พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 601

ของสังขารนั้น   สังขารที่เป็นไปแล้วทางกาย   ชื่อว่ากายสังขาร.

คำว่า  กายสังขาร  นี้     เป็นชื่อของสัตเจตนา  ๒  ดวง   คือ ๘

ดวง   จากกามาวจรกุศล  และ  ๑๒ ดวง จาก ( กามาวจร)  อกุศลที่เป็นไป

แล้วโดยการไหวในกายทวาร.

คำว่า   วจีสังขาร  นี้   เป็นชื่อของวจีสัญเจตนา  ๒๐  ดวงเหมือนกัน

ที่เป็นไปแล้วโดยการเปล่งถ้อยคำในวจีทวาร.

สังขารที่เป็นไปแล้วทางจิต   ชื่อว่าจิตตสังขาร   คำว่า   จิตตสังขาร

นี้   เป็นชื่อของมโนสัญเจตนา  ๑   ดวง  โดยโลกิยกุศลและโลกิยอกุศลที่

เป็นไปแล้ว    ( เกิดขึ้น)    แก่ผู้นั่งคิดอยู่ในที่ลับโดยไม่ได้ทำการไหวกาย

และวาจา.   ก็ในคำว่า   อวิชฺชาสมุทยา   นี้   พึงทราบวินิจฉัยว่า   อวิชชา

ของสังขารที่เป็นกุศลโดยอุปนิสสยปัจจัยบ้าง  ของสังขารที่เป็นอกุศล  โดย

สหชาตปัจจัยเป็นต้นบ้าง.  คำที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง  ดังนี้แล

จบ     กถาพรรณนาสังขารวาระ

กถาพรรณนาอวิชชาวาระ

[๑๒๘ ]  พึงทราบวินิจฉัยในอวิชชาวาระ.  (ต่อไป)  :-

ความไม่รู้ในทุกขสัจ    ชื่อว่าความไม่รู้ในทุกข์.     คำว่า     ทุกฺเข

อญฺาณ    นี้  เป็นชื่อของโมหะ.    ในคำทั้งหลายมีอาทิว่า    สมุทเย

อญฺาณ   ก็มีนัยนี้.

ในจำนวนสัจจะทั้ง  ๔  นั้น  การไม่รู้ในทุกข์    พึงทราบได้โดยเหตุ

๔  ประการ   คือ  โดยการหยั่งลงภายใน  ๑ โดยฐาน (ที่ตั้ง) ๑  โดยอารมณ์ ๑

โดยการปกปิดไว้ ๑.    จริงอย่างนั้น    การไม่รู้ทุกข์นั้น     ชื่อว่าหยั่งลง

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 602

ภายในทุกข์  เพราะนับเนื่องในทุกขสัจ  ทุกขสัจ  ชื่อว่าเป็นฐาน  (ที่ตั้ง)

เพราะเป็นนิสสยปัจจัยของการไม่รู้ทุกข์นั้น  ชื่อว่าเป็นอารมณ์  เพราะความ

เป็นอารัมณปัจจัย     (ของการไม่รู้ทุกข์นั้น)    และทุกขสัจ    ย่อมปกปิด

การไม่รู้ทุกข์นั้นไว้.

ในอธิการแห่งอวิชชาวาระ    ความไม่รู้ในสมุทัย    พึงรู้ได้โดยเหตุ

๓  ประการ  คือ  โดยฐาน ๑   โดยอารมณ์   โดยการปิดบังไว้  ๑  เพราะ

สมุทัยนั้นห้ามกันการแทงตลอดลักษณะ    ตามความจริง     และเพราะไม่

มอบให้ซึ่งความเป็นไปแห่งญาณ.        ความไม่รู้ในนิโรธและปฏิปทา

พึงทราบได้โดยเหตุเดียวเท่านั้น    คือ    โดยการปิดบังไว้.    ก็ความไม่รู้

ที่ปิดบังไว้.  ก็ความไม่รู้ที่ปิดบังนิโรธและปฏิปทาไว้นั่นเอง   พึงทราบได้

เพราะห้ามไว้ซึ่งการแทงตลอดลักษณะ      ตามความจริงแห่งนิโรธสัจและ

ปฏิปทาเหล่านั้น    และเพราะการไม่มอบให้ซึ่งความไม่เป็นไปแห่งญาณ

ในสัจจะทั้ง  ๒ นั้น. แต่ความไม่รู้สัจจะทั้ง ๒ นั้น ไม่เป็นการหยั่งลงสู่ภายใน

ในสัจจะทั้ง ๒ นั้น    เพราะไม่นับเนื่องในสัจจะทั้ง ๒  นั้น    สัจจะทั้ง ๒

นั้น    ก็ไม่เป็นที่ตั้งของความไม่รู้สัจจะทั้ง ๒  นั้น    เพราะไม่เป็นธรรมเกิด

ร่วมกัน  (และ)   ไม่เป็นอารมณ์  เพราะไม่ปรารภสัจจะทั้ง ๒ เป็นไป.

อธิบายว่า   สัจจะ  ๒ ข้อหลัง    เห็นได้ยาก    เพราะลึกซึ้ง    แต่ใน

เรื่องนี้     ความไม่รู้ไม่ใช่มืดบอด     จึงเป็นไป.     ส่วนสัจจะ  ๒ ข้อต้น

ลึกซึ้ง   เพราะลักษณะของสภาวะเห็นได้ยาก   โดยความหมายว่าเป็นข้าศึก

กัน    จึงเป็นไปด้วยการถึงวิปลาสในสัจจะทั้ง  ๒  นั้น.

อีกอย่างหนึ่ง  ด้วยคำเพียงเท่านี้ว่า  ทุกฺเข  พระเถระได้แสดงอวิชชา

ไว้  โดยการสงเคราะห์เข้าด้วยกัน  ทั้งโดยฐาน  (ที่ตั้ง)  โดยอารมณ์  และ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 603

โดยกิจ.

ด้วยคำเพียงเท่านี้ว่า   ทุกฺขสมุทเย  ท่านแสดงไว้โดยฐาน  (ที่ตั้ง )

โดยอารมณ์   และโดยกิจ.

ด้วยคำเพียงเท่านี้ว่า  ทุกฺขนิโรเธ    ทุกฺขนิโรธคามินิยา  ปฏิปทาย

ท่านแสดงไว้โดยกิจ.    แต่โดยไม่แตกต่างกันแล้ว    อวิชชา    พึงทราบว่า

ท่านแสดงไว้โดยสภาวะ.  ด้วยคำว่า  อญฺาณ  นี้

ก็กามาสวะ  ภวาสวะ   ในคำว่า    อาสฺวสมุทยา  นี้    เป็นปัจจัย

แห่งอวิชชา  ด้วยสามารถแห่งสหชาตปัจจัยเป็นต้น.  อวิชชาสวะ พึงทราบ

ว่า    ก็อวิชชาที่เกิดขึ้นก่อนโดยอุปนิสสยปัจจัยนั่นเอง    ชื่อว่าอวิชชาสวะ

ในคำว่า  อาสฺวสมุทยา  นี้.   อวิชชาสวะนั้นจะเป็นอุปนิสสยปัจจัย  ของ

อวิชชาที่เกิดขึ้นในกาลต่อมา.      คำที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวมาแล้วนั่นแหละ

ดังนี้แล.

จบ  กถาพรรณนาอวิชชาวาระ

กถาพรรณนาอาสววาระ

[๑๓๐]  พึงทราบวินิจฉัยในอาสววาระ  (ต่อไป) :-

อวิชชาในคำว่า   อวิชฺชาสมุทยา  นี้   เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจย

เป็นต้น   ของกามาสวะและภวาสวะ   และเป็นปัจจัยแห่งอวิชชาสวะ   โดย

อุปนิสสยปัจจัยนั่นแหละ  แต่ในคำว่า  อวิชฺชาสมุทยา  นี้  อวิชชา

ที่เกิดขึ้นในกาลต่อ ๆ  มา  พึงทราบว่า   เป็นอวิชชาสวะ.  อวิชชานั่นเอง

ที่เกิดขึ้นในกาลก่อน  จะเป็นอุปนิสสยปัจจัยของอวิชชาสวะที่เกิดขึ้นในกาล

ต่อมา.   คำที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวมาแล้วนั่นแหละ   ดังนี้แล.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 604

วาระนี้  ท่านกล่าวไว้แล้ว    โดยการแสดงปัจจัยของอวิชชานี้   ที่

เป็นประธานในบทปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย.   ด้วยวาระที่ท่านกล่าวไว้อย่าง

นี้    เป็นอันสำเร็จความที่สงสารมีที่สุดเบื้องต้น      (เงื่อนต้น)    อันใคร

ตามไปไม่รู้แล้ว.

ถามว่า  ไม่รู้อย่างไร ?   แก้ว่า   (ไม่รู้อย่างนี้คือ )   เพราะว่า   การ

เกิดขึ้นแห่งอวิชชา       มีเพราะการเกิดขึ้นแห่งอาสวะ       การเกิดขึ้นแห่ง

อาสวะก็มี   แม้เพราะการเกิดขึ้นแห่งอวิชชา   อาสวะเป็นปัจจัยของอวิชชา

ถึงอวิชชาก็เป็นปัจจัยของอาสวะ   เพราะอธิบายดังที่กล่าวมาแล้วนี้   ที่สุด

เบื้องต้น    (เงื่อนต้น)^๑     จึงไม่ปรากฏ    ภาวะที่สงสารมีเงื่อนต้นที่ใคร

ตามไปไม่รู้แล้ว      เป็นอันสำเร็จแล้ว       เพราะเงื่อนต้นของอวิชชานั้น

ไม่ปรากฏ.

วาระเหล่านั้นทั้งหมดคือ   กัมมปถวาระ ๑    อาหารวาระ ๑    ทุกข-

วาระ ๑  ชรามรณวาระ ๑   ชาติวาระ  ๑   ภววาระ  ๑    อุปาทานวาระ ๑

ตัณหาวาระ ๑   เวทนาวาระ ๑  ผัสสวาระ ๑  สฬายตนวาระ ๑  นามรูป-

วาระ ๑  วิญญาณวาระ ๑  สังขารวาระ ๑   อวิชชาวาระ  ๑  อาสววาระ ๑

รวม ๑๖ วาระ    พระเถระได้กล่าวไว้แล้วในพระสูตรนี้     ดังที่พรรณนา

มานี้.

เพราะในจำนวนวาระทั้ง ๑๖  วาระนั้น    แต่ละวาระท่านวางไว้  ๒

อย่าง   โดยอย่างย่อและอย่างพิสดาร    จึงเป็น ๓๒ สถาน.    ด้วยเหตุดังนี้

ในพระสูตรนี้    จึงเป็นอันพระเถระได้กล่าวสัจจะไว้     อย่าง    ใน   ๒๒

สถานเหล่านี้ .

๑.  ปาฐะ  ปุพฺพา โกฏิ  แยกกัน  แต่ฉบับพม่าติดกันเป็น  ปุพฺพโกฏิ จึงแปลตามที่ไม่แยก.

ถ้าแยก  ก็ต้องแปลว่า  เบื้องต้น  เบื้องปลาย...

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 605

พระเถระได้กล่าวอรหัตไว้ในที่  ๑๖   สถาน        ที่กล่าวไว้แล้วโดย

พิสดารในบรรดาอย่างย่อและอย่างพิสดารนั้นนั่นเอง.   แต่ตามมติของพระ

เถระท่านได้กล่าวถึงสัจจะทั้ง ๕  และมรรคทั้ง    ไว้ใน ๓๒ สถานเท่านั้น

เพราะเหตุดังที่กล่าวมาแล้วนี้แล      ในพระพุทธพจน์ที่พระธรรมสังคาห-

กาจารย์ได้รวบรวมไว้ในนิกายใหญ่ทั้ง  ๕  นิกาย   หมดทั้งสิ้น  จึงไม่มีสูตร

ที่ประกาศสัจจะ  ๔  อย่างไว้ถึง  ๓๒   ครั้ง       และประกาศอรหัตไว้ถึง  ๓๒

ครั้ง  นอกจากสัมมาทิฏฐิสูตรนี้แล.

คำว่า    อิทนโวจายสฺมา  สาริปุตฺโต    มีเนื้อความว่า  ท่านพระ

สารีบุตร  ได้กล่าวสัมมาทิฏฐิสูตรนี้      แพรวพราวไปด้วยเหตุ   ๖๔  อย่าง

คือ    ด้วยการบรรยายอริยสัจ  ๔  ไว้ ๓๒ อย่าง   และบรรยายพระอรหัตไว้

๓๒  อย่าง.

ภิกษุเหล่านั้น  พอใจ  ได้พากันชมเชยภาษิตของท่านพระสารีบุตร

ดังนี้แล.

จบ     อรรถกถาสัมมาทิฏฐิสูตร

จบ   สูตรที่   ๙

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 606

๑๐.  สติปัฏฐานสูตร

[๑๓๑ ]   ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้  :-

สมัยหนึ่ง    พระผู้มีพระภาคเจ้า    ประทับอยู่ในแคว้นกุรุทั้งหลาย

(ทรงอาศัย)    นิคมหนึ่งของชาวกุรุ   ชื่อว่า  กัมมาสธัมมะ.  ณ ที่นั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ภิกษุ

เหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว.

[๑๓๒]  พระผู้มีพระภาคเจ้า  ได้ตรัสพระพุทธภาษิตนี้ว่า  ดูก่อน

ภิกษุทั้งหลาย       ทางนี้เป็นทางเอก        เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์

เพื่อก้าวล่วงความโศกและปริเทวะ    เพื่อความดับสูญแห่งทุกข์และโทมนัส

เพื่อบรรลุธรรมที่ถูกต้อง       เพื่อทำพระนิพพานให้แจ้ง.        ทางนี้คือ

สติปัฏฐาน   ๔  ประการ.  ๔  ประการเป็นไฉน ?

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

พิจารณาเห็นกายในกายอยู่   มีความเพียร   มีสัมปชัญญะ    มีสติ

กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้   ๑.

พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา  มีความเพียร  มีสัมปชัญญะ    มีสติ

กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้   ๑.

พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่    มีความเพียร    มีสัมปชัญญะ    มีสติ

กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้   ๑.

พิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่    มีความเพียร  มีสัมปชัญญะ   มีสติ

กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้  ๑.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 607

อานาปานบรรพ

[๑๓๓]   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย     ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่

อย่างไรเล่า ?

ภิกษุในธรรมวินัยนี้   ไปสู่ป่าก็ดี   ไปสู่ควงไม้ก็ดี   ไปสู่เรือนร้าง

ก็ดี    นั่งขัดสมาธิตั้งกายตรง     ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า.    เธอมีสติหายใจ

ออก   มีสติหายใจเข้า   เมื่อหายใจออกยาว   ก็รู้ชัดว่า   เราหายใจออกยาว.

เมื่อหายใจเข้ายาว      ก็รู้ชัดว่า     เราหายใจเข้ายาว.      เมื่อหายใจออกสั้น

ก็รู้ชัดว่า   เราหายใจออกสั้น.   เมื่อหายใจเข้าสั้น   ก็รู้ชัดว่า   เราหายใจเข้า

สั้น.  ย่อมสำเหนียกว่า  เราจักเป็นผู้กำหนดรู้กองลมทั้งปวง   หายใจออก.

ย่อมสำเหนียกว่า   เราจักเป็นผู้กำหนดรู้กองลมทั้งปวง   หายใจเข้า.    ย่อม

สำเหนียกว่า   เราจักระงับกายสังขาร   หายใจออก.   ย่อมสำเหนียกว่า   เรา

จักระงับกายสังขาร   (ลมหายใจ)   หายใจเข้า.

นายช่างกลึง     หรือลูกมือของนายช่างกลึงผู้ฉลาด     เมื่อชักเชือก

กลึงยาว  ก็รู้ชัดว่า  เราชักยาว.   เมื่อชักเชือกกลึงสั้น   ก็รู้ชัดว่า  เราชักสั้น

แม้ฉันใด.   ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน  เมื่อหายใจออกยาว  ก็รู้ชัดว่า   เรา

หายใจออกยาว.   เมื่อหายใจเข้ายาว   ก็รู้ชัดว่า    เราหายใจเข้ายาว.     เมื่อ

หายใจออกสั้น  ก็รู้ชัดว่า  เราหายใจออกสั้น.   เมื่อหายใจเข้าสั้น   ก็รู้ชัดว่า

เราหายใจเข้าสั้น.     ย่อมสำเหนียกว่า   เราจักเป็นผู้กำหนดรู้กองลมทั้งปวง

หายใจออก.       ย่อมสำเหนียกว่า       เราจักเป็นผู้กำหนดรู้กองลมทั้งปวง

หายใจเข้า.   ย่อมสำเหนียกว่า   เราจักระงับกายสังขาร   หายใจออก.   ย่อม

สำเหนียกว่า   เราจักระงับกายสังขาร   หายใจเข้า   ดังพรรณนามาฉะนี้.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 608

ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นกายในกายภายในบ้าง    พิจารณาเห็นกายใน

กายภายนอกบ้าง        พิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกบ้าง

พิจารณาเห็นธรรมคือความเกิดขึ้นในกายบ้าง        พิจารณาเห็นธรรมคือ

ความเสื่อมในกายบ้าง  พิจารณาเห็นธรรมคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งควานเสื่อม

ในกายบ้าง  อยู่.   อนึ่ง   สติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า    กายมีอยู่    ก็เพียงเพื่อ

ความรู้   เพียงเพื่ออาศัยระลึกเท่านั้น  เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัย

อยู่แล้ว   และไม่ถือมั่นอะไร ๆ  ในโลก   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    แม้อย่างนี้

ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นกายในกาย  อยู่.

จบ อานาปานบรรพ

อิริยาปถบรรพ

[๑๓๔]    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    อีกประการหนึ่ง    ภิกษุเมื่อเดิน

ก็รู้ชัดว่า   เราเดิน   เมื่อยืน   ก็รู้ชัดว่า   เรายืน   เมื่อนั่ง   ก็รู้ชัดว่า   เรานั่ง

เมื่อนอน   ก็รู้ชัดว่า    เรานอน     หรือเธอทั้งกายไว้ด้วยอาการอย่างใด  ๆ

ก็รู้ชัดอาการอย่างนั้น ๆ.     ด้วยเหตุดังพรรณนานานี้   ภิกษุย่อมพิจารณา

เห็นกายในกาย  ภายในบ้าง  ฯลฯ  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  แม้อย่างนี้  ภิกษุ

ชื่อว่าพิจารณาเห็นกายในกายอยู่.

จบ   อิริยาปถบรรพ

สัมปชัญญบรรพ

[๑๓๕]  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   อีกประการหนึ่ง  ภิกษุเป็นผู้กระทำ

สัมปชัญญะ    ในการก้าวไปและถอยกลับ,    ในการมอง    และการเหลียว,

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 609

ในการคู้เข้าและเหยียดออก,    ในการทรงผ้าสังฆาฏิ,    บาตร    และจีวร,

ในการกิน  ดื่ม   เคี้ยว    ลิ้ม    ในการถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ   ในเวลา

เดิน  ยืน  นั่ง  หลับ   ตื่น  พูด  นิ่ง.  ด้วยเหตุดังพรรณนามานี้    ภิกษุ

ย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย  ภายในบ้าง ฯลฯ  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  แม้

อย่างนี้   ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นกายในกายอยู่.

จบ  สัมปชัญญบรรพ

ปฏิกูลบรรพ

[๑๓๖]  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมพิจารณา

เห็นกายนี้แหละ     เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นมา     เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงไป

มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ  เต็มด้วยของไม่สะอาดมีประการต่าง ๆ  ว่า  มีอยู่ใน

กายนี้  คือผม  ขน  เล็บ  ฟัน  หนัง  เนื้อ  เอ็น กระดูก  เยื่อในกระดูก

ม้าม  หัวใจ   ตับ  พังผืด  ไต   ปอด   ไส้ใหญ่   ไส้น้อย   อาหารใหม่

อาหารเก่า   ดี   เสลด  หนอง  เลือด  เหงื่อ   มันข้น   น้ำตา   เปลวมัน

น้ำลาย    น้ำมูก    ไขข้อ    มูตร.   ไถ้มีปากสองข้าง    เต็มด้วยธัญญชาติ

นานาชนิด   คือ   ข้าวสาลี   ข้าวเปลือก   ถั่วเขียว   ถั่วเหลือง   งา  ข้าวสาร

บุรุษผู้มีนัยน์ตาดี   แก้ไถ้นั้นแล้ว   พึงเห็นได้ว่า  นี้ข้าวสาลี  นี้ข้าวเปลือก

นี้ถั่วเขียว  นี้ถั่วเหลือง  นี้งา  นี้ข้าวสาร  ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน

ย่อมพิจารณาเห็นกายนี้แหละ.     เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นมา      เบื้องต่ำแต่

ปลายผมลงไป    มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ     เต็มด้วยของไม่สะอาดมีประการ

ต่าง ๆ ว่า  มีอยู่ในกายนี้    คือผม   ขน  ฯลฯ   ไขข้อ  มูตร.  ด้วยเหตุ

ดังพรรณนามานี้    ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย  ภายในบ้าง   ฯลฯ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 610

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  แม้อย่างนี้    ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นกายในกาย  อยู่.

จบ  ปฏิกูลบรรพ

ธาตุบรรพ

[๑๓๗]  ดูก่อนภิกษุทั้ง  หลายอีกประการหนึ่ง  ภิกษุย่อมพิจารณา

เห็นกายนี้แหละ    ตามที่ตั้งอยู่    โดยความเป็นธาตุว่า   ธาตุดิน   ธาตุน้ำ

ธาตุไฟ  ธาตุลม  มีอยู่ในกายนี้.  คนฆ่าโคหรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ฉลาด

ฆ่าแม่โคแล้ว         นั่งแบ่งออกเป็นส่วน ๆ  อยู่ที่หนทางใหญ่  ๔  แพร่ง

ฉันใด  ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน   ย่อมพิจารณาเห็นกายนี้แหละ  ตามที่ตั้ง

อยู่โดยความเป็นธาตุว่า  ธาตุดิน  ธาตุน้ำ  ธาตุไฟ  ธาตุลม  มีอยู่ในกาย

นี้.  ด้วยเหตุดังพรรณนามานี้   ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย   ภายใน

บ้าง ฯลฯ  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  แม้อย่างนี้  ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นกาย

ในกาย อยู่.

จบ   ธาตุบรรพ

นวสีวถิกาบรรพ

[๑๓๘]  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    อีกประการหนึ่ง    เปรียบเหมือน

ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า    ตายแล้ววันหนึ่งบ้าง    สองวันบ้าง

สามวันบ้าง  ที่ขึ้นพองมีสีเขียว   น้ำเหลืองไหล   เธอย่อมน้อมเข้าสู่กายนี้

แหละว่า    ถึงร่างกายอันนี้เล่า     ก็มีอย่างนี้เป็นธรรมดา    คงเป็นอย่างนี้

ไม่ล่วงความเป็นอย่างนี้ไปได้.  ด้วยเหตุดังพรรณนามานี้   ภิกษุย่อมพิจารณา

เห็นกายในกาย  ภายในบ้าง  ฯลฯ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  แม้อย่างนี้   ภิกษุ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 611

ชื่อว่าพิจารณาเห็นกายในกาย  อยู่.

อีกประการหนึ่ง       เปรียบเหมือนภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ใน

ป่าช้า    อันฝูงกาจิกกินอยู่บ้าง    ฝูงแร้งจิกกินอยู่บ้าง    ฝูงพญาแร้งจิกกิน

อยู่บ้าง  หมู่สุนัขบ้านกัดกินอยู่บ้าง  หมู่สุนัขจิ้งจอกกัดกินอยู่บ้าง  หมู่สัตว์

ต่าง ๆ กัดกินอยู่บ้าง.    เธอย่อมน้อมเข้ามาสู่กายนี้แหละว่า     ถึงร่างกายนี้

เล่า  ก็มีอย่างนี้เป็นธรรมดา   คงเป็นอย่างนี้     ไม่ล่วงความเป็นอย่างนี้ไป

ได้. ด้วยเหตุดังพรรณนามานี้   ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นกายในกายบ้าง  ฯลฯ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  แม้อย่างนี้    ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นกายในกาย  อยู่.

อีกประการหนึ่ง      เปรียบเหมือนภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ใน

ป่าช้า   เป็นร่างกระดูก   ยังมีเนื้อและเลือด   ยังมีเอ็นผูกรัดอยู่   ฯลฯ   เป็น

ร่างกระดูก   ยังเปื้อนเลือด   แต่ปราศจากเนื้อ    ยังมีเอ็นผูกรัดอยู่  ฯลฯ

เป็นร่างกระดูก     ปราศจากเนื้อและเลือดแล้ว      ยังมีเอ็นผูกรัดอยู่  ฯลฯ

เป็นร่างกระดูก  ปราศจากเอ็นผูกรัดแล้ว     เรี่ยราดไปในทิศน้อยทิศใหญ่

คือกระดูกมือไปทางหนึ่ง  กระดูกเท้าไปทางหนึ่ง   กระดูกแข้งไปทางหนึ่ง

กระดูกขาไปทางหนึ่ง    กระดูกสะเอวไปทางหนึ่ง    กระดูกข้อสันหลังไป

ทางหนึ่ง  กระดูกซี่โครงไปทางหนึ่ง  กระดูกหน้าอกไปทางหนึ่ง  กระดูก

แขนไปทางหนึ่ง  กระดูกไหล่ไปทางหนึ่ง   กระดูกคอไปทางหนึ่ง  กระดูก

คางไปทางหนึ่ง      กระดูกฟันไปทางหนึ่ง     กะโหลกศีรษะไปทางหนึ่ง.

เธอย่อมน้อมเข้ามาสู่กายนี้แหละว่า      ถึงร่างกายนี้เล่า      ก็มีอย่างนี้เป็น

ธรรมดา      คงเป็นอย่างนี้       ไม่ล่วงความเป็นอย่างนี้ไปได้.     ด้วยเหตุ

ดังพรรณนามานี้   ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย   ภายในบ้าง   ฯ ล ฯ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   แม้ด้วยอาการอย่างนี้    ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นกาย

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 612

ในกาย  อยู่.

อีกประการหนึ่ง        เปรียบเหมือนภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ใน

ป่าช้า   เป็นกระดูก  มีสีขาว   เปรียบด้วยสีสังข์. . .    เป็นกระดูก    เป็น

กองเรี่ยราดแล้ว   เก่าเกินปีหนึ่งไปแล้ว . .      เป็นกระดูกผุละเอียด     เธอ

ย่อมน้อมเข้ามาสู่กายนี้แหละว่า    ถึงร่างกายนี้เล่า    ก็มีอย่างนี้เป็นธรรมดา

คงเป็นอย่างนี้   ไม่ล่วงความเป็นอย่างนี้ไปได้.    ด้วยเหตุดังพรรณนามานี้

ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นกายในกายภายในบ้าง        พิจารณาเห็นกายในกาย

ภายนอกบ้าง  พิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกบ้าง  พิจารณา

เห็นธรรมคือความเกิดขึ้นในกายบ้าง      พิจารณาเห็นธรรมคือความเสื่อม

ในกายบ้าง      พิจารณาเห็นธรรมคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมในกาย

บ้าง   อยู่.     อนึ่ง   สติของเธอตั้งมั่นอยู่ว่า   กายมีอยู่    ก็เพียงเพื่อความรู้

เพียงเพื่ออาศัยระลึกเท่านั้น        เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่

แล้ว     และไม่ถือมั่นอะไร ๆ  ในโลก    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    แม้อย่างนี้

ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นกายในกาย  อยู่.

จบ   นวสีวถิกาบรรพ

จบ   กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน

เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน

[๑๓๙]   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาอยู่อย่างไร

เล่า ?

ภิกษุในธรรมวินัยนี้    เสวยสุขเวทนาอยู่    ก็รู้ชัดว่า   เราเสวยสุข-

เวทนา    เสวยทุกขเวทนาอยู่    ก็รู้ชัดว่า    เราเสวยทุกขเวทนา     เสวย-

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 613

อทุกขมสุขเวทนาอยู่   ก็รู้ชัดว่า  เราเสวยอทุกขมสุขเวทนา.   หรือเสวยสุข-

เวทนามีอามิส  ก็รู้ชัดว่า  เราเสวยสุขเวทนามีอามิส  หรือเสวยสุขเวทนาไม่มี

อามิส  ก็รู้ชัดว่า  เราเสวยสุขเวทนาไม่มีอามิส.  หรือเสวยทุกขเวทนามีอามิส

ก็รู้ชัดว่า   เราเสวยทุกขเวทนามีอามิส.     หรือเสวยทุกขเวทนาไม่มีอามิส

ก็รู้ชัดว่า     เราเสวยทุกขเวทนาไม่มีอามิส.     หรือเสวยอทุกขมสุขเวทนามี

อามิส   ก็รู้ชัดว่า  เราเสวยอทุกขมสุขเวทนามีอามิส  หรือเสวยอทุกขมสุข-

เวทนาไม่มีอามิส  ก็รู้ชัดว่า    เราเสวยอทุกขมสุขเวทนาไม่มีอามิส.    ด้วย

เหตุดังพรรณนามานี้      ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาภายในบาง

พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาภายนอกบ้าง   พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา

ทั้งภายในทั้งภายนอกบ้าง      พิจารณาเห็นธรรมคือความเกิดขึ้นในเวทนา

บ้าง  พิจารณาเห็นธรรมคือความเสื่อมในเวทนาบ้าง    พิจารณาเห็นธรรม

คือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมในเวทนาบ้าง   อยู่.     อนึ่ง    สติของเธอ

ตั้งมั่นอยู่ว่า    เวทนามีอยู่    ก็เพียงเพื่อความรู้     เพียงสักว่าอาศัยระลึก

เท่านั้น  เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่แล้ว  และไม่ถือมั่นอะไรๆ

ในโลก      ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย     อย่างนี้แล     ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็น

เวทนาในเวทนา  อยู่.

จบ  เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน

จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน

[๑๔๐]  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย         ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่

อย่างไรเล่า  ?

ภิกษุในธรรมวินัยนี้   จิตมีราคะ   ก็รู้ชัดว่า   จิตมีราคะ   หรือจิต

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 614

ปราศจากราคะ  ก็รู้ชัดว่า   จิตปราศจากราคะ.  จิตมีโทสะ ก็รู้ชัด  ว่าจิตมีโทสะ

หรือจิตปราศจากโทสะ   ก็รู้ชัดว่า    จิตปราศจากโทสะ.    หรือจิตมีโมหะ

ก็รู้ชัดว่า  จิตมีโมหะ   หรือจิตปราศจากโมหะ    ก็รู้ชัดว่า    จิตปราศจาก

โมหะ.  จิตหดหู่  ก็รู้ชัดว่า  จิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่าน  ก็รู้ชัดว่า  จิตฟุ้งซ่าน.

จิตเป็นมหัคคตะ ก็รู้ชัดว่า  จิตเป็นมหัคคตะ  จิตไม่เป็นมหัคคตะ  ก็รู้ชัดว่า

จิตไม่เป็นมหัคคตะ.  จิตมีธรรมอื่นยิ่งกว่า  ก็รู้ชัดว่า  จิตมีธรรมอื่นยิ่งกว่า

หรือจิตไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า  ก็รู้ชัดว่า  จิตไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า.   จิตตั้งมั่น

ก็รู้ชัดว่า จิตตั้งมั่น  หรือจิตไม่ตั้งมั่น.  ก็รู้ชัดว่า  จิตไม่ตั้งมั่น.  จิตหลุดพ้น

ก็รู้ชัดว่า  จิตหลุดพ้น    หรือจิตยังไม่หลุดพ้น   ก็รู้ชัดว่า    จิตยังไม่หลุด

พ้น.  ด้วยเหตุดังพรรณนามานี้    ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิตภายในบ้าง

พิจารณาเห็นจิตในจิตภายนอกบ้าง      พิจารณาเห็นจิตในจิตทั้งภายในทั้ง

ภายนอกบ้าง   พิจารณาเห็นธรรมคือความเกิดขึ้นในจิตบ้าง    พิจารณา

เห็นธรรมคือความเสื่อมในจิตบ้าง   พิจารณาเห็นธรรมคือทั้งความเกิดขึ้น

ทั้งความเสื่อมในจิตบ้าง  อยู่. อนึ่ง  สติของเธอตั้งมั่นอยู่ว่า จิตมีอยู่  ก็เพียง

สักว่าความรู้   เพียงสักว่าอาศัยระลึกเท่านั้น   เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิ

ไม่อาศัยอยู่แล้ว     และไม่ถือมั่นอะไร ๆ   ในโลก    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

อย่างนี้แล    ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่.

จบ  จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน

ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน

นิวรณบรรพ

[๑๔๑]  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย      ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรม

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 615

อยู่อย่างไรเล่า ?

ภิกษุในธรรมวินัย    พิจารณาเห็นธรรมในธรรม    คือ  นิวรณ์  ๕

ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรม คือ นิวรณ์ ๕  อย่างไรเล่า ?

ภิกษุในธรรมวินัยนี้     เมื่อกามฉันทะมีอยู่  ณ ภายในจิต    ย่อมรู้

ชัดว่า  กามฉันทะมีอยู่  ณ ภายในจิตของเรา    หรือเมื่อกามฉันทะไม่มีอยู่

ณ  ภายในจิต   ย่อมรู้ชัดว่า  กามฉันทะไม่มีอยู่    ภายในจิตของเรา.  อนึ่ง

กามฉันทะที่ยังไม่เกิดจะเกิดขึ้นด้วยประการใด    ย่อมรู้ชัดประการนั้นด้วย

กามฉันทะ ที่เกิดขึ้นแล้ว  จะละเสียได้ด้วยประการใด  ย่อมรู้ชัดประการนั้น

ด้วย  กามฉันทะที่ละได้แล้ว  จะไม่เกิดขึ้นต่อไปด้วยประการใด   ย่อมรู้ชัด

ประการนั้นด้วย.   อีกอย่างหนึ่ง   เมื่อพยาบาทมีอยู่  ณ ภายในจิต    ย่อม

รู้ชัดว่า     พยาบาทมีอยู่   ณ ภายในจิตของเรา    หรือเมื่อพยาบาทไม่มีอยู่

ณ  ภายในจิต   ย่อมรู้ชัดว่า   พยาบาทไม่มีอยู่  ณ   ภายในจิตของเรา.  อนึ่ง

พยาบาทที่ยังไม่เกิด    จะเกิดขึ้นด้วยประการใด  ย่อมรู้ชัดประการนั้นด้วย

พยาบาทที่เกิดขึ้นแล้ว   จะละเสียได้ด้วยประการใด    ย่อมรู้ชัดประการนั้น

ด้วย    พยาบาทที่ละได้แล้ว  จะไม่เกิดขึ้นต่อไปด้วยประการใด    ย่อมรู้ชัด

ประการนั้นด้วย.    อีกอย่างหนึ่ง  เมื่อถีนมิทธะมีอยู่  ณ ภายในจิต  ย่อมรู้

ชัดว่า  ถีนมิทธะมีอยู่  ณ  ภายในจิตของเรา  หรือเมื่อถีนมิทธะไม่มีอยู่  ณ

ภายในจิต  ย่อมรู้ชัดว่า   ถีนมิทธะไม่มีอยู่    ณ  ภายในจิตของเรา.    อนึ่ง

ถีนมิทธะที่ยังไม่เกิด   จะเกิดขึ้นด้วยประการใด   ย่อมรู้ชัดประการนั้นด้วย

ถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้ว  จะละเสียได้ด้วยประการใด   ย่อมรู้ชัดประการนั้น

ด้วย  ถีนมิทธะที่ละได้แล้ว    จะไม่เกิดขึ้นต่อไปด้วยประการใด    ย่อมรู้ชัด

ประการนั้นด้วย.    อีกอย่างหนึ่ง   เมื่ออุทธัจจกุกกุจจะมีอยู่  ณ  ภายในจิต

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 616

ย่อมรู้ชัดว่า  อุทธัจจกุกกุจจะมีอยู่  ณ  ภายในจิตของเรา  หรือเมื่ออุทธัจจ-

กุกกุจจะไม่มีอยู่  ณ  ภายในจิต ย่อมรู้ชัดว่า  อุทธัจจกุกกุจจะไม่มีอยู่ ณ ภายใน

จิตของเรา.  อนึ่ง    อุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิด  จะเกิดขึ้นด้วยประการใด

ย่อมรู้ชัดประการนั้นด้วย  อุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้ว   จะละเสียได้ด้วย

ประการใด   ย่อมรู้ชัดประการนั้นด้วย    อุทธัจจกุกกุจจะที่ละได้แล้วจะไม่

เกิดขึ้นต่อไปด้วยประการใด  ย่อมรู้ชัดประการนั้นด้วย. อีกอย่างหนึ่ง  เมื่อ

วิจิกิจฉามีอยู่  ณ ภายในจิต  ย่อมรู้ชัดว่า วิจิกิจฉามีอยู่  ณ  ภายในจิตของ

เรา  หรือเมื่อวิจิกิจฉาไม่มีอยู่  ณ ภายในจิต    ย่อมรู้ชัดว่า    วิจิกิจฉาไม่มี

อยู่  ณ  ภายในจิตของเรา.    อนึ่ง    วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิด    จะเกิดขึ้นด้วย

ประการใด  ย่อมรู้ชัดประการนั้นด้วย   วิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว    จะละเสีย

ได้ด้วยประการใด  ย่อมรู้ชัดประการนั้นด้วย  วิจิกิจฉาที่ละได้แล้ว   จะไม่

เกิดขึ้นต่อไปด้วยประการใด      ย่อมรู้ชัดประการนั้นด้วย.

ด้วยเหตุดังพรรณนามานี้  ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมภาย

ในบ้าง  พิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายนอกบ้าง    พิจารณาเห็นธรรมใน

ธรรมทั้งภายในทั้งภายนอกบ้าง  พิจารณาเห็นธรรมคือความเกิดขึ้นในธรรม

บ้าง  พิจารณาเห็นธรรมคือความเสื่อมในธรรมบ้าง  พิจารณาเห็นธรรมคือ

ทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมในธรรมบ้าง  อยู่.   อนึ่ง  สติของเธอตั้งมั่น

อยู่ว่า    ธรรมมีอยู่    ก็เพียงสักว่าความรู้     เพียงสักว่าอาศัยระลึกเท่านั้น

เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่แล้ว  และไม่ถือมั่นอะไร ๆ ในโลก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  แม้อย่างนี้แล  ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นธรรมในธรรม

คือนิวรณ์ ๕ อยู่.

จบ   นิวรณบรรพ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 617

ขันธบรรพ

[๑๔๒]  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    อีกประการหนึ่ง    ภิกษุพิจารณา

เห็นธรรมในธรรม  คือ  อุปาทานขันธ์ ๕.

ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรม  คือ    อุปาทานขันธ์  ๕  อย่างไร

เล่า ?

ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นดังนี้ว่า  อย่างนี้รูป   อย่างนี้ความ

เกิดขึ้นแห่งรูป   อย่างนี้ความดับแห่งรูป   อย่างนี้เวทนา   อย่างนี้ความเกิด

ขึ้นแห่งเวทนา   อย่างนี้ความดับแห่งเวทนา   อย่างนี้สัญญา    อย่างนี้ความ

เกิดขึ้นแห่งสัญญา    อย่างนี้ความดับแห่งสัญญา    อย่างนี้สังขาร    อย่างนี้

ความเกิดขึ้นแห่งสังขาร     อย่างนี้ความดับแห่งสังขาร      อย่างนี้วิญญาณ

อย่างนี้ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ  อย่างนี้ความดับแห่งวิญญาณ.    ด้วยเหตุ

ดังพรรณนามานี้  ภิกษุ ย่อมพิจารณาเป็นธรรมในธรรมภายในบ้าง พิจารณา

เห็นธรรมในธรรมภายนอกบ้าง   พิจารณาเห็นธรรมทั้งภายในทั้งภายนอก

บ้าง  พิจารณาเห็นธรรมคือควานเกิดขึ้นในธรรมบ้าง  พิจารณาเห็นธรรม

คือความเสื่อมในธรรมบ้าง       พิจารณาเห็นธรรมคือทั้งความเกิดขึ้นทั้ง

ความเสื่อมในธรรมบ้าง  อยู่.  อนึ่ง   สติของเธอตั้งมั่นอยู่ว่า   ธรรมมีอยู่

ก็เพียงสักว่าความรู้  เพียงสักว่าอาศัยระลึกเท่านั้น  เธอเป็นผู้อันตัณหาและ

ทิฏฐิไม่อาศัยอยู่แล้ว   และไม่ถือมั่นอะไร ๆ  ในโลก  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

แม้อย่างนี้แล  ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นธรรมในธรรม  คือ  อุปาทานขันธ์ ๕

อยู่.

จบ    ขันธบรรพ

 

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 618

อายตนบรรพ

[ ๑๔๓]  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    อีกประการหนึ่ง    ภิกษุพิจารณา

เห็นธรรมในธรรม  คือ  อายตนะภายในและภายนอก   ๖.

ภิกษุพิจารณาเห็นธรรม    คือ      อายตนะภายในและภายนอก  ๖

อย่างไรเล่า  ?

ภิกษุในธรรมวินัยนี้     ย่อมรู้จักตา     รู้จักรูป    และรู้จักสังโยชน์

ที่อาศัยตาและรูปทั้งสองนั้นเกิดขึ้น.     อนึ่ง    สังโยชน์ที่ยังไม่เกิดขึ้นด้วย

ประการใด   ย่อมรู้ชัดประการนั้นด้วย   สังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว  จะละเสียได้

ด้วยประการใด  ย่อมรู้ชัดประการนั้นด้วย    สังโยชน์ที่ละได้แล้ว    จะไม่

เกิดขึ้นต่อไปด้วยประการใด  ย่อมรู้ชัดประการนั้นด้วย.

ภิกษุย่อมรู้จักหู  รู้จักเสียง . . .

ภิกษุย่อมรู้จักจมูก  รู้จักกลิ่น . . .

ภิกษุย่อมรู้จักลิ้น  รู้จักรส . . .

ภิกษุย่อมรู้จักกาย  รู้จักโผฏฐัพพะ. . .

ภิกษุย่อมรู้จักใจ   รู้จักธรรมารมณ์   และรู้จักสังโยชน์ที่อาศัยใจและ

ธรรมารมณ์ทั้ง  ๒ นั้นเกิดขึ้น.

อนึ่ง สังโยชน์ที่ยังไม่เกิด จะเกิดขึ้นด้วยประการใด  ย่อมรู้ชัดประการ

นั้นด้วย  สังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว    จะละเสียได้ด้วยประการใด    ย่อมรู้ชัด

ประการนั้นด้วย  สังโยชน์ที่ละได้แล้ว    จะไม่เกิดขึ้นต่อไปด้วยประการใด

ย่อมรู้ชัดประการนั้นด้วย. ด้วยเหตุดังพรรณนามาฉะนี้   ภิกษุย่อมพิจารณา

เห็นธรรมในธรรมภายในบ้าง  พิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายนอกบ้าง

พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งภายในทั้งภายนอกบ้าง   พิจารณาเห็นธรรม

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 619

คือความเกิดขึ้นในธรรมบ้าง  พิจารณาเห็นธรรมคือความเสื่อมในธรรมบ้าง

พิจารณาเห็นธรรมคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมในธรรมบ้าง อยู่.  อนึ่ง

สติของเธอตั้งมั่นอยู่ว่า  ธรรมมีอยู่  ก็เพียงสักว่าความรู้เพียงสักว่าอาศัยระลึก

เท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่แล้ว และไม่ถือมั่นอะไร ๆ

ในโลก  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    แม้อย่างนี้    ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นธรรม

คืออายตนะภายในและอายตนะภายนอก  ๖  อยู่.

จบ  อายตนบรรพ

โพชฌงคบรรพ

[๑๔๔]  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   อีกข้อหนึ่ง     ภิกษุพิจารณาเห็น

ธรรมในธรรม  คือ  โพชฌงค์ ๗.

ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรม  คือโพชฌงค์  ๗  อย่างไรเล่า ?

ภิกษุในธรรมวินัยนี้  เมื่อสติสัมโพชฌงค์มีอยู่  ณ ภายในจิต   ย่อม

รู้ชัดว่า   สติสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ  ภายในจิตของเรา  หรือเมื่อสติสัมโพชฌงค์

ไม่มีอยู่   ณ ภายในจิต    ย่อมรู้ชัดว่า    สติสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ ณ ภายใน

จิตของเรา.  อนึ่ง  สติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด    จะเกิดขึ้นด้วยประการใด

ย่อมรู้ชัดประการนั้นด้วย  สติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว   จะเจริญบริบูรณ์

ด้วยประการใด  ย่อมรู้ชัดประการนั้นด้วย.  อีกอย่างหนึ่ง    เมื่อธัมมวิจย-

สัมโพชฌงค์มีอยู่  ณ ภายในจิต. . .

อีกอย่างหนึ่ง  เมื่อวิริยสัมโพชฌงค์มีอยู่  ณ ภายในจิต . . .

อีกอย่างหนึ่ง  เมื่อปีติสัมโพชฌงค์มีอยู่  ณ ภายในจิต. . .

อีกอย่างหนึ่งเมื่อปัสสัทธิสัมโพชฌงค์มีอยู่  ณ ภายในจิต. . .

อีกอย่างหนึ่ง  เมื่อสมาธิสัมโพชฌงค์มีอยู่  ณ ภายในจิต . . .

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 620

อีกอย่างหนึ่ง   เมื่ออุเบกขาสัมโพชฌงค์มีอยู่   ณ ภายในจิต    ย่อมรู้

ชัดว่า  อุเบกขาสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิตของเรา   หรือเมื่ออุเบกขา-

สัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่  ณ ภายในจิต   ย่อมรู้ชัดว่า  อุเบกขาสัมโพชฌงค์ไม่มี

อยู่  ณ ภายในจิตของเรา.  อนึ่ง   อุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด  จะเกิด

ขึ้นด้วยประการใด  ย่อมรู้ชัดประการนั้นด้วย     อุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่เกิด

ขึ้นแล้ว  จะเจริญบริบูรณ์ด้วยประการใด   ย่อมรู้ชัดประการนั้นด้วย.  ด้วย

เหตุดังพรรณนามานี้       ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรนภายในบ้าง

พิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายนอกบ้าง    พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้ง

ภายในทั้งภายนอกบ้าง      พิจารณาเห็นธรรมคือความเกิดขึ้นในธรรมบ้าง

พิจารณาเห็นธรรมคือความเสื่อมในธรรมบ้าง     พิจารณาเห็นธรรมคือทั้ง

ความเกิดขึ้นความเสื่อมในธรรมบ้าง  อยู่. อนึ่ง สติของเธอตั้งมั่นอยู่ว่า ธรรม

มีอยู่    ก็เพียงสักว่าความรู้    เพียงสักว่าอาศัยระลึกเท่านั้น   เธอเป็นผู้อัน

ตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่แล้ว  และไม่ถือมั่นอะไร ๆ ในโลก  ดูก่อน

ภิกษุทั้งหลาย      แม้อย่างนี้       ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคือ

โพชฌงค์ ๗.

จบ  โพชฌงคบรรพ

สัจจบรรพ

[๑๔๕]   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    อีกข้อหนึ่ง     ภิกษุพิจารณาเห็น

ธรรมในธรรม  คือ   อริยสัจ  ๔.

ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรม    คืออริยสัจ ๔ อย่างไรเล่า ?

ภิกษุในธรรมวินัยนี้  ย่อมรู้ชัดตามเป็นจริงว่า นี้ทุกข์  นี้ทุกขสมุทัย

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 621

นี้ทุกขนิโรธ  นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา.  ด้วยเหตุดังพรรณนามานี้   ภิกษุ

ย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายในบ้าง     พิจารณาเห็นธรรมในธรรม

ภายนอกบ้างพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งภายในทั้งภายนอกบ้างพิจารณา

เห็นธรรมคือความเกิดขึ้นในธรรมบ้าง   พิจารณาเห็นธรรมคือความเสื่อม

ในธรรมบ้าง  พิจารณาเห็นธรรมคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมในธรรม

บ้าง   อยู่.   อนึ่ง   สติของเธอตั้งมั่น  อยู่ว่า   ธรรมมีอยู่   ก็เพียงสักว่าความรู้

เพียงสักว่าอาศัยระลึกเท่านั้น   เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่แล้ว

และไม่ถือมั่นอะไร ๆ  ในโลก  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   แม้อย่างนี้   ภิกษุชื่อ

ว่าพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออริยสัจ  ๔  อยู่.

[ ๑๔๖]  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ก็ทุกขอริยสัจเป็นไฉน ?

แม้ชาติก็เป็นทุกข์  แม้ชราก็เป็นทุกข์ แม้มรณะก็เป็นทุกข์ แม้โสกะ

ปริเทวะ  ทุกข์  โทมนัส     อุปายาส   ก็เป็นทุกข์  ความประจวบกับสิ่งไม่

เป็นที่รัก  ก็เป็นทุกข์  ความพลัดพลากจากสิ่งที่รัก  ก็เป็นทุกข์  ปรารถนา

สิ่งใดไม่ได้   แม้อันนั้นก็เป็นทุกข์   โดอยู่อุปาทานขันธ์ทั้ง  ๕  เป็นทุกข์.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    ก็ชาติเป็นไฉน ?

ความเกิด   ความบังเกิด ความหยั่งลงเกิด เกิดจำเพาะ ความปรากฏ

แห่งขันธ์    ความได้อายตนะครบในหมู่สัตว์นั้น ๆ    อันนี้เรียกว่าชาติ.

ก็ชราเป็นไฉน  ?

ความแก่ ภาวะของความแก่  ฟันหลุด  ผมหงอก  หนังย่น   ความ

เสื่อมแห่งอายุ   ความแก่หง่อมแห่งอินทรีย์ในหมู่สัตว์นั้น ๆ  ของเหล่าสัตว์

นั้น ๆ    อันนี้เรียกว่าชรา.

ก็มรณะเป็นไฉน ?

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 622

ความเคลื่อน ภาวะของความเคลื่อนความแตกทำลาย  ความหายไป

มฤตยูความตาย การทำกาละ  ความทำลายแห่งขันธ์  ความทอดทิ้งซากศพ

ไว้    ความขาดแห่งชีวิตินทรีย์ในหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ  อัน

นี้เรียกว่ามรณะ.

ก็โสกะเป็นไฉน  ?

ความแห้งใจ   กิริยาที่แห้งใจ    ภาวะของบุคคลผู้แห้งใจ   ความผาก

ณ ภายใน   ความแห้งผาก  ณ  ภายในของบุคคลผู้ประกอบด้วยความพิบัติ

อย่างใดอย่างหนึ่ง  ผู้ถูกธรรมคือทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบแล้ว  อันนี้

เรียกว่าโสกะ.

ก็ปริเทวะเป็นไฉน  ?

ความคร่ำครวญ   ความร่ำไรรำพัน  กิริยาที่คร่ำครวญ    กิริยาที่ร่ำไร

รำพัน     ภาวะของบุคคลผู้คร่ำครวญ    ภาวะของบุคคลผู้ร่ำไรรำพันของ

บุคคลผู้ประกอบด้วยความพิบัติอย่างใดอย่างหนึ่ง   ผู้ถูกธรรมคือทุกข์อย่าง

ใดอย่างหนึ่งกระทบแล้ว   อันนี้เรียกว่าปริเทวะ.

ก็ทุกข์เป็นไฉน  ?

ความลำบากทางกาย  ความไม่สำราญทางกาย  ความเสวยอารมณ์อัน

เป็นทุกข์ไม่สำราญ   เกิดแต่กายสัมผัส     อันนี้เรียกว่าทุกข์.

ก็โทมนัสเป็นไฉน  ?

ความทุกข์ทางจิต       ความไม่สำราญทางจิต     ความเสวยอารมณ์

อันเป็นทุกข์ไม่สำราญ  เกิดแต่มโนสัมผัส  อันนี้เรียกว่าโทมนัส.

ก็อุปายาสเป็นไฉน  ?

ความแค้น       ความคับแค้น      ภาวะของบุคคลผู้แค้น      ภาวะของ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 623

บุคคลผู้คับแค้นของบุคคลผู้ประกอบด้วยความพิบัติอย่างใดอย่างหนึ่ง  ผู้ถูก

ธรรมคือทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบแล้ว   อันนี้เรียกว่าอุปายาส.

ก็ความประจวบกับสัตว์และสังขารไม่เป็นที่รักก็เป็นทุกข์  เป็นไฉน ?

ความประสบความพรั่งพร้อม  ความร่วม  ความระคนด้วยรูป เสียง

กลิ่น  รส โผฏฐัพพะ  อันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ  หรือด้วย

บุคคลผู้ปรารถนาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ปรารถนาสิ่งที่ไม่เกื้อกูล ปรารถนา

ความไม่ผาสุก   ปรารถนาความไม่เกษมจากโยคะ    ซึ่งมีแก่ผู้นั้น    อันนี้

เรียกว่า  ความประจวบกับสัตว์และสังขารไม่เป็นที่รัก  ก็เป็นทุกข์.

ก็ความพลัดพรากจากสัตว์และสังขารเป็นที่รักก็เป็นทุกข์  เป็นไฉน.

ความไม่ประสบ  ความไม่พรั่งพร้อม  ความไม่ร่วม  ความไม่ระคน

ด้วยรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันน่าปรารถนา  น่าใคร่  น่าพอใจ หรือ

ด้วยบุคคลผู้ปรารถนาประโยชน์ปรารถนาสิ่งที่เกื้อกูล  ปรารถนาความผาสุก

ปรารถนาความเกษมจากโยคะ  ซึ่งมีแก่ผู้นั้น  คือ  มารดา  บิดา   พี่ชาย

น้องชาย  พี่หญิง  น้องหญิง    มิตร  อำมาตย์  หรือญาติสาโลหิต  อันนี้

เรียกว่า   ความพลัดพรากจากสัตว์และสังขารเป็นที่รักก็เป็นทุกข์.

ก็ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้แม้อันนั้นก็เป็นทุกข์    เป็นไฉน ?

ความปรารถนาย่อมบังเกิดแก่สัตว์ผู้มีความเกิดเป็นธรรมดาอย่างนี้ว่า

โอหนอ  ขอเราไม่พึงมีความเกิดเป็นธรรมดา  ขอความเกิดอย่ามีมาถึงเราเลย

ข้อนั้นสัตว์ไม่พึงได้สมความปรารถนา   แม้ข้อนี้ก็ชื่อว่า   ปรารถนาสิ่งใดไม่

ได้  แม้อันนั้นก็เป็นทุกข์.

ความปรารถนาย่อมบังเกิดแก่สัตว์ผู้มีความแก่เป็นธรรมดา    ความ

ปรารถนาย่อมบังเกิดแก่สัตว์ผู้มีความเจ็บเป็นธรรมดา . . .

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 624

ความปรารถนาย่อมบังเกิดแก่สัตว์ผู้มีโสกะ  ปริเทวะ ทุกข์  โทมนัส

อุปายาส  เป็นธรรมดา  อย่างนี้ว่า  โอหนอ ขอเราไม่พึงมีโสกะ ปริเทวะ

ทุกข์  โทมนัส  อุปายาสเป็นธรรมดา   ขอโสกะ  ปริเทวะ   ทุกข์  โทมนัส

อุปายาส  อย่ามีมาถึงเราเลย  ข้อนั้น  สัตว์ไม่พึงได้สมความปรารถนา  แม้

ข้อนี้ก็ชื่อว่า  ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้   แม้อันนั้นก็เป็นทุกข์.

ก็โดยย่อ  อุปทานขันธ์ทั้ง  ๕  เป็นทุกข์เป็นไฉน  ?

อุปาทานขันธ์ทั้ง ๕ คือ  รูป  เวทนา  สัญญา  สังขาร   วิญญาณ

โดยย่อ  เหล่านี้เรียกว่า  อุปาทานขันธ์ทั้ง  ๕  เป็นทุกข์  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

อันนี้เรียกว่าทุกขอริยสัจ.

[๑๔๗]  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย        ก็ทุกขสมุทัยอริยสัจเป็นไฉน  ?

ตัณหานี้ใด   อันมีความเกิดอีก  ประกอบด้วยนันทิราคะ  เพลิดเพลินยิ่งนัก

ในอารนณ์นั้น  ๆ  คือ  กามตัณหา  ภวตัณหา  วิภวตัณหา.

ก็ตัณหานั้น  เมื่อจะเกิด  ย่อมเกิดในที่ไหน ?  เมื่อจะตั้งอยู่    ย่อม

ตั้งอยู่ที่ไหน ?    ที่ใดเป็นที่รักที่เจริญใจในโลก    ตัณหานั้น   เมื่อจะเกิด

ย่อมเกิดในที่นั้น   เมื่อจะตั้งอยู่  ย่อมตั้งอยู่ในที่นั้น   อะไรเป็นที่รักที่เจริญ

ใจในโลก        ตา  หู  จมูก  ลิ้น  กาย  ใจ  เป็นที่รักที่เจริญใจในโลก

ตัณหาเมื่อจะเกิด  ย่อมเกิดที่นั้น  เมื่อจะตั้งอยู่  ย่อมตั้งอยู่ที่นั้น.  รูป  เสียง

กลิ่น  รส  โผฏฐัพพะ   ธรรมารมณ์  เป็นที่รักที่เจริญใจในโลก   ตัณหา

เมื่อจะเกิด    ย่อมเกิดที่นี้     เมื่อจะตั้งอยู่    ย่อมตั้งอยู่ที่นี้.    จักขุวิญญาณ

โสตวิญญาณ    ฆานวิญญาณ   ชิวหาวิญญาณ  กายวิญญาณ   มโนวิญญาณ

เป็นที่รักที่เจริญใจในโลก   ตัณหาเมื่อจะเกิด   ย่อมเกิดที่นี้     เมื่อจะตั้งอยู่

ย่อมตั้งอยู่ที่นี้.   จักขุสัมผัส   โสตสัมผัส   ฆานสัมผัส   ชิวหาสัมผัส  กายสัมผัส

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 625

มโนสัมผัส  เป็นที่รักที่เจริญใจในโลก  ตัณหาเมื่อจะเกิด  ย่อมเกิดที่นี้

เมื่อจะตั้งอยู่   ย่อมตั้งอยู่ที่นี้.  จักขุสัมผัสสชาเวทนา  โสตสัมผัสสชาเวทนา

ฆานสัมผัสสชาเวทนา     ชิวหาสัมผัสสชาเวทนา     กายสัมผัสสชาเวทนา

มโนสัมผัสสชาเวทนา  เป็นที่รักที่เจริญใจในโลก   ตัณหาเมื่อจะเกิด  ย่อม

เกิดที่นี้    เมื่อจะตั้งอยู่  ย่อมตั้งอยู่ที่นี้. รูปสัญญา  สัททสัญญา  คันธสัญญา

รสสัญญา  โผฏฐัพพสัญญา   ธัมมสัญญา  เป็นที่รักที่เจริญใจในโลก  ตัณหา

เมื่อจะเกิด   ย่อมเกิดที่นี้  เมื่อจะตั้งอยู่    ย่อมตั้งอยู่ที่นี้.     รูปสัญเจตนา

สัททสัญเจตนา     คันธสัญเจตนา     รสสัญเจตนา    โผฏฐัพพสัญเจตนา

ธัมมสัญเจตนา    เป็นที่รักที่เจริญใจในโลก    ตัณหาเมื่อจะเกิด    ย่อมเกิด

ที่นี้    เมื่อจะตั้งอยู่   ย่อมตั้งอยู่ที่นี้.   รูปตัณหา   สัททตัณหา  คันธตัณหา

รสตัณหา  โผฏฐัพพตัณหา  ธัมมตัณหา  เป็นที่รักที่เจริญใจในโลก  ตัณหา

เมื่อจะเกิด  ย่อมเกิดที่นี้   เมื่อจะตั้งอยู่   ย่อมตั้งอยู่ที่นี้.  รูปวิตก   สัททวิตก

คันธวิตก  รสวิตก  โผฏฐัพพวิตก  ธัมมวิตก  เป็นที่รักที่เจริญใจในโลก

ตัณหาเมื่อจะเกิด  ย่อมเกิดที่นี้    เมื่อจะตั้งอยู่    ย่อมตั้งอยู่ที่นี้.    รูปวิจาร

สัททวิจาร  คันธวิจาร  รสวิจาร  โผฏฐัพพวิจาร  ธัมมวิจาร    เป็นที่รัก

ที่เจริญใจในโลก    ตัณหาเมื่อจะเกิด  ย่อมเกิดที่นี้   เมื่อจะตั้งอยู่    ย่อมตั้ง

อยู่ที่นี้   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   อันนี้เรียกว่า   ทุกขสมุทัยอริยสัจ.

[๑๔๘]  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย       ก็ทุกขนิโรธอริยสัจเป็นไฉน ?

ความดับด้วยสามารถความสำรอกโดยไม่เหลือ ความสละ  ความสละ

คืน ความปล่อยวาง  ความไม่มีอาลัยในตัณหานั้น.   ก็ตัณหานั้น เมื่อบุคคล

จะละ  ย่อมล่ะเสียได้ในที่ไหน ?   เมื่อจะดับ  ย่อมดับในที่ไหน   ที่ใดเป็น

ที่รักที่เจริญใจในโลก  ตัณหานั้น  เมื่อบุคคลจะละ  ย่อมละเสียได้ในที่นั้น

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 626

เมื่อจะดับ   ย่อมดับได้ที่นั้น.     ก็อะไรเป็นที่รักเจริญใจในโลก  ตา   หู

จมูก  ลิ้น  กาย  ใจ    เป็นที่รักที่เจริญใจในโลก   ตัณหาเมื่อบุคคลจะละ

ย่อมละเสียได้ที่นี้   เมื่อจะดับ   ย่อมดับที่นี้.  รูป  เสียง  กลิ่น  รส  โผฏฐัพพะ

ธรรมารมณ์  เป็นที่รักที่เจริญใจในโลก  ตัณหา   เมื่อบุคคลจะละ    ย่อม

ละเสียได้ที่นี้    เมื่อจะดับ    ย่อมดับที่นี้.  จักขุวิญญาณ  โสตวิญญาณ   ฆาน-

วิญญาณ  ชิวหาวิญญาณ  กายวิญญาณ   มโนวิญญาณ  เป็นที่รักที่เจริญใจ

ในโลก   ตัณหา  เมื่อบุคคลจะละ  ย่อมละเสียได้ที่นี้  เมื่อจะดับ   ย่อมดับ

ที่นี้.  จักขุสัมผัส  โสตสัมผัส   ฆานสัมผัส  ชิวหาสัมผัส กายสัมผัส  มโน-

สัมผัส  เป็นที่รักที่เจริญใจในโลก  ตัณหา  เมื่อบุคคลจะละ  ย่อมละเสียได้

ที่นี้   เมื่อจะดับ  ย่อมดับที่นี้.  จักขุสัมผัสสชาเวทนา  โสตสัมผัสสชาเวทนา

ฆานสัมผัสสชาเวทนา     ชิวหาสัมผัสสชาเวทนา      กายสัมผัสสชาเวทนา

มโนสัมผัสสชาเวทนา  เป็นที่รักที่เจริญใจโนโลก  ตัณหา  เมื่อบุคคลจะละ

ย่อมละเสียได้ที่นี้   เมื่อจะดับ   ย่อมดับที่นี้.   รูปสัญญา  สัททสัญญา  คันธ-

สัญญา  รสสัญญา  โผฏฐัพพสัญญา   ธัมมสัญญา   เป็นที่รักที่เจริญใจใน

โลก  ตัณหา  เมื่อบุคคลจะละ   ย่อมละเสียได้ที่นี้   เมื่อจะดับ  ย่อมดับที่นี้.

รูปสัญเจตนา  สัททสัญเจตนา   คันธสัญเจตนา  รสสัญเจตนา  โผฏฐัพพ-

สัญเจตนา  ธัมมสัญเจตนา  เป็นที่รักที่เจริญใจในโลก  ตัณหา  เมื่อบุคคล

จะละ  ย่อมละเสียได้ที่นี้   เมื่อจะดับ   ย่อมดับที่นี้.  รูปตัณหา  สัททตัณหา

คันธตัณหา  รสตัณหา  โผฎฐัพพตัณหา  ธัมมตัณหา  เป็นที่รักที่เจริญใจ

ในโลก  ตัณหา  เมื่อบุคคลจะละ   ย่อมละเสียได้ที่นี้   เมื่อจะดับ   ย่อมดับ

ที่นี้.  รูปวิตก  สัททวิตก  คันธวิตก  รสวิตก  โผฏฐัพพวิตก  ธัมมวิตก

เป็นที่รักที่เจริญใจในโลก   ตัณหา    เมื่อบุคคลจะละ    ย่อมละเสียได้ที่นี้

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 627

เมื่อจะดับ    ย่อมดับที่นี้.   รูปวิจาร    สัททวิจาร   คันธวิจาร    รสวิจาร

โผฏฐัพพวิจาร  ธัมมวิจาร  เป็นที่รักที่เจริญใจในโลก  ตัณหา  เมื่อบุคคล

จะละ   ย่อมละเสียได้ที่นี้   เมื่อจะดับ    ย่อมดับที่นี้    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

อันนี้เรียกว่า  ทุกขนิโรธอริยสัจ.

[๑๔๙]  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย     ก็ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ

เป็นไฉน  ?

อริยมรรคประกอบด้วยองค์  ๘  นี้แหละ  คือ   สัมมาทิฏฐิ   สัมมา-

สังกัปปะ     สัมมาวาจา    สัมมากัมมันตะ    สัมมาอาชีวะ    สัมมาวายามะ

สัมมาสติ  สัมมาสมาธิ.

ก็สัมมาทิฏฐิเป็นไฉน   ?

ความรู้ในทุกข์   ความรู้ในเหตุให้ทุกข์เกิด  ความรู้ในความดับทุกข์

ความรู้ในข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์       อันนี้เรียกว่า       สัมมาทิฏฐิ.

สัมมาสังกัปปะเป็นไฉน ?

ความดำริในการออกจากกาม  ความดำริในความไม่พยาบาท  ความ

ดำริในอันไม่เบียดเบียน  อันนี้เรียกว่า    สัมมาสังกัปปะ.

สัมมาวาจาเป็นไฉน ?

การงดเว้นจากการพูดเท็จ  งดเว้นจากการพูดส่อเสียด  งดเว้นจากพูด

คำหยาบ  งดเว้นจากพูดเพ้อเจ้อ  อันนี้เรียกว่า  สัมมาวาจา.

สัมมากัมมันตะเป็นไฉน  ?

การงดเว้นจากล้างผลาญชีวิต   งดเว้นจากถือเอาสิ่งของที่เขามิได้ให้

งดเว้น จากการประพฤติผิดในกาม  อันนี้เรียกว่า   สัมมากัมมันตะ.

สัมมาอาชีวะเป็นไฉน ?

อริยสาวกในธรรนวินัยนี้  ละการเลี้ยงชีพที่ผิด    สำเร็จการเลี้ยงชีพ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 628

ด้วยการเลี้ยงชีพที่ชอบ  อันนี้เรียกว่า    สัมมาอาชีวะ.

สัมมาวายะเป็นไฉน.

ภิกษุในธรรมวินัยนี้     เกิดฉันทะพยายาม       ปรารภความเพียร

ประคองจิตไว้   ตั้งจิตไว้   เพื่อมิให้อกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิดบังเกิด

ขึ้น     เพื่อละอกุศลธรรมอันลามกที่บังเกิดขึ้นแล้ว      เพื่อให้กุศลธรรม

ที่ยังไม่เกิดบังเกิดขึ้น    เพื่อความตั้งอยู่ไม่เลือนหาย     เจริญยิง    ไพบูลย์

มีขึ้น  เต็มเปี่ยม  แห่งกุศลธรรมที่บังเกิดขึ้นแล้ว    อันนี้เรียกว่า   สัมมา-

วายามะ.

สัมมาสติเป็นไฉน ?

ภิกษุในธรรมวินัยนี้    พิจารณาเห็นกายในกายอยู่  มีความเพียร  มี

สัมปชัญญะ  มีสติ  กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้   พิจารณาเห็น

เวทนาในเวทนาอยู่ . . . พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ . . . พิจารณาเห็นธรรม

ในธรรมอยู่   มีความเพียร   มีสัมปชัญญะ   มีสติ    กำจัด   อภิชฌาและ

โทมนัสในโลกเสียได้  อันนี้เรียกว่า   สัมมาสติ.

สัมมาสมาธิเป็นไฉน  ?

ภิกษุในธรรมวินัยนี้    สงัดจากกาม     สงัดจากอกุศลธรรม    เ ข้า

ถึงปฐมฌาน  มีวิตก  วิจาร  มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่  เธอเข้าถึงทุติยฌาน

มีความผ่องใสแห่งจิตในภายใน    เป็นธรรมเอกผุดขึ้น    เพราะวิตกวิจาร

สงบไป  ไม่มีวิตก    ไม่มีวิจาร    มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่    เธอมี

อุเบกขา  มีสติ   มีสัมปชัญญะ.  เสวยสุขด้วยนามกาย     เพราะปีติสิ้นไป

เข้าถึงตติยฌาน     ที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า      ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มี

อุเบกขา  มีสติอยู่เป็นสุข  เธอเข้าถึงจตุตถฌาน ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข  เพราะ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 629

ละสุขและทุกข์  และดับโสมนัสโทมนัสก่อน ๆ ได้  มีอุเบกขาเป็นเหตุให้

สติบริสุทธิ์อยู่    อันนี้เรียกว่า  สัมมาสมาธิ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  อันนี้เรียกว่า

ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ.

[๑๕๐]  ดังพรรณนามาฉะนี้   ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรม

ภายในบ้าง  พิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายนอกบ้าง  พิจารณาเห็นธรรม

คือความเกิดขึ้นในธรรมบ้าง     พิจารณาเห็นธรรมคือความเสื่อมในธรรม

บ้าง  พิจารณาเห็นธรรมคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมในธรรมบ้าง  อยู่.

อนึ่ง  สติของเธอ  ตั้งมั่นอยู่ว่า  ธรรมมีอยู่   ก็เพียงสักว่าความรู้  เพียงสัก

ว่าอาศัยระลึกเท่านั้น    เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่แล้ว   และ

ไม่ถือมั่นอะไร ๆ ในโลก   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    แม้อย่างนี้   ภิกษุชื่อว่า

พิจารณาเห็นธรรมอยู่.

จบ  ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน

[๑๕๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ก็ผู้ใดผู้หนึ่ง  พึงเจริญสติปัฏฐาน  ๔ นี้

อย่างนี้ตลอด  ๗   ปี  เขาพึงหวังผล  ๒ ประการ  อย่างใดอย่างหนึ่ง   คือ

พระอรหัตตผลในปัจจุบัน     หรือเมื่อยังมีขันธปัญจกเหลืออยู่    เป็นพระ

อนาคามี ๗ ปี  ยกไว้   ผู้ใดผู้หนึ่ง  พึงเจริญสติปัฏฐาน  ๔  นี้  อย่างนี้

ตลอด  ๖  ปี  ๕  ปี  ๔  ปี  ๓  ปี  ๒  ปี  ๑  ปี . . . ๑  ปี  ยกไว้  ผู้ใด

ผู้หนึ่ง   พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ อย่างนี้ตลอด  ๗  เดือน    เขาพึงหวังผล

๒ ประการ  อย่างใดอย่างหนึ่ง  คือพระอรหัตตผลในปัจจุบัน     หรือเมื่อ

อุปาที  (สังโยชน์)  มีเหลืออยู่  เป็นพระอนาคามี ๗ เดือน ยกไว้  ผู้ใด

ผู้หนึ่ง    พึงเจริญสติปัฏฐาน  ๔   นี้      อย่างนี้ตลอด  ๖ เดือน  ๕   เดือน

๔   เดือน  ๓  เดือน ๒ เดือน  ๑  เดือน    กึ่งเดือน. . .     กึ่งเดือนยกไว้

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 630

ผู้ใดผู้หนึ่ง  พึงเจริญสติปัฏฐาน  ๔   นี้   อย่างนี้ตลอด ๗  วัน  เขาพึงหวัง

ผล  ๒  ประการ  อย่างใดอย่างหนึ่ง   คือพระอรหัตตผลในปัจจุบัน  หรือ

เมื่ออุปาทิ   (คือสังโยชน์)  ยังเหลืออยู่เป็นพระอนาคามี.

จบ  สัจจบรรพ

จบ   ธรรมานุปัสสนาสติปัฏฐาน

นิคมวจนะ

[๑๕๒]  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย     หนทางนี้เป็นที่ไปอันเอก    เพื่อ

ความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์เพื่อล่วงความโศกและปริเทวะ  เพื่อความดับสูญ

แห่งทุกข์และโทมนัส  เพื่อบรรลุธรรมที่ถูกต้อง  เพื่อทำพระนิพพานให้แจ้ง

หนทางนี้  คือสติปัฏฐาน  ๔  ประการ  ฉะนี้แล  คำที่เรากล่าวดังพรรณนา

มาฉะนี้  เราอาศัยเอกายนมรรคกล่าวแล้ว.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว     ภิกษุเหล่านั้นยินดี

ชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล.

จบ  สติปัฏฐานสูตรที่  ๑๐

จบ  มูลปริยายวรรคที่   ๑

ประมวลพระสูตรแห่งวรรคนี้

วรรคอัน ประเสริฐประดับด้วย มูลปริยายสูตร สัพพาสวสังวรสูตร

ธัมมทายาทสูตร      ภยเภรวสูตร     อนังคณสูตร     อากังเขยยสูตร

วัตถูปมสูตร  สัลเลขสูตร  สัมมาทิฏฐิสูตร  และ  สติปัฏฐานสูตร จบ

บริบูรณ์แล้ว.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 631

อรรถกถาปติปัฏฐานสูตร

[๑๓๑]     สติปัฏฐานสูตร    มีคำเริ่มต้นว่า     ข้าพเจ้าสดับมาแล้ว

อย่างนี้.

ที่มาของคำว่า   กุรุ

บรรดาบทเหล่านั้น   บทว่า  กุรูสุ  วิหรติ    ความว่า    ชนบทแม้

แห่งหนึ่ง    เป็นที่อยู่ของราชกุมารผู้อยู่ในชนบทชื่อว่า    กุรุ    เขาเรียกว่า

กุรู  ด้วยรุฬหิศัพท์  (คำที่งอกไปจากดำเดิม )  (พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จ

ประทับ )  ที่กุรุชนบทนั้น.

แต่พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า    ในรัชสมัยของพระเจ้า

มันธาตุราช   มนุษย์ใน ๓ ทวีป   ได้ยิน   (คำเล่าลือ)   ว่า  ขึ้นชื่อว่า

ทวีปชมพู    เป็นดินแดนที่อุบัติของยอดคน    (อุดมบุรุษ)    จำเดิมแต่

พระพุทธเจ้า  พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระเจ้าจักรพรรดิทั้งหลาย  เป็นถิ่น

อภิรมย์อุดมทวีป   จึงได้พากันมาพร้อมด้วยพระเจ้าจักรพรรดิมันธาตุราช

ผู้ทรงส่งจักรแก้วออกหน้าแล้วเสด็จติดตามมายังทวีปทั้ง  ๔.

จากนั้นมา     พระราชาได้ตรัสถามปริณายกแก้วว่า      ยังมีหรือไม่

ถามที่ ๆ เป็นรมณียสถานยิ่งกว่ามนุษยโลก ?

ปริณายกแก้วได้กราบทูลว่า     ขอเดชะ     พระอาชญาไม่พ้นเกล้า

ไฉนใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทจึงตรัสอย่างนี้     ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทมิได้

ทอดพระเนตรอานุภาพของดวงจันทร์    ดวงอาทิตย์หรือ  ?    สถานที่ดวง

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 632

จันทร์และดวงอาทิตย์เหล่านี้    เป็นรมณียสถานยิ่งกว่ามนุษยโลกนี้แน่.

พระราชาจึงทรงส่งจักรแก้วไปก่อนแล้ว      ได้เสด็จไป  ณ  ที่นั้น.

ท้าวจาตุมมหาราชได้ทราบว่า  พระเจ้ามันธาตุราชเสด็จนาแล้ว  ทรงดำริ

ว่า  พระราชาผู้ทรงฤทธิ์มาก  (เสด็จมาแล้ว)  เราไม่อาจจะต่อต้านได้ด้วย

การรบ  จงได้มอบราชสมบัติของตนถวาย.

พระองค์ทรงรับราชสมบัตินั้นแล้ว  ได้ตรัสถามอีกว่า ยังมีอยู่หรือไม่

สถานที่ที่เป็นรมณียสถานยิ่งกว่านี้  ?

ห้าวจาตุมมหาราชได้กราบทูลถึงดาวดังสภพแด่พระองค์ว่า  พระ-

พุทธเจ้าข้า   ดาวดึงสภพเป็นรมณียสถานยิ่งกว่า  (นี้).  บนดาวดึงสภพ

นั้น   มหาราชทั้ง  ๔  เหล่านี้    เป็นผู้รักษาการ   (ปริจาริกา)   ของท้าว

สักกเทวราชนั้น  จะประทับยืนที่พระทวาร   ท้าวสักกเทวราชทรงมีฤทธิ์

มาก  ทรงมีอานุภาพมาก   และพระองค์ทรงมีเทวสถานสำหรับใช้  เหล่านี้

คือ     เวชยันตปราสาทสูง  ๑ โยชน์     สุธรรมาเทวสภาสูง  ๕๐๐  โยชน์

เวชยันตรถสูง  ๑๕๐  โยชน์  ช้างเอราวัณก็สูงเท่านั้น  สวนนันทวัน   สวน

จิตรลดาวัน    สวนปารุสกวัน   สวนมิสกวัน   ประดับประดาด้วยทิพย-

พฤกษาจำนวนพันต้น   ต้นไม้สวรรค์  ชื่อปาริฉัตตกะ   สูง ๑๐๐ โยชน์

ภายใต้ต้นปาริฉัตตกะนั้น   มีพระที่นั่งบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์   มีสีเหมือน

ดอกหงอนไก่   ยาว   ๖๐  โยชน์  กว้าง  ๕๐  โยชน์  สูง   ๕ โยชน์  ซึ่ง

อ่อนนุ่น    เมื่อท้าวสักกเทวราชทรงประทับนั่ง    พระวรกายจะจมลงครึ่ง

พระองค์.   ครั้นทรงสดับคำกราบบังคมทูลนั้นแล้ว   พระราชามีพระราช

ประสงค์จะเสด็จไป  ณ   ดาวดึงสภพนั้น       จึงทรงโยนจักรแก้วขึ้นไป.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 633

จักรแก้วนั้นประดิษฐานอยู่บนอากาศ^๑พร้อมด้วยจตุรงคเสนา.  ต่อมา

จักรแก้วก็ร่อนลงจากท่ามกลางเทวโลกทั้ง  ๒ ประดิษฐานอยู่ที่พื้นดิน

พร้อมด้วยจตุรงคเสนา   มีปริณายกแก้วเป็นประมุข.  พระราชาได้เสด็จไป

ยังดาวดึงสภพลำพังพระองค์เดียวเท่านั้น.

ท้าวสักกะพอได้ทรงทราบว่า  พระเจ้ามันธาตุเสด็จมาเท่านั้น  ก็

เสด็จต้องรับพระองค์กราบบังคมทูลว่า  ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาท

ปกเกล้าปกกระหม่อม  พระมหากรุณาธิคุณล้นเกล้าล้นกระหม่อมที่ใต้ฝ่า

ละอองธุลีพระบาทเสด็จมา  (นี้เป็น)  ราชสมบัติของใต้ฝ่าละอองธุลี-

พระบาทเอง      ขอทูลเชิญปกครองเถิดพระพุทธเจ้าข้า  ด้วยเกล้าด้วย

ด้วยกระหม่อมขอเดชะ  แล้วได้ทรงแบ่งเทวราชสมบัติออกเป็น ๒  ส่วน พร้อม

ด้วยเทพธิดาฟ้อนรำ  ได้น้อมถวาย   ๑  ส่วน  พระราชาเพียงแต่เสด็จ

ประทับที่ดาวดึงสภพเท่านั้น  ความเป็นมนุษย์^๒ก็หายไป  ความเป็นเทวดา

ก็ปรากฏขึ้นแทนที่.  ได้ทราบว่า  พระองค์ประทับนั่งบนพระที่นั่งบัณฑุ-

กัมพลศิลาอาสน์ร่วมกับท้าวสักกะ  ด้วยเหตุเพียงลืมพระเนตรขึ้นจึงจะ

ปรากฏแตกต่างกัน.   ทวยเทพเมื่อไปสังเกตพระองค์   ก็จะลืมไปในความ

แตกต่างระหว่างท้าวสักกะกับพระองค์.   พระองค์เมื่อทรงเสวยทิพยสมบัติ

ในดาวดึงสภพนั้น    ทรงครองเทวราชสมบัติอยู่     จนท้าวสักกะเสด็จอุบัติ

แล้วจุติไปถึง   ๓๖  พระองค์  ก็ไม่ทรงอิ่มด้วยกามคุณเลย  ครั้นทรงจุติจาก

เทวโลกนั้นแล้ว     ก็ทรงดำรง^๓อยู่ที่พระราชอุทยานของพระองค์     มีพระ

๑.  ปาฐะ  เป็น อากาเสน อุฏฺทิ ฉบับพม่าเป็น อากาเส ปติฏฺาสิ แปลตามพม่า.

๒. ปาฐะ  ว่า มนุสฺสตฺตภาโว เทวตฺตภาโว  ฉบับพม่าเป็น มนุสฺสภาโว เทวภาโว แปลตามพม่า.

๓.  ปาฐะ  ปติโต  ฉบับพม่าเป็น  ปติฏฺิโต  จึงแปลตามพม่า.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 634

วรกายถูกลมและแดด^๑กระทบจึงได้สวรรคต.      ก็เมื่อจักรแก้วประดิษฐาน

ที่พื้นดิน   ปริณายกแก้วก็ประทับฉลองพระบาทของพระเจ้ามันธาตุ   ลง

ในพระสุพรรณบัฏ     แล้วมอบถวายราชสมบัติว่า    นี้เป็นราชสมบัติของ

พระเจ้ามันธาตุ.    มนุษย์ที่มาจากทวีปทั้ง ๓  แม้เหล่านั้น    ไม่อาจจะไป

ได้อีก    ได้พากันเข้าไปหาปริณายกแก้ว     แล้วร้องเรียนว่า   ใต้เท้าขอรับ

เหล่ากระผมมาด้วยพระบรมราชานุภาพ  บัดนี้จึงไม่อาจจะไปได้  ขอใต้เท้า

ได้กรุณาให้ที่อยู่แก่เหล่ากระผมเถิด.   ปริณายกแก้วได้มอบชนบทให้แก่เขา

เหล่านั้น   เพื่อประโยชน์แก่การอยู่คนละแห่ง.

ในจำนวนชนบทเหล่านั้น     ถิ่นที่มีคนมาจากบุพพวิเทหทวีปอาศัย

อยู่    ได้นามว่า    วิเทหรัฐ     ตามชื่อเก่านั้นเอง.    ถิ่นที่มีตนมาจากอมร-

โคยานทวีปอาศัยอยู่  ได้นามว่า  อปรันตชนบท.   ถิ่นที่มีคนมาจากอุดร-

กุรุทวีปอาศัยอยู่    ได้นามว่า    กุรุรัฐ.    แต่คนทั้งหลายเรียกด้วยพหูพจน์

โดยหมายถึงบ้านและนิคม     จำนวนมาก     เพราะเหตุดังที่กล่าวมาแล้วนี้

ท่านพระอานนท์จึงกล่าวว่าประทับอยู่ที่หมู่บ้านกุรุทั้งหลาย (เป็นพหูพจน์)

ดังนี้ .

ที่มาของคำว่า  กัมมาสธัมมะ

ในบทว่า  กมฺมาสธมฺม  ในบรรดาคำว่า  กมฺมาสธมฺม  นาม

กุรูน  นิคโม  นี้  อาจารย์บางพวกกล่าวอรรถาธิบายความ  โดย  (แปลง)

ธ    อักษร เป็น ท อักษร.  สถานที่ชื่อว่า   กัมมาสธัมมะ  เพราะเป็นที่

๑.  ปาฐะว่า  ผุฏฺิตคฺคตฺโต  พม่าเป็น  ผุฏฺคตฺโต  จึงแปลตามพม่า.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 635

ถูกทรมานของคนเท้าด่าง.    พระเจ้าโปริสาท    ผู้มีพระบาทด่าง     เขา

เรียกว่า  กัมมาสะ   (เจ้าองค์ต่าง).

เล่ากันมาว่า   แผลเป็นที่พระบาทในที่ที่ถูกตอตำ   งอกขึ้นคล้ายไม้

มีลาย    เพราะฉะนั้น   จึงปรากฏว่ามีพระบาทด่าง.     และในโอกาสนั้น

พระองค์ถูกทรมาน  แล้วถูกห้ามจากความเป็นมนุษย์กินคน.

ใครทรมาน  ?

พระมหาสัตว์.

ถามว่า  ในชาดกอะไร ?

แก้ว่า  พระเถระพวกหนึ่ง   (อ้างว่ามา)   ในสุตตโสมชาดก.

แต่พระเถระเหล่านี้บอกว่า     มาในชยทิสชาดก.     จริงอย่างนั้น

พระมหาสัตว์เจ้าได้ทรงทรมานพระเจ้าโปริสาท  ผู้มีพระบาทด่าง.    ดังที่

ท่านกล่าวไว้ว่า :-

ปางเมื่อเราเป็นพระบรมโอรสาธิราชของพระเจ้า

ชยทิส  ผู้ทรงเป็นราชาธิบดีแห่งปัญจาลรัฐได้สละชีวิต

ปลดเปลื้องพระราชบิดาแล้ว  อีกอย่างหนึ่ง  เราได้

ให้พระเจ้าโปริสาทผู้มีพระบาทด่างเลื่อมใสแล้ว ดังนี้.

แต่ลางอาจารย์อรรถาธิบายด้วย   ธ    อักรษรอย่างเดียว.      ดังที่เล่า

กันมาว่า  ชาวกุรุรัฐมีขนบธรรมเนียมประจำกุรุรัฐ   แต่เกิดความด่างพร้อย

ขึ้นในขนบธรรมเนียมนั้น     เพราะฉะนั้น    ที่ที่ด่างพร้อยนั้นจึงถูกเรียกว่า

กัมมาสธัมมะ  เพราะมีธรรมคือความด่างพร้อยเกิดขึ้น.

ถามว่า   เหตุไฉนท่านจึงไม่กล่าวซึ่งนิคมที่อยู่อาศัยกันแห่งนี้เท่านั้น

ไว้ด้วยสัตตมีวิภัตติ  ในคำว่า  กัมมาสธัมมะ  นั้น ?

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 636

แก้ว่า  เพราะ  (พระผู้มีพระภาคเจ้า)  ไม่มีโอกาสที่จะประทับ.

ได้ทราบว่า  ไม่มีวิหารอะไรที่เป็นโอกาสให้พระผู้มีพระภาคเจ้า

ประทับในนิคมนั้น.  แต่ห่างออกจากนิคมไป  ได้มีไพรสณฑ์ใหญ่ใน

ภูมิภาคแห่งหนึ่ง  สมบูรณ์ด้วยน้ำเป็นรมณียสถาน.  พระผู้มีพระภาคเจ้า

เสด็จประดับที่มหาไพรสณฑ์นั้น  ทรงเอานิคมนั้นเป็นโคจรคาม  (บ้าน

รับบิณฑบาต).  เพราะฉะนั้น  ควรเข้าใจความหมายในเรื่องนี้ว่า  พระผู้มี

พระภาคเจ้า  เสด็จประทับที่หมู่บ้าน  กุรุ  ทรงเอานิคมของชาวกุรุที่ชื่อว่า

กัมมาสธัมมะ  เป็นโคจรคาม.

[๑๓๒]  พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า  เอกายโน  อย  ภิกฺขเว  มคฺโค

ดังต่อไปนี้ :-

ทำไมจึงตรัสสติปัฏฐานสูตรที่กุรุรัฐ  ?

ถามว่า  เหตุไฉน  พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสพระสูตรนี้ใน

แคว้นกุรุรัฐนั้น ?

ตอบว่า  เหตุไฉน  พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสพระสูตรนี้ใน

แคว้นกุรุรัฐนั้น ?

ตอบว่า  เพราะชาวกุรุสามารถจะรับเอาพระธรรมเทศนาที่ลึกซึ้งได้.

ได้ทราบว่า  ภิกษุ  ภิกษุณี  อุบาสก  และอุบาสิกาทั้งหลาย  ชาว

กุรุรัฐ  เป็นผู้มีร่างกายและจิตใจเหมาะสมเป็นนิจ  ด้วยสามารถแห่งปัจจัย

คือฤดูเป็นที่สบาย  เพราะรัฐนั้นสมบูรณ์ด้วยปัจจัยคือฤดู.  คนเหล่านั้น

มีกำลังปัญญา  อันความเหมาะสมแห่งจิตใจและร่างกายอนุเคราะห์แล้ว

จะเป็นผู้สามารถรับ  (ฟัง)  ถ้อยคำที่ลึกซึ้งได้.  เพราะฉะนั้น  พระผู้

มีพระภาคเจ้า  เมื่อทรงเล็งเห็นว่าคนเหล่านั้นสามารถจะรับ  (ฟัง)

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 637

พระธรรมเทศนาอันลึกซึ้งนี้ได้  จึงได้ตรัสสติปัฏฐานสูตรที่มีอรรถลึกล้ำนี้

โดยเพิ่มพระกรรมฐานเข้าในพระอรหัตในฐานะ  ๑๙  อย่าง.

อุปมาเหมือนบุรุษได้ผอบทองคำแล้ว     บรรจุดอกไม้นานาชนิดไว้

ในนั้น  หรือได้หีบทองคำแล้ว  เก็บรัตนะทั้ง  ๗  ไว้  (ในนั้น)  ฉันใด.

พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ฉันนั้น    ครั้นทรงได้ชาวกุรุรัฐ^๑  บริษัท   จึงได้ทรง

แสดงพระธรรมเทศนาที่ลึกซึ้ง.   ด้วยเหตุนั้นนั่นแหละ   ในมัชฌิมนิกาย

มูลปัณณาสก์นี้       จึงได้ทรงแสดงพระสูตรที่มีเนื้อความลึกซึ้งไว้อย่างหนึ่ง

ในทีฆนิกาย  ได้ทรงแสดงไว้อีกอย่างหนึ่งคือ  มหานิทานสูตร  ๑   มหา-

สติปัฏฐานสูตร  ๑  (และ)  ในมัชฌิมนิกายนี้  ได้ทรงแสดงพระสูตรไว้

อีกอย่างหนึ่ง  คือ  สาโรปมสูตร  ๑   รุกขูปมสูตร  ๑  รัฏฐปาลสูตร  ๑

มาคันทิยสูตร  ๑  อานัญชสัปปายสูตร  ๑.

อีกอย่างหนึ่ง  ในชนบทนั้น   ตามปกติแล้ว   บริษัททั้ง  ๔  พากัน

ประกอบความเพียรเนือง ๆ  ในสติปัฏฐานภาวนาอยู่    โดยที่สุดแม้พวก

ทาส,  กรรม   และบริวารชน  ก็พูดจากันเกี่ยวกับสติปัฏฐานนั้น.  แม้แต่

ที่ท่าน้ำและสถานที่ปั่นด้ายกันเป็นต้น        ขึ้นชื่อว่าการพูดกันในเรื่องไร้

ประโยชน์จะเป็นไปไม่ได้เลย.

ถ้าหญิงคนใดคนหนึ่งถูกถามว่า  คุณแม่จ๋า  คุณแม่มนสิการสติปัฏ-

ฐานภาวนาข้อไหน  ?   แล้วตอบว่า   ไม่ได้มนสิการข้อไหนเลย.   คนทั้ง-

หลายจะตำหนิเธอว่า   ชีวิตของเธอไร้ประโยชน์   เธอถึงจะมีชีวิตอยู่ก็เช่น

กับคนตายแล้ว.  จึงได้ให้โอวาทเธอว่า  ทีนี้อย่าได้ทำอย่างนี้  แล้วให้เรียน

เอาสติปัฏฐานอย่างใดอย่างหนึ่ง.  แต่   (ถ้า)  หญิงใดพูดว่า  ฉันมนสิการ

๑. ปาฐะว่า  กุรุรฏวาสีน  ฉบับพม่าเป็น  กุรุรฏฺวาสีปริส  แปลตามพม่า.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 638

สติปัฏฐานชื่อโน้น.     คนทั้งหลายจะพากันให้สาธุการว่า    สาธุ   สาธุ

แล้วสรรเสริญด้วยถ้อยคำทั้งหลายมีอาทิว่า    ชีวิตของเธอเป็นชีวิตที่ดีแล้ว

เธอชื่อว่าเป็นมนุษย์สมบูรณ์แล้ว      พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จอาบัติขึ้นมา

เพื่อประโยชน์แก่เธอ.   ก็ในเรื่องนี้ไม่เฉพาะแต่มนุษย์ชาติอย่างเดียวเท่านั้น

ที่พากันประกอบมนสิการสติปัฏฐาน  แม้แต่พวกสัตว์เดียรัจฉานที่อาศัยเขา

อยู่     (ก็มนสิการสติปัฏฐาน)      ในการทำมนสิการสติปัฏฐานของสัตว์

นั้น   มีเรื่องเล่าดังต่อไปนี้ :-

นกแขกเต้าเจริญสติปัฏฐาน

เล่ากันนาว่า    นักฟ้อนรำคนหนึ่ง     เที่ยวจับลูกนกแขกเต้ามาฝึก

นางอาศัยสำนักภิกษุณีอยู่     เวลาไปก็ไป    (แต่ตัว)     ลืมลูกนกแขกเต้า

เหล่าสามเณรีจึงจับมันมาเลี้ยงไว้.   ตั้งชื่อให้มันว่า   พุทธรักขิต   (พุทธ-

รักษา).   อยู่มาวันหนึ่ง   พระเถรีเห็นมันเจ่าอยู่ข้างหน้า  จึงเรียกว่า พุทธ-

รักษา.

มันขานรับว่า   อะไรคะ  คุณแม่.

มีมนสิการภาวนา  อะไรบ้างไหม ?   พระเถรีถาม

ไม่มีคะ  คุณแม่  นกตอบ.

พระเถรีพูดว่า  แกเอ๋ย  ธรรมดาผู้อยู่ในสำนักบรรพชิต  ไม่ควรจะ

เป็นอยู่โดยปล่อยอัตภาพเสีย   (ปล่อยตัว)    ควรปรารถนามนสิการอะไร

บางอย่างนะ    แล้วได้บอกว่า    แต่อย่างอื่นเจ้าไม่สามารถ   (ทำได้)   จง

สาธยาย   (บริกรรม)    ว่า  อฎฺิ    อฏฺิ    (กระดูก   กระดูก).   มันตั้งอยู่

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 639

ในโอวาทของพระเถรี  เที่ยวสาธยายว่า  อฏฺิ   อฎฺิ  (กระดูก กระดูก).

อยู่มาวันหนึ่ง   ตอนเช้ามันเกาะปลายเสาผึ่งแดดอ่อนอยู่   นกตัวหนึ่ง  ได้

เอากรงเล็บเฉี่ยวเอาไป.    มันส่งเสียงร้อง   แจ๊ด   แจ๊ด.   สามเณรีทั้งหลาย

ได้ยินเสียงร้อง    จึงพูดว่า   คุณแม่ขา   พุทธรักษาถูกนกเฉี่ยวไป  หนูจะ

ไปช่วยให้มันปล่อย   แล้วพากันถือเอาก้อนดินเป็นต้นติดตามไป   ให้มัน

ปล่อยจนได้.    พระเถรีถามมัน    ผู้ที่เขาช่วยนำมา     เกาะอยู่ข้างหน้าว่า

พุทธรักษาเวลานกเฉี่ยวเอาไป  แกคิดอะไร ?

มันตอบว่า   คุณแม่เจ้าขา   ดิฉันไม่ได้คิดอย่างอื่น   คุณแม่   ดิฉัน

คิดถึงกองกระดูกเท่านั้น  อย่างนี้ว่า  กองกระดูกนั้นแหละ    เฉี่ยวเอากอง

กระดูกไป  กองกระดูกจะเกลื่อนกลาดไป  ไม่ว่าแม้ในที่ไหน  ?

ดีแล้ว    ดีแล้ว   พุทธรักษา    (การมนสิการอย่างนั้น)    จักเป็น

ปัจจัยของความสิ้นไปแห่งภพของเธอในอนาคต   พระเถรีกล่าว.

แม้สัตว์เดียรัจฉานในชนบทนั้น   ก็ประกอบมนสิการในสติปัฏฐาน

ดังที่กล่าวมาแล้วนี้    เพราะฉะนั้น   พระผู้มีพระภาคเจ้า   เมื่อจะทรงยัง

ความเจริญในสติปัฏฐานนั้นเองให้เกิดแก่เขาเหล่านั้น    จึงได้ตรัสพระสูตร

นี้ไว้.

ความหมายของเอกายนะ

บรรดาบทเหล่านั้น  บทว่า  เอกายโน  แปลว่า  ทางเอก.

เพราะว่าทางมีชื่อมากอย่าง  คือ  มรรคา,  ปันถะ,  ปถะ,

ปัชชะ,  อัญชสะ,  วฏุมะ,  อายตนะ,   นาวา,

อุตตรเสตู,  กุลละ,  ภิสิ,  และสังกมะ.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 640

ในสติปัฏฐานสูตรนี้   พระองค์ตรัสทางนี้นั้นไว้โดยชื่อว่า  อยนะ.

เพราะฉะนั้น  ในคำว่า  เอกายโน  อย  ภิกฺขเว  มคฺโค   (ดูก่อนภิกษุ

ทั้งหลาย    ทางนี้เป็นทางเอก )  นี้ควรเข้าใจความหมายอย่างนี้ว่า  ดูก่อน

ภิกษุทั้งหลาย  ทางนี้เป็นทางสายเดียว  ไม่ใช่เป็นทาง  ๒  สาย.

อีกอย่างหนึ่ง    ทางชื่อว่า    เอกายนะ    เพราะคนคนเดียวเท่านั้น

พึงไป.    คำว่า    คนเดียว    คือควรละการคลุกคลีด้วยหมู่    ปลีกตัวออก

เงียบสงัด  ดำเนินไป  คือปฏิบัติ   (คนเดียว)   หรือชื่อว่าอยนะ   เพราะ

เพราะเป็นเหตุดำเนินไป   คือไปจากสงสาร   ถึงพระนิพพาน.

ทางดำเนินของผู้เป็นเอก  ชื่อว่า  เอกายนะ  คำว่า   ผู้เป็นเอก ได้แก่

ผู้ประเสริฐที่สุด.   และผู้ประเสริฐที่สุดกว่าสรรพสัตว์  คือ  พระผู้มีพระ-

ภาคเจ้า   เพราะฉะนั้น   จึงมีอธิบายว่า   ได้แก่  ( ทางดำเนิน )   ของพระ

ผู้มีพระภาคเจ้า.

อันที่จริง     ถึงคนอื่นก็ดำเนินไปตามทางนั้นได้     แต่ถึงอย่างนั้น

ทางนั้นก็ชื่อว่าเป็นทางเสด็จดำเนินของพระผู้มีพระภาคเจ้า    เพราะพระ-

องค์ทรงสร้างขึ้น.   ดังที่ท่านได้กล่าวไว้ว่า   ดูก่อนพราหมณ์    ความจริง

พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น       ทรงยังทางที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นแล้ว    ดังนี้

เป็นต้น.

อีกอย่างหนึ่ง  ชื่อว่า  อยนะ  เพราะไป  คือดำเนินไป   อธิบายว่า

เป็นไป.  มีอธิบายว่า  ไปในที่เดียวกัน   คือเป็นไปในธรรมวินัย  (ศาสนา)

นี้เท่านั้น  ไม่ใช่ไปที่อื่น.   ดังที่ตรัสไว้ว่า   ดูก่อนสุภัททะ   อริยมรรคมี

องค์ ๘ หาได้ในพระธรรมวินัย   ( ศาสนา )  นี้เอง.  ความจริง  เนื้อความ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 641

ทั้ง  ๒  นี้   ต่างกันเพียงเทศนา  (โวหาร)  เท่านั้น  แต่ก็มีเนื้อความเป็น

อันเดียวกัน.

อีกอย่างหนึ่ง  ชื่อว่า   เอกายนะ  เพราะไปสู่จุดหมายเดียวกัน   มี

อธิบายว่า      ในตอนต้นถึงแม้จะเป็นไปโดยนัยแห่งภาวนาที่เป็นหลักแตก

ต่างกัน    แต่ตอนหลัง    ก็จะไปถึงนิพพานแห่งเดียวกันนั้นแหละ.    ดังที่

ท้าวสหัมบดีพรหมได้กล่าวไว้ว่า :-

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเห็นที่สุดแห่งการสิ้นความ

เกิด  ทรงอนุเคราะห์เกื้อกูล   (ทรงมีพระมหากรุณา-

ธิคุณ) ทรงทราบทางไปสู่ที่แห่งเดียว (พระนิพพาน)

ด้วยทางสายนี้ที่คนทั้งหลายได้เคยข้ามโอฆะห้วงน้ำ

มาแล้ว   กำลังข้ามอยู่   และจักข้ามต่อไป.

แต่อาจารย์ลางเหล่ากล่าวว่า  ชื่อว่า  เอกายนะ  เพราะไปถึงนิพพาน

ครั้งเดียว  ตามนัยแห่งความว่า  ไม่ไปถึงฝั่ง   (คือพระนิพพาน)  ถึง   ๒

ครั้ง.  คำนั้น ไม่ถูก.  เพราะว่า  อรรถะ  (ความหมาย)  อย่างนี้   พยัญชนะ

ควรจะเป็นอย่างนี้ว่า   สกึ   อยโน   (ไม่ใช่เอกายโน).    แต่ถ้าจะกล่าว

ประกอบความอย่างนี้ว่า    ทางนั้นมีทางไปอย่างเดียว    คือมีคติ   ได้แก่มี

ความเป็นไปอย่างเดียว  ดังนี้  พยัญชนะก็ใช้ได้.  แต่อรรถใช้ไม่ได้ทั้ง  ๒

อย่าง.

เพราะเหตุไร  ?

เพราะในที่นี้ทรงประสงค์เอามรรคที่เป็นบุพพภาค.

อธิบายว่า ในที่นี้พระองค์ทรงประสงค์เอามรรคเป็นที่ตั้งสติ  (สติ-

ปัฏฐาน)  อันเป็นส่วนเบื้องต้น   เป็นไปในอารมณ์ทั้ง  ๔   มีกายเป็นต้น.

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 642

ไม่ใช่มรรคที่เป็นโลกุตตระ.  และมรรคที่เป็นส่วนเบื้องต้นนั้นก็ไปได้ไม่ใช่

ครั้งเดียวด้วย  ทั่งมีการไปไม่ใช่อย่างเดียว.

ศิษย์กับอาจารย์สนทนากัน

อนึ่ง  แม้เมื่อก่อน  ในบทนี้  พระมหาเถระทั้งหลาย  ก็ได้มีการ

สนทนากันมาแล้วเหมือนกัน.   (คือ)   พระตรีปิฎกจุลลนาคเถระ   ได้

กล่าวไว้ว่า  เป็นทางสติปัฏฐานที่เป็นบุพพภาค.  แต่อาจารย์ของท่าน  คือ

พระตรีปิฎกจุลลสุมนเถระ  ได้กล่าวไว้ว่า  เป็นทางปนกันไป  (ทั้งโลกิยะ

และโลกุตตระ).

เป็นทางเบื้องต้น  ครับ  ใต้เท้า   ท่านตรีปิฎกจุลลนาคเถระกล่าว

เป็นทางปนกันไป   คุณ  ท่านตรีปิฎกจุลลสุมนเถระค้าน.

เมื่ออาจารย์กล่าวย้ำแล้วย้ำอีก   ศิษย์ก็นิ่งไม่คัดค้าน.   (ทั้ง ๒ ท่าน)

ก็ลุกขึ้นโดยไม่วินิจฉัย    (ชี้ขาด)    ปัญหาเลย.    ภายหลังพระเถระผู้เป็น

อาจารย์ไปที่ห้องอาบน้ำ   คิดว่า   เราพูดว่า   เป็นทางปนกันไป   แต่คุณ

จุลลนาคอ้างเอาว่า  เป็นทางเบื้องต้น   ในปัญหานี้  จะมีวินิจฉัยกันอย่างไร

นะ   จึงร่ายพระสูตรตั้งแต่ต้น ไป   กำหนด   (ยุติ)  ลงตรงนี้ว่า  โย   หิ

โกจิ  ภิกฺขเว  อิเม  จตฺตาโร สติปฏฺาเน  เอว  ภาเวยฺย  สตฺต  รสฺสานิ

(ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   ผู้ใดผู้หนึ่งก็ตาม   เจริญสติปัฏฐานทั้ง  ๔  เหล่านี้

อย่างนี้  ตลอด ๗ ปี ) ดังนี้   ท่านก็รู้ว่า  ธรรมดาโลกุตตรมรรค  ครั้น

เกิดขึ้นแล้ว     จะหยุดชะงักอยู่ตลอด ๗ ปี   ไม่มี   มรรคที่ปนกันไปที่เรา

กล่าวแล้วนั้นมีไม่ได้    ส่วนมรรคที่เป็นบุพพภาค    ที่คุณจุลลนาคแสดง

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 643

แล้วมีได้   จึงได้ไป  ณ ที่ที่สำหรับประกาศในวันธัมมัสสวนะ  ๘  ค่ำ.

ได้ทราบว่า    พระเถระในปางก่อนชอบฟังธรรม.    พอได้ยินเสียง

เท่านั้น   ก็คิดว่า  เรา  (จะฟัง)  ก่อน  เรา  ( จะฟัง)  ก่อนแล้ว  ลงฟังกัน

อย่างพร้อมพรั่งทีเดียว.       และวันนั้นก็เป็นวาระของท่านจุลลนาคเถระ.

เมื่อท่านนั่งบนธรรมาสน์     จับพัดแล้วกล่าวอารัมภบท     (บุพพกถา)

พระเถระที่ยืนอยู่หลังอาสนะได้มีความคิดว่า    เราจะนั่งในที่ลับ    ไม่พูด

(อะไร).  เพราะว่า พระเถระในปางก่อน เป็นนักฟัง. จะไม่เที่ยวยกความ

พอใจของตนขึ้นเป็นใหญ่อย่างเดียว   เหมือนคนแบกมัดอ้อยไว้ฉะนั้น  ถือ

เหตุผลอย่างเดียว.   สลัดสิ่งที่ไม่มีเหตุผลทิ้ง.   เพราะฉะนั้น   พระเถระจึง

พูดว่า  คุณ  จุลลนาค.

ท่าน   (จุลลนาค )    สงสัยว่า    ดูเหมือนเสียงท่านอาจารย์ได้หยุด

แสดงธรรมแล้ว   เรียนว่า   อะไรครับ   ใต้เท้า  ?

คุณจุลลนาค  มรรคปนกันไปที่ฉันว่านั้น   ไม่มี  แต่มรรคคือสติ-

ปัฏฐานที่เป็นบุพพภาค  ที่คุณว่านั้น มี พระเถระพูดตอบ.

พระเถระ   (จุลลนาค)   คิดว่า   อาจารย์ของเรา  เรียนปริยัติทั่วถึง

ทรงจำไตรปิฎกไว้ได้เป็นสุตพุทธ     ปัญหานี้     ยังมัวสำหรับพระภิกษุถึง

ขนาดนี้   (ชั้นอาจารย์)  พระภิกษุที่เป็นรุ่นน้องในอนาคตจักพิศวงปัญหานี้

(แน่นอน)     เราจักเอาพระสูตรมาแก้ปัญหานี้ไม่ให้ดิ้นได้.    จากคัมภีร์

ปฏิสัมภิทามรรค    บุพพภาคสติปัฏฐานมรรค   ท่านเรียกว่า  เอกายน-

มรรค.   พระเถระได้นำเอาพระสูตรมาตั้งว่า

บรรดาทางทั้งหลาย      ทางมีองค์  ๘ ประเสริฐที่สุด

บรรดาสัจจะทั้งหลาย      บท     ( สัจจะ)   ทั้ง  ๔

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 644

ประเสริฐที่สุด     บรรดาธรรมทั้งหลาย    วิราคธรรม

ประเสริฐที่สุด     และบรรดาสัตว์  ๒  เท้าทั้งหลาย

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงมีปัญญาจักษุ ประเสริฐ

ที่สุด     ทางสายนี้เท่านั้นไม่มีทางสายอื่นที่เป็นไป

เพื่อความบริสุทธิ์แห่งทัสสนะ.   เธอทั้งหลาย    จง

เดินทางสายนั้นเถิด      ที่ให้มารและเสนามารหลง.

เพราะว่าเธอทั้งหลายเดินทางสายนั้นแล้ว  จักทำที่สุด

แห่งทุกข์ได้.

อธิบายมรรค

ทางชื่อว่า   มรรค   เพราะหมายความว่า  อย่างไร ?

เพราะหมายความว่า  เป็นเหตุให้ถึงพระนิพพาน   และเพราะหมาย

ความว่า  ผู้มีความต้องการพระนิพพานจะต้องดำเนินไป.

บทว่า  สตฺตาน  วิสุทฺธิยา   (เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย)

ความว่า    เพื่อประโยชน์แก่ความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย     ผู้มีจิตเศร้า

หมองแล้ว    เพราะมลทินทั้งหลาย    มีราคะเป็นต้น     และเพราะอุปกิเลส

ทั้งหลาย  มีอภิชฌาวิสมโลภเป็นต้น.

จริงอย่างนั้น  ก็สัตว์เหล่านี้   คือ  พระสัมมาสัมพุทธเจ้า  จำนวน

มากพระองค์     ตั้งต้นแต่พระพุทธเจ้า      ทรงพระนามว่า     ตัณหังกร,

เมธังกร,   สรณังกร,    ทีปังกร    ที่ได้เสด็จอุบัติแล้ว    ในกัปกัปเดียวกัน

นั้นแหละ     ก่อนแต่กัปนี้ไป   ๔   อสงไขย     เศษแสนกัป     จนถึงพระ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 645

ศากยมุนีเป็นที่สุดก็ดี    พระปัจเจกสัมพุทธเจ้า    หลายร้อยพระองค์ก็ดี

พระอริยสาวก  เหลือที่จะคณานับก็ดี   ได้ทรงลอยและลอยมลทินของจิต

ทั้งมวลแล้ว     ทรงบรรลุและบรรลุความบริสุทธิ์อย่างยอดเยี่ยม     ก็ด้วย

ทางสายนี้.    แต่ด้วยสามารถแห่งมลทินของรูป    จะไม่มีการบัญญัติความ

เศร้าหมองและความผ่องแผ้วเลย.   จริงอย่างนั้น

พระมหาฤาษี     (พระพุทธเจ้า)      ไม่ได้ตรัสไว้ว่า

มาณพ    (คน)    ทั้งหลายเศร้าหมอง     เพราะรูป

เศร้าหมอง    บริสุทธิ์ในเพราะรูปบริสุทธิ์      แต่พระ

มหาฤาษีได้ตรัสไว้อย่างนี้ว่า  มาณพ  (คน)

ทั้งหลายเศร้าหมอง   เพราะจิตเศร้าหมอง    บริสุทธิ์

ในเพราะจิตบริสุทธิ์.

ดังที่พระองค์ได้ตรัสไว้ว่า     ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย     สัตว์ทั้งหลาย

เศร้าหมอง   เพราะจิตเศร้าหมอง    ผ่องแผ้ว    เพราะจิตผ่องแผ้ว.    และ

ความผ่องแผ้วของจิตนั้นนี้ได้  เพราะทางคือสติปัฏฐานนี้.   เพราะเหตุนั้น

พระองค์จึงตรัสไว้ว่า  เพื่อความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลาย.

บทว่า    โสกปริเทวน    สมติกฺกมาย     (เพื่อระงับโสกปริเทวะ

ทั้งหลาย)  ความว่า   เพื่อระงับ   อธิบายว่า  เพื่อละความโศกเศร้า   และ

การคร่ำครวญทั้งหลาย.

เพราะว่า    มรรคนี้      บุคคลอบรมแล้ว     เป็นไปเพื่อระงับความ

โศกเศร้า    (ของคนทั้งหลายได้)     เหมือนสันตติมหาอำมาตย์เป็นต้น

และระงับการคร่ำครวญ  (ของคนทั้งหลาย)  ได้    เหมือนปฏาจาราเถรี

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 646

เป็นต้น.   เพราะเหตุนั้น   พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสไว้ว่า โสกปริเทวาน

สมติกฺกมาย  เพื่อก้าวล่วงโสกะและปริเทวะทั้งหลาย.

ความจริง  สันตติมหาอำมาตย์  ถึงจะได้สดับพระคาถาบทนี้ว่า

สิ่งใดจะมีข้างหน้า   เธอจงละมันเสีย    เธออย่าได้มี

ความกังวลอะไรในภายหลัง     ถ้าเธอจักไม่ยึดอะไร

ในท่ามกลาง   เธอจักเป็นผู้สงบ  เที่ยวไป  ดังนี้.

แล้วได้บรรลุอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย.

พระปฏาจาราเถรี   ได้สดับพระคาถาบทนี้ว่า

บุตรไม่มีเพื่อการต้านทาน      แม้บิดาและพวกพ้องก็

ไม่มีเพื่อการต้านทาน     เมื่อหมู่สัตว์ถูกมัจจุครอบงำ

ย่อมไม่มีการต้านทานในหมู่ญาติทั้งหลาย.

แล้วได้ดำรงอยู่ในโสดาปัตติผล         ก็จริงแล.       แต่ว่า       เพราะขึ้น

ชื่อว่า  ภาวนา  แล้ว  จะไม่เกี่ยวกับธรรมะข้อไหนในกาย,   เวทนา,   จิต,

ธรรม  เป็นไม่มี  เพราะฉะนั้น  แม้ทั้ง  ๒  ท่านนั้น  ก็ต้องทราบไว้ด้วยว่า

ก้าวล่วงโสกปริเทวะไปได้  เพราะทางสายนี้เหมือนกัน.

บทว่า  ทุกฺขโทมนสฺสาน  อตฺถงฺคมาย   (เพื่อระงับทุกข์โทมนัส

ทั้งหลาย)   หมายความว่า    เพื่อระงับ     อธิบายว่า    เพื่อดับทุกข์ทั้ง  ๒

อย่างนี้    คือ ทุกข์ทางกาย   ๑  โทมนัสทางใจ  ๑.  ด้วยว่า  มรรคนี้  คน

อบรมแล้ว       จะเป็นไปเพื่อดับทุกข์ของคนทั้งหลาย      เหมือนของพระ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 647

ติสสเถระ  เป็นต้น     และเพื่อดับโทมนัสของตนทั้งหลาย    เหมือนของ

ท้าวสักกะ  เป็นต้น .  ในเรื่องนั้น  มีการแสดงเนื้อความดังต่อไปนี้ :-

พระเถระทุบเท้า

เล่ากันมาว่า    ในนครสาวัตถี  บุตรชาวกุฏุมพี  ชื่อว่า  ติสสะ

ละทิ้งเงิน   ๔๐  โกฏิ  ออกบวช  แล้วอยู่ในป่า  ที่ไม่มีบ้าน.  ภรรยาน้องชาย

คนสุดท้องของเขา    ส่งโจร  ๕๐๐ คนไปโดยสั่งว่า   ไปเถอะ    พวกเจ้า

จงปลงชีวิตพระรูปนั้น  พวกเขาพากันไปนั่งล้อมพระเถระไว้.

พระเถระพูดว่า  พากันมาทำไม  อุบาสก ?

พวกผมจักปลงชีวิตท่าน  โจรบอก.

อุบาสก    ท่านทั้งหลาย    จงยึดเอาตัวอาตมาไว้เป็นประกันแล้วให้

ชีวิตอาตมาไว้คืนวันนี้ลืมเดียวเถิด  พระเถระขอร้อง.

ท่านสมณะ  ใครจักเป็นผู้ค้ำประกันให้ท่านให้ที่นี้ ?  โจรถาม.

พระเถระหยิบหินก้อนใหญ่มาทุบกระดูกขาทั้ง  ๒  ข้างให้หักแล้ว

บอกว่า  อุบาสกเอ๋ย  ตัวประกัน  (คนนี้)  สมควร  (ไหม  ?)

พวกเขาพากันหลีกไปก่อไฟนอนที่ต้นทางเดินจงกรม (ของท่าน).

เมื่อพระเถระข่มเวทนาไว้แล้ว   พิจารณาศีล  เพราะอาศัยศีลบริสุทธิ์  ปีติ-

ปราโมทย์จึงเกิดขึ้น.    ลำดับต่อจากนั้น    ท่านก็เจริญวิปัสสนา   บำเพ็ญ

สมณธรรมตลอดราตรีทั้ง  ๓  ยาม      เวลารุ่งอรุณ      ได้บรรลุพระอรหัต

แล้วได้เปล่งอุทานบทนี้ว่า

เราทุบเท้าทั้ง    ๒  ข้าง       สัญญากะท่านทั้งหลายไว้

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 648

เราเอือมระอาความตายทั้ง ๆ ที่ยังมีราคะ     ครั้นคิด

อย่างนี้แล้ว   เราก็เห็นแจ้งตามความจริง  เมื่อถึงเวลา

อรุณขึ้น  จึงได้บรรลุพระอรหัต.

พระได้บรรลุพระอรหัตในปากเสือโคร่ง

ภิกษุแม้เหล่าอื่นอีก  ๓๐  รูป  เรียนเอากรรมฐาน  ในสำนักของ

พระผู้มีพระภาคเจ้า  แล้วจำพรรษาที่อรัญวิหาร   พูด    (ตกลงกันไว้)

ว่า    คุณ     เราทั้งหลายต้องบำเพ็ญสมณธรรมกันตลอดราตรีทั้ง ๓  ยาม

และไม่ควรไปมาหาสู่กัน  ดังนี้แล้ว จึงพากันอยู่. เมื่อท่านเหล่านั้นบำเพ็ญ

สมณธรรมแล้ว     เวลาเช้าออกไป    ( จากวัด )   เสือโคร่งตัวหนึ่งมาคาบ

เอาพระไปคราวละ ๑ รูป    ไม่มีใครส่งเสียงเลยว่า     เสือโคร่งตะครุบผม.

เมื่อภิกษุถูกเสือคาบไปกินถึง ๑๕  รูปอย่างนี้   ในวันอุโบสถ  จึงถามกันว่า

พระนอกนี้ไปไหนกันคุณ ?  พอรู้เรื่องแล้วก็พูด    (ตกลงกันใหม่)   ว่า

ต่อไปนี้     ใครถูกเสือโคร่งตะครุบควรบอกกันว่า     เสือโคร่งตะครุบผม

ดังนี้แล้ว  อยู่กันต่อไป.   ภายหลัง   เสือโคร่งได้ตะครุบภิกษุหนุ่มรูปหนึ่ง

แบบครั้งก่อนนั้นแหละ.  เธอได้บอกว่า   ท่านครับ    เสือโคร่ง.    ภิกษุ

ทั้งหลายพากันถือไม้เท้าและคบเพลิงติดตามไปด้วยหมายใจว่า     จะให้มัน

ปล่อย.     เสือโคร่งได้ขึ้นไปที่ช่องเขาขาดที่พระขึ้นไปไม่ได้      เริ่มจะกิน

พระนั้น   ตั้งแต่นิ้วเท้าขึ้นไป. พระภิกษุนอกจากนี้ได้พากันกล่าวว่า  ท่าน

ผู้เป็นสัตบุรุษเอ๋ย    บัดนี้   พวกผมช่วยอะไรคุณไม่ได้แล้ว  ธรรมดาคุณ-

วิเศษของภิกษุทั้งหลายจะปรากฏ      (ให้เห็น)    ก็ในสถานการณ์เช่นนี้

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 649

แหละ.  ท่านนอนอยู่ใกล้ปากเสือโคร่งนั้นแหละ    ข่มเวทนานั้นไว้  เจริญ

วิปัสสนาในเวลาเสือโคร่งกินไปจนถึงข้อเท้า  เป็นพระโสดา   เวลากินถึง

เข่า  เป็นพระสกทาคามี    เวลากินถึงท้องเป็นพระอนาคามี     ขณะกินยัง

ไม่ถึงหัวใจนั่นแหละ.   ก็บรรลุพระอรหัต    พร้อมด้วยปฏิสัมภิทา    ได้

เปล่งอุทานบทนี้ว่า :-

เรามีศีล  สมบูรณ์ด้วยวัตร  มีสมาธิ  มีปัญญา  เผลอ

ตัวไปชั่วครู่  ไม่ได้ระมัดระวังเสือโคร่ง  เสือโคร่ง

ตะครุบเราไว้ในกรงเล็บ  นำเข้ามาที่ภูเขา  จะกินเรา

แน่    กาย    (ของเรา)    ที่ไม่มีจิตใจจะเป็นอาหาร

(มัน)  เมื่อ  (เรา)   กลับได้กรรมฐาน   มรณสติ

จะเจริญ.

พระเถระถูกแทงบรรลุพระอรหัต

อีกรูปหนึ่ง  ชื่อว่า  ทีปมัลลเถระ  เวลาเป็นคฤหัสถ์  ถือเอาผ้าที่

กองขยะ  ๓ กอง  มายังตัมพปัณณิทวีป   เฝ้าพระราชา   แล้วได้รับราชา-

นุเคราะห์.  วันหนึ่ง  เดินไปทางประตูศาลากิลัญชกาสนะ  ได้ฟังนตุมหา-

กวัตรว่า   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    รูปไม่ใช่ของพวกเธอ    เธอทั้งหลายจง

ละทิ้งมันไป   รูปนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว     จักมีประโยชน์เกื้อกูลและ

ความสุขตลอดกาลนาน  แล้วคิดว่า  นัยว่า  รูปไม่ใช่ของตนเลย   เวทนา

ก็ไม่ใช่ของตน.   เขาทำนตุมหากวัตรนั้นให้เป็นเหมือนขอช้าง  ออกไปยัง

มหาวิหาร     ขอบรรพชา    บรรพชาอุปสมบท   เล่าท่องมาติกาทั้ง ๒ ได้

คล่องแคล่ว  แล้วพาภิกษุ ๓๐ รูปไปยังเนิน  ชื่อว่า  ครวาลิยะ   บำเพ็ญ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 650

สมณธรรม.  เมื่อเท้าบวมก็เดินจงกรมด้วยเข่า.  ในคืนวันนั้น   พรานเนื้อ

คนหนึ่ง  เข้าใจว่า  ท่านเป็นเนื้อ   จึงแทงท่าน.   หอกทะลุเข้าไป   ท่าน

ให้เขาเอาหอกออก    แล้วเอาม้วนหญ้าอุดปากแผลไว้ให้เต็ม    พยุงตนนั่ง

เหนือลานหิน     ถือโอกาสเจริญวิปัสสนา      บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วย

ปฏิสัมภิทา.  พยากรณ์แก่ภิกษุผู้มาเพราะเสียงไอ   (ของท่าน)    แล้วได้

เปล่งอุทานนี้ว่า :-

พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐที่สุด  (ผู้มีปกติตรัสธรรมอัน

เลิศแก่สรรพสัตว์)   ตรัสไว้ว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

รูปนี้ไม่ใช่ของพวกเธอ    เธอทั้งหลายจงละทิ้งมันไป

สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ   มีความเกิดขึ้น   และ

เสื่อมไปเป็นธรรมดา  ครั้นเกิดขึ้นแล้ว  ก็ดับไป

ความระงับแห่งสังขารเหล่านั้น  เป็นสุข.

ครั้งนั้น  ภิกษุทั้งหลาย   ได้พูดกะท่านว่า   ท่านผู้เจริญ   ถ้าพระ

สัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ทรงประชวรแล้วไซร้   พระองค์จะต้องทรงเหยียดพระ

หัตถ์  ( ข้ามสมุทร)  มาลูบศีรษะท่านเป็นแน่.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้  ทางสายนี้    ย่อมเป็นไปเพื่อความดับทุกข์ของ

สัตว์ทั้งหลาย  เหมือนของพระติสสเถระ  เป็นต้น.

ท้าวสักกะจุติแล้วอุบัติทันที

ก็ท้าวสักกะจอมเทพ  ครั้นทรงเห็นบุพพนิมิต  ๕  อย่างของ

พระองค์แล้ว     ทรงถูกมรณภัยคุกคาม     เกิดเสียพระทัย    จึงเข้าไปเฝ้า