว

ภรรยาว่าเป็นรัง    ท่านกล่าวบุตรว่าเป็นเครื่องสืบต่อ    ท่านกล่าวตัณหาว่าเป็น

เครื่องผูกแก่เรา.   เทวดาฟังพระดำรัสนั้นแล้วยินดีชื่นชมอนุโมทนาด้วยคาถาว่า

สาหุ  เต  เป็นต้น  แปลว่า  ดีจริง กระท่อมของท่านไม่มี  ดีจริง  รังของท่านไม่มี

ดีจริง   เครื่องสืบต่อของท่านไม่มี  ดีจริง  ท่านเป็นผู้พ้นแล้วจากเครื่องผูก ดังนี้

ร่าเริงยินดีแล้วบูชาพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยของหอมและดอกไม้ทั้งหลายแล้วไป

สู่เทวสถาน   ดังนี้แล.

จบอรรถกถากุฏิกาสูตร   ที่  ๙

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 100

๑๐.  สมิทธิสูตร

 

ว่าด้วยการละกาม

 

[๔๔]   ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ :-

สมัยหนึ่ง   พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ตโปทาราม    กรุงราชคฤห์

ครั้งนั้นแล   พระสมิทธิเถระผู้มีอายุ   ตื่นขึ้นในเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรี   เข้าไปที่

ลำน้ำตโปทาเพื่อจะล้างตัว   ครั้นล้างตัวแล้ว    จึงกลับขึ้นยืนมีจีวรผืนเดียวรอให้

ตัวแห้ง.

[๔๕]   ครั้งนั้นแล   เมื่อราตรีใกล้สว่าง  เทวดาองค์หนึ่ง มีวรรณะงาม

ยังลำน้ำตโปทาทั้งสิ้นให้สว่างทั่ว      เข้าไปหาพระสมิทธิเถระผู้มีอายุ    ครั้นแล้ว

จึงลอยอยู่ในอากาศ   ได้กล่าวกะพระสมิทธิเถระผู้มีอายุด้วยคาถาว่า

ภิกษุ  ท่านไม่บริโภคแล้ว  ยังขออยู่

ท่านบริโภคแล้ว   ก็ไม่ต้องของเลย    ภิกษุ

ท่านบริโภคแล้ว   จงขอเถิด   กาลอย่าล่วง

ท่านไปเสียเลย.

[๔๖]   พระสมิทธิเถระกล่าวว่า

เรายังไม่รู้กาล     กาลยังลับ     มิได้

ปรากฏ  เพราะเหตุนั้น   เราไม่บริโภคแล้ว

จึงยังขออยู่  กาลอย่าล่วงเราไปเสียเลย.

[๔๗]   ครั้งนั้นแล    เทวดานั้นลงมายืนที่พื้นดินแล้ว    กล่าวกะพระ-

สมิทธิเถระว่า    ภิกษุ   ท่านเป็นบรรพชิตยังหนุ่มแน่น    มีผมดำประกอบด้วย

ปฐมวัยจำเริญรุ่น   จะเป็นผู้ไม่เพลิดเพลินในกามทั้งหลายเสียแล้ว    ภิกษุ   ท่าน