พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 301

นิครนถ์เป็นผู้สังวรแล้วด้วยสังวร  ๔   ประการ    เป็นไฉน    มหาบพิตร

นิครนถ์ในโลกนี้   เป็นผู้ห้ามน้ำทั้งปวง ๑ เป็นผู้ประกอบด้วยน้ำทั้งปวง ๑

เป็นผู้กำจัดด้วยน้ำทั้งปวง ๑ เป็นผู้ประพรมด้วยน้ำทั้งปวง  ๑  นิครนถ์เป็น

ผู้สังวรแล้วด้วยสังวร   ๔    ประการ  อย่างนี้แล   มหาบพิตร   เพราะเหตุที่

นิครนถ์เป็นผู้สังวรแล้วด้วยสังวร  ๔   ประการอย่างนี้   บัณฑิตจึงเรียกว่า

เป็นผู้มีตนถึงที่สุดแล้ว    มีตนสำรวมแล้ว    มีตนตั้งมั่นแล้ว   ดังนี้   ข้าแต่

พระองค์ผู้เจริญ เมื่อหม่อมฉันถามถึงสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ครูนิครนถ-

นาฏบุตร   กลับตอบถึงสังวร  ๔  ประการ  ฉะนี้  เหมือนเขาถามถึงมะม่วง

ตอบขนุนสำมะลอ   หรือเขาถามถึงขนุนสำมะลอ   ตอบมะม่วง   แม้ฉันใด

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    เมือหม่อมฉันถามถึงสามัญญผลที่เห็นประจักษ์   ครู

นิครนถนาฏบุตรกลับตอบถึงสังวร  ๔  ประการ    ฉันนั้นทีเดียว    ข้าแต่

พระองค์ผู้เจริญ   หม่อมฉันได้มีความดำริว่า ไฉนคนอย่างเราจะพึงมุ่งรุกราน

สมณะหรือพราหมณ์ผู้อยู่ในราชอาณาเขต  ดังนี้   แล้วไม่ยินดี   ไม่คัดค้าน

ภาษิตของครูนิครนถนาฏบุตร     ไม่พอใจ     ก็มิได้เปล่งวาจาแสดงความ

ไม่พอใจ   ไม่เชื่อถือ   ไม่คัดค้านวาจานั้นเลย   ลุกจากที่นั่งหลีกไป.

(๙๙)   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ  สมัยหนึ่ง ณ กรุงราชคฤห์นี้  หม่อม

ฉันเข้าไปหาครูสญชัยเวลัฏฐบุตรถึงที่อยู่   ฯ ล ฯ ครั้นแล้วหม่อมฉันได้กล่าว

คำนี้กะครูสญชัยเวลัฏฐบุตรว่า    ท่านสญชัยผู้เจริญ   ศิลปศาสตร์เป็นอัน

มากเหล่านี้  คือ   พลช้าง   พลม้า   ฯ ล ๆ  คนเหล่านั้นย่อมอาศัยผลแห่ง

ศิลปศาสตร์ที่เห็นประจักษ์เลี้ยงชีพในปัจจุบัน       ด้วยผลแห่งศิลปศาสตร์

นั้น   เขาย่อมบำรุงตน   มารดาบิดา   บุตรภริยา  มิตร   สหาย  ให้เป็นสุข

อิ่มหนำสำราญ     บำเพ็ญทักษิณาทานอันที่ผลอย่างสูง    เป็นไปเพื่อให้ได้

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 302

อารมณ์ดี  มีสุขเป็นผล  ให้เกิดในสวรรค์  ในสมณพราหมณ์ทั้งหลาย ฉันใด

ท่านอาจทำให้รู้ถึงสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ในปัจจุบัน    เหมือนฉันนั้นได้

หรือไม่     เมื่อหม่อมฉันกล่าวอย่างนี้    ครูสญชัยเวลัฏฐบุตรได้กล่าวคำนี้

กะหม่อมฉันว่า  ถ้ามหาบพิตรตรัสถามอาตมภาพว่า  โลกอื่นมีอยู่หรือ  ถ้า

อาตมภาพมีความเห็นว่ามี  ก็จะพึงทูลตอบว่ามี  ความเห็นของอาตมภาพว่า

อย่างนี้ก็มิใช่  อย่างนั้นก็มิใช่  อย่างอื่นก็มิใช่   ไม่ใช่ก็มิใช่  มิใช่ไม่ใช่ก็มิใช่

ถ้ามหาบพิตรตรัสถามอาตมภาพว่า  โลกอื่นไม่มีหรือ  ถ้าอาตมภาพมีความ

เห็นว่าไม่มี  ก็จะพึงทูลตอบว่าไม่มี....ถ้ามหาบพิตรตรัสถามว่าโลกอื่นมีด้วย

ไม่มีด้วยหรือ    ถ้าอาตมภาพมีความเห็นว่า    มีด้วยไม่มีด้วย    ก็จะพึงทูล

ตอบว่า  มีด้วยไม่มีด้วย... ถ้ามหาบพิตรตรัสถามว่า   โลกอื่นมีก็มิใช่  ไม่มี

ก็มิใช่หรือ   ถ้าอาตมภาพมีความเห็นว่า   มีก็มิใช่  ไม่มีก็มิใช่   ก็จะพึงทูล

ตอบว่า  มีก็มิใช่  ไม่มีก็มิใช่....ถ้ามหาบพิตรตรัสถามว่า  สัตว์ผู้เกิดผุดขึ้นมี

หรือ    ถ้าอาตมภาพมีความเห็นว่ามี    ก็จะพึงทูลตอบว่ามี.. .ถ้ามหาบพิตร

ตรัสถามว่า   สัตว์ผู้เกิดผุดขึ้นไม่มีหรือ   ถ้าอาตมภาพมีความเห็นว่าไม่มี

ก็จะพึงทูลตอบว่าไม่มี....ถ้ามหาบพิตรตรัสถามว่า      สัตว์ผู้เกิดผุดขึ้นไม่มี

ด้วยหรือ    ถ้าอาตมภาพมีความเห็นว่า   มีด้วยไม่มีด้วย   ก็จะพึงทูลตอบว่า

มีด้วยไม่มีด้วย....ถ้ามหาบพิตรตรัสถามว่า  สัตว์ผู้เกิดผุดขึ้น  มีก็มิใช่  ไม่มี

ก็มิใช่หรือ   ถ้าอาตมภาพมีความเห็นว่า  มีก็มิใช่  ไม่มีก็มิใช่   ก็จะพึงทูล

ตอบว่า มีก็มิใช่ ไม่มีก็มิใช่....ถ้ามหาบพิตรตรัสถามว่า  ผลวิบากแห่งกรรม

ที่ทำดีทำชั่วมีอยู่หรือ  ถ้าอาตมภาพมีความเห็นว่ามี  ก็จะพึงทูลตอบว่ามี.. .

ถ้ามหาบพิตรตรัสถามว่า     ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มีหรือ     ถ้า

อาตมภาพมีความเห็นว่าไม่มี     ก็จะพึงทูลตอบว่าไม่มี... ถ้ามหาบพิตรตรัส

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 303

ถามว่า  ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วมีด้วยไม่มีด้วยหรือ  ถ้าอาตมภาพมี

ความเห็นว่า  มีด้วย  ไม่มีด้วย  ก็จะพึงทูลตอบว่า  มีด้วย  ไม่มีด้วย   ถ้า

มหาบพิตรตรัสถามว่า   ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วมีก็มิใช่   ไม่มีก็มิใช่

หรือ  ถ้าอาตมภาพมีความเห็นว่า  มีก็มิใช่  ไม่มีก็มิใช่  ก็จะพึงทูลตอบว่า

มีก็มิใช่     ไม่มีก็มิใช่....ถ้ามหาบพิตรตรัสถามว่า     สัตว์เบื้องหน้าแต่ตาย

เกิดอีกหรือ  ถ้าอาตมภาพมีความเห็นว่า   เกิดอีก  ก็จะพึงทูลตอบว่า เกิดอีก

... ถ้ามหาบพิตรตรัสถามว่า   สัตว์เบื้องหน้าแต่ตาย  ไม่เกิดหรือ  ถ้าอาตม-

ภาพมีความเห็นว่า  ไม่เกิด  ก็จะพึงทูลตอบว่า  ไม่เกิด.. .ถ้ามหาบพิตรตรัส

ถามว่า    สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายเกิดด้วย    ไม่เกิดด้วยหรือ    ถ้าอาตมภาพมี

ความเห็นว่า   เกิดด้วยไม่เกิดด้วย  ก็จะพึงทูลตอบว่า  เกิดด้วย  ไม่เกิดด้วย

... ถ้ามหาบพิตรตรัสถานว่า    สัตว์เบื้องหน้าแค่ทาย   เกิดก็มิใช่    ไม่เกิดก็

มิใช่หรือ  ถ้าอาตมภาพมีความเห็นว่า  เกิดก็มิใช่   ไม่เกิดก็มิใช่   ก็จะพึง

ทูลตอบว่า   เกิดก็มิใช่   ไม่เกิดก็มิใช่... อาตมภาพมีความเห็นว่า   อย่างนี้

ก็มิใช่  อย่างนั้นก็มิใช่  อย่างอื่นก็มิใช่  ไม่ใช่ก็มิใช่  มิใช่ไม่ใช่ก็มิใช่  ดังนี้

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ     เมื่อหม่อมฉันถามถึงสามัญญผลที่เห็นประจักษ์   ครู

สญชัยเวลัฏฐบุตรกลับตอบส่ายไปฉะนี้   เหมือนเขาถามถึงมะม่วง    ตอบ

ขนุนสำมะลอ   หรือเขาถามถึงขนุนสำมะลอ  ตอบมะม่วง  แม้ฉันใด  ข้าแต่

พระองค์ผู้เจริญ   เมื่อหม่อมฉันถามถึงสามัญ  ผลที่เห็นประจักษ์ ครูสญชัย-

เวลัฏฐบุตรกลับตอบส่ายไป  ฉันนั้นทีเดียว   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ  หม่อม

ฉันได้มีความดำริว่า   บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านี้    ครูสญชัยเวลัฏฐบุตร

นี้    โง่กว่าเขาทั้งหมด   งมงายกว่าเขาทั้งหมด   เพราะเมื่อหม่อมฉันถามถึง

สามัญญผลที่เห็นประจักษ์อย่างไร  จึงกลับตอบส่ายไป  หม่อมฉันได้มีความ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 304

ดำริว่า  ไฉนคนอย่างเราจะพึงมุ่งรุกรานสมณะหรือพราหมณ์  ผู้อยู่ในราช-

อาณาเขต  ดังนี้  แล้วไม่ยินดี    ไม่คัดค้านภาษิตของครูสญชัยเวลัฏฐบุตร

ไม่พอใจ   ก็มิได้เปล่งวาจาแสดงความไม่พอใจ  ไม่เชื่อถือ  ไม่คัดค้านวาจา

นั้นเลย  ลุกจากที่นั่งหลีกไป.

(๑๐๐)   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    ข้าพระองค์นั้นขอทูลถามพระผู้มี

พระภาคเจ้าบ้างว่า   ศิลปศาสตร์เป็นอันมากเหล่านี้  คือ ทหารช้าง   ทหาร

ม้า   ทหารรถ   ทหารธนู   ทหารเชิญธง   ทหารจัดกระบวนทัพ   ทหาร

หน่วยส่งเสบียง   พวกอุคคราชบุตร   ทหารหน่วยอาสา     แม่ทัพนายกอง

หน่วยทหารหาญ  ทหารสวมเกราะหนัง  ทหารรับใช้  หน่วยทำขนม  หน่วย

ซักฟอก  หน่วยตัดผม  หน่วยทำครัว  ช่างดอกไม้  ช่างย้อม  ช่างทอ  ช่าง

จักสาน  ช่างหม้อ    นักคำนวณ   พวกนับคะแนน   หรือศิลปศาสตร์เป็น

อันมาก   แม้อย่างอื่นใด   ที่มีคติเหมือนอย่างนี้  คนเหล่านั้นย่อมอาศัยผล

แห่งศิลปศาสตร์ที่เห็นประจักษ์เลี้ยงชีพในปัจจุบัน         ด้วยผลแห่งศิลป -

ศาสตร์นั้น   เขาย่อมบำรุงตน  มารดาบิดา  บุตรภริยา  มิตร  สหาย  ให้เป็น

สุขอิ่มหนำสำราญ     บำเพ็ญทักษิณาทานอันมีผลอย่างสูง   เป็นไปเพื่อให้ได้

อารมณ์ดี   มีสุขเป็นผล ให้เกิดในสวรรค์ ในสมณพราหมณ์ทั้งหลาย ฉันใด

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ     พระองค์อาจทำให้รู้สามัญญผลที่เห็นประจักษ์ใน

ปัจจุบันเหมือนฉันนั้นได้หรือไม่.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า   อาจอยู่มหาบพิตร   แต่ในข้อนี้

ตถาคตจะขอย้อนถามมหาบพิตรก่อน    โปรดตรัสตอบตามที่พอพระทัย

มหาบพิตรจะทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน  สมมติว่า  มหาบพิตรพึง

มีบุรุษผู้เป็นทาสกรรมกร  มีปกติตื่นก่อนนอนทีหลัง  คอยฟังพระบัญชาว่า

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 305

จะโปรดให้ทำอะไร    ประพฤติถูกพระทัย   พูดจาไพเราะ   คอยเฝ้าสังเกต

พระพักตร์    เขาจะมีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า   คติของบุญ   วิบากของบุญ

น่าอัศจรรย์นัก    ไม่เคยมีมา     ความจริงพระเจ้าแผ่นดินมคธพระนามว่า

อชาตศัตรูเวเทหิบุตร   พระองค์นี้   เป็นมนุษย์   แม้เราก็เป็นมนุษย์   แต่

พระองค์ท่านทรงเอิบอิ่ม    พรั่งพร้อม    ได้รับบำเรออยู่ด้วยเบญจกามคุณ

ประหนึ่งเทพเจ้า      ส่วนเราสิเป็นทาสรับใช้ของพระองค์ท่านต้องตื่นก่อน

นอนทีหลัง   ต้องคอยฟังพระบัญชาว่า   จะโปรดให้ทำอะไร  ต้องประพฤติ

ให้ถูกพระทัย    ต้องพูดจาไพเราะ    ต้องคอยเฝ้าสังเกตพระพักตร์   เราพึง

ทำบุญ   จะได้เป็นเหมือนพระองค์ท่าน  อย่ากระนั้นเลย  เราพึงปลงผมและ

หนวด   นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์    ออกบวชเป็นบรรพชิต   สมัยต่อมา   เขา

ปลงผมและหนวด   นุ่งห่ม ผ้ากาสาวพัสตร์     ออกบวชเป็นบรรพชิต   ครั้น

บวชแล้ว    เป็นผู้สำรวมกาย   สำรวมวาจา  สำรวมใจอยู่  สันโดษด้วยความ

มีเพียงอาหาร    และผ้าปิดกายเป็นอย่างยิ่ง    ยินดียิ่งในความสงัด    ถ้าพวก

ราชบุรุษพึงกราบทูลถึงพฤติการณ์ของเขาอย่างนี้ว่า   ขอเดชะ  ขอพระองค์

พึงทรงทราบเถิด    บุรุษผู้เป็นทาสกรรมกรของพระองค์    ผู้ตื่นก่อนนอน

ทีหลัง   คอยฟังพระบัญชาว่า    จะโปรดให้ทำอะไร    ประพฤติถูกพระทัย

พูดจาไพเราะ    คอยเฝ้าสังเกตพระพักตร์อยู่นั้น     เขาปลงผมและหนวด

นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์     ออกบวชเป็นบรรพชิต     เมื่อบวชแล้ว     เป็นผู้

สำรวมกาย    สำรวมวาจา     สำรวมใจอยู่    สันโดษด้วยความมีเพียงอาหาร

เละผ้าปิดกายเป็นอย่างยิ่ง      ยินดียิ่งในความสงัด       มหาบพิตรจะพึงตรัส

อย่างนี้เทียวหรือว่า  พ่อมหาจำเริญคนนั้นของข้ามาสิ  จงมาเป็นทาสเป็น

กรรมกรของข้า  จงตื่นก่อนนอนทีหลัง  จงคอยฟังบัญชาว่าจะให้ทำอะไร

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 306

ประพฤติให้ถูกใจ   พูดไพเราะ   คอยเฝ้าสังเกตดูหน้าข้าอีกตามเดิม.

พระเจ้าอชาตศัตรูทูลว่า  จะเป็นเช่นนั้นไม่ได้เลย  พระเจ้าข้า  อันที่

จริงข้าพระองค์เสียอีก   ควรจะไหว้เขา    ควรจะลุกรับเขา   ควรจะเชื้อเชิญ

ให้เขานั่ง   ควรจะบำรุงเขาด้วยจีวร  บิณฑบาต  เสนาสนะ  และคิลานปัจจัย

เภสัชบริขาร   ควรจะจัดการรักษาป้องกันคุ้มครองเขาอย่างเป็นธรรม.

มหาบพิตร  พระองค์จะทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้าเมื่อ

เป็นเช่นนั้น  สามัญญผลที่เห็นประจักษ์จะมีหรือไม่.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ   เมื่อเป็นเช่นนั้น   สามัญญผลที่เห็นประจักษ์

มีอยู่อย่างแน่แท้.

มหาบพิตร  นี่แหละสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ในปัจจุบัน    ซึ่งตถาคต

ทำให้รู้เป็นข้อแรก.

(๑๐๑)  ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ  พระองค์อาจทำให้รู้สามัญญผลที่เห็น

ประจักษ์ในปัจจุบันแม้ข้ออื่นให้เหมือนอย่างนั้นได้หรือไม่.

อาจอยู่  มหาบพิตร  แต่ในข้อนี้ตถาคตจักขอย้อนถามมหาบพิตรก่อน

โปรดตรัสตอบตามที่พอพระทัย    มหาบพิตร    พระองค์จะทรงเข้าพระทัย

ความข้อนั้นเป็นไฉน  สมมติว่า  มหาบพิตรพึงมีบุรุษเป็นชาวนา  คฤหบดี

ซึ่งเสียภาษีอากรเพิ่มพูนพระราชทรัพย์     เขาจะพึงคิดเห็นอย่างนี้ว่า    คติ

ของบุญ   วิบากของบุญ    น่าอัศจรรย์นัก   ไม่เคยมีมา   ความจริงพระเจ้า

แผ่นดินมคธพระนามว่า    อชาตศัตรูเวเทหิบุตร    พระองค์นี้เป็นมนุษย์

แม้เราก็เป็นมนุษย์   แต่พระองค์ท่านทรงเอิบอิ่มพรั่งพร้อม   บำเรออยู่ด้วย

เบญจกามคุณดุจเทพเจ้า   ส่วนเราสิเป็นชาวนาคฤหบดี   ต้องเสียภาษีอาการ

เพิ่มพูนพระราชทรัพย์    เราพึงทำบุญจะได้เป็นเหมือนพระองค์ท่าน  อย่า

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 307

กระนั้นเลย  เราพึงปลงผมและหนวด  นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์  ออกบวชเป็น

บรรพชิต สมัยต่อมา เขาละกองโภคสมบัติน้อยใหญ่  ละเครือญาติน้อยใหญ่

ปลงผมและหนวด   นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์   ออกบวชเป็นบรรพชิต   เมื่อ

บวชแล้ว   เป็นผู้สำรวมกาย   สำรวมวาจา  สำรวมใจอยู่  สันโดษด้วยความ

มีเพียงอาหารและผ้าปิดกายเป็นอย่างยิ่ง   ยินดียิ่งในความสงัด   ถ้าพวกราช

บุรุษพึงกราบทูลพฤติการณ์ของเขาอย่างนี้ว่า  ขอเดชะ  ขอพระองค์พึงทรง

ทราบเถิด    บุรุษผู้เป็นชาวนาคฤหบดี    ซึ่งเสียภาษีอากรเพิ่มพูนพระราช

ทรัพย์ของพระองค์อยู่นั้น    เขาปลงผมและหนวด    นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์

ออกบวชเป็นบรรพชิต   เมื่อบวชแล้ว    เขาเป็นผู้สำรวมกาย   สำรวมวาจา

สำรวมใจอยู่     สันโดษด้วยความมีเพียงอาหารและผ้าปิดกายเป็นอย่างยิ่ง

ยินดียิ่งในความสงัด    มหาบพิตรจะพึงตรัสอย่างนี้เทียวหรือว่า    พ่อมหา-

จำเริญคนนั้นของข้ามาสิ     จงเป็นชาวนาคฤหบดี     เสียภาษีอากรเพิ่มพูน

ทรัพย์อีกตามเดิม.

จะเป็นเช่นนั้นไม่ได้เลย  พระเจ้าข้า  อันที่จริงหม่อมฉันเสียอีก  ควร

จะไหว้เขา   ควรลุกรับเขา   ควรจะเชื้อเชิญเขาให้นั่ง   ควรจะบำรุงเขาด้วย

จีวร  บิณฑบาต  เสนาสนะ    และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร   ควรจะจัดการ

รักษาป้องกันคุ้มครองเขาอย่างเป็นธรรม.

มหาบพิตร   พระองค์จะทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน  ถ้าเมื่อ

เป็นเช่นนั้น   สามัญญผลที่เห็นประจักษ์จะมีหรือไม่.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ   เมื่อเป็นเช่นนั้น   สามัญญผลที่เห็นประจักษ์

มีอยู่อย่างแน่แท้.

มหาบพิตร  นี้แหละสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ในปัจจุบัน  ซึ่งตถาคต

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 308

ทำให้รู้ถวายมหาบพิตรเป็นข้อที่  ๒.

(๑๐๒)  ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ   พระองค์อาจทำให้รู้สามัญญผลที่เห็น

ประจักษ์ในปัจจุบันแม้ข้ออื่น  ทั้งดียิ่งกว่า  ทั้งประณีตกว่า  สามัญญผลที่

เห็นประจักษ์เหล่านี้    ได้หรือไม่.

อาจอยู่   มหาบพิตร    ถ้าอย่างนั้น   มหาบพิตรจงคอยสดับ    จงตั้ง

พระทัยให้ดี  ตถาคตจักแสดง.

ครั้นพระเจ้าแผ่นดินมคธพระนามว่า  อชาตศัตรูเวเทหิบุตร  ทูล

สนองพระพุทธพจน์แล้ว  พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

มหาบพิตร   พระตถาคตเสด็จอุบัติในโลกนี้  เป็นพระอรหันต์  ตรัสรู้เอง

โดยชอบ  ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ  เสด็จไปดีแล้ว  ทรงรู้โลก   เป็น

สารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก  ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า  เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์

ทั้งหลาย  เป็นผู้เบิกบานแล้ว  เป็นผู้จำแนกพระธรรม  พระตถาคตพระ

องค์นั้น     ทรงทำโลกนี้    พร้อมทั้งเทวโลก  มารโลก  พรหมโลก  ให้แจ้ง

ชัดด้วยพระปัญญาอันยิ่งของพระองค์แล้ว   ทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้ง

สมณพราหมณ์  เทวดาและมนุษย์ให้รู้ตาม  ทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น

งามในท่ามกลาง  งามในที่สุด  ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อม

ทั้งอรรถ  ทั้งพยัญชนะ  บริบูรณ์สิ้นเชิง  คฤหบดี  บุตรคฤหบดี  หรือผู้

เกิดภายหลังในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง  ย่อมฟังธรรมนั้น  ครั้นฟังแล้วได้

ศรัทธาในพระตถาคต  เมื่อได้ศรัทธาแล้ว  ย่อมเห็นตระหนักว่า  ฆราวาส

คับแคบ   เป็นทางมาแห่งธุลี  บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง  การที่บุคคลผู้

ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์ให้บริบูรณ์บริสุทธิ์โดยส่วนเดียว  ดุจสังข์

ขัดไม่ใช่ทำได้ง่าย  อย่ากระนั้นเลย  เราพึงปลงผมและหนวด  นุ่งห่มผ้ากาสาว-

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 309

พัสตร์   ออกบวชเป็นบรรพชิต   สมัยต่อมา  เขาละกองโภคสมบัติน้อยใหญ่

ละเครือญาติน้อยใหญ่    ปลงผมและหนวด    นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์    ออก

บวชเป็นบรรพชิต   เมื่อบวชแล้ว   สำรวมระวังในพระปาติโมกข์  ถึงพร้อม

ด้วยมรรยาทและโคจร     มีปรกติเห็นภัยในโทษเพียงเล็กน้อย    สมาทาน

ศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย     ประกอบด้วยกายกรรมวจีกรรมที่เป็นกุศล

มีอาชีพบริสุทธิ์    ถึงพร้อมด้วยศีล    คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย

ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ  เป็นผู้สันโดษ.

 

จุลศีล

(๑๐๓)  มหาบพิตร อย่างไรภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล

๑.   ภิกษุในธรรมวินัยนี้   ละการฆ่าสัตว์     เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์

วางไม้   วางมีด   มีความละอาย  มีความเอ็นดู  มีความกรุณาหวังประโยชน์

แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่   แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง.

๒.   เธอละการลักทรัพย์    เว้นขาดจากการลักทรัพย์   รับแต่ของที่

เขาให้  ต้องการแต่ของที่เขาให้  ไม่ประพฤติตนเป็นขโมย   เป็นผู้สะอาดอยู่

แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง.

๓.   เธอละกรรมเป็นข้าศึกแก่พรหมจรรย์      ประพฤติพรหมจรรย์

ประพฤติห่างไกล   เว้นขาดจากเมถุน  อันเป็นเรื่องของชาวบ้าน  แม้ข้อนี้ก็

เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง.

๔.   เธอละการพูดเท็จ      เว้นขาดจากการพูดเท็จ      พูดแต่คำจริง

ดำรงคำสัตย์  มีถ้อยคำเป็นหลักฐาน   ควรเชื่อได้  ไม่พูดลวงโลก  แม้

ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 310

๕.  เธอละคำส่อเสียด    เว้นขาดจากคำส่อเสียด  ฟังจากข้างนี้แล้ว

ไม่ไปบอกข้างโน้น   เพื่อให้คนหมู่นี้แตกร้าวกัน  หรือฟังจากข้างโน้นแล้ว

ไม่มาบอกข้างนี้   เพื่อให้คนหมู่โน้นแตกร้าวกัน    สมานคนที่แตกร้าวกัน

แล้วบ้าง  ส่งเสริมคนที่พร้อมเพรียงกันแล้วบ้าง  ชอบคนผู้พร้อมเพรียงกัน

ยินดีคนผู้พร้อมเพรียงกัน   เพลิดเพลินคนผู้พร้อมเพรียงกัน    กล่าวแต่คำ

ที่ทำให้คนพร้อมเพรียงกัน   แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง.

๖.   เธอละคำหยาบ     เว้นขาดจากคำหยาบ   กล่าวแต่คำที่ไม่มีโทษ

เพราะหู  ชวนให้รัก   จักใจ  เป็นของชาวเมือง  คนส่วนมากรักใคร่  พอใจ

แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง.

๗.   เธอละคำเพ้อเจ้อ   เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ  พูดถูกกาล  พูดจริง

พูดเป็นอรรถ   พูดเป็นธรรม  พูดเป็นวินัย   พูดมีหลัก   มีที่อ้าง   มีที่สุด

ประกอบด้วยประโยชน์      โดยกาลอันควร       แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอ

ประการหนึ่ง.

๘.   เธอเว้นขาดจากการพรากพืชคาม   และภูตคาม.

๙.   เธอฉันหนเดียว   เว้นการฉันในราตรี    งดเว้นการฉันในเวลา

วิกาล.

๑๐.   เธอเว้นขาดจากการฟ้อนรำ   ขับร้อง    ประโคมดนตรี   และ

ดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล.

๑๑.   เธอเว้นขาดจากการทัดทรงประดับและตกแต่งร่างกาย    ด้วย

ดอกไม้   ของหอม   และเครื่องประเทืองผิว   อันเป็นฐานแห่งการแต่งตัว.

๑๒.   เธอเว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่.

๑๓.   เธอเว้นขาดจากการรับทองและเงิน.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 311

๑๔.   เธอเว้นขาดจากการรับธัญญาหารดิบ.

๑๕.   เธอเว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ.

๑๖.   เธอเว้นขาดจากการรับสตรี   และกุมารี.

๑๗.   เธอเว้นขาดจากการรับทาสี   และทาส.

๑๘.   เธอเว้นขาดจากการรับแพะ   และแกะ.

๑๙.    เธอเว้นขาดจากการรับไก่    เละสุกร.

๒๐.   เธอเว้นขาดจากการรับช้าง   โค   ม้า   และลา.

๒๑.   เธอเว้นขาดจากการรับไร่นา   และที่ดิน.

๒๒.   เธอเว้นขาดจากการประกอบทูตกรรม   และการรับใช้.

๒๓.   เธอเว้นขาดจากการซื้อ   การขาย.

๒๔.   เธอเว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง       การโกงด้วยของปลอม

และการโกงด้วยเครื่องตวงวัด.

๒๕.   เธอเว้นขาดจากการรับสินบน    การล่อลวง   และการตลบ-

ตะแลง.

๒๖.   เธอเว้นขาดจากการตัด   การฆ่า   การจองจำ   การตีชิง  การ

ปล้น   และกรรโชก   แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง.

จบจุลศีล

 

มัชฌิมศีล

(๑๐๔)  ๑.  ภิกษุเว้นขาดจากการพรากพืชคาม  และภูตคาม  เช่น

อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางจำพวก      ฉันโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธา

แล้ว   ยังประกอบการพรากพืชคามและภูตคามเห็นปานนี้     คือพืชเกิดแต่

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 312

เง่า     พืชเกิดแต่ลำต้น     พืชเกิดแต่ผล  พืชเกิดแต่ยอด  พืชเกิดแต่เมล็ด

เป็นที่ครบห้า   แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง.

(๑๐๕)  ๒.   ภิกษุเว้นขาดจากการบริโภคของที่ทำการสะสมไว้

เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางจำพวก ฉันโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธา

แล้ว  ยังประกอบการบริโภคของที่ทำการสะสมไว้เห็นปานนี้  คือ  สะสมข้าว

สะสมน้ำ   สะสมผ้า   สะสมยาน   สะสมที่นอน  สะสมของหอม  สะสมอามิส

แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง.

(๑๐๖)  ๓.  ภิกษุเว้นขาดจากการดูการเล่น      อันเป็นข้าศึกแก่

กุศล     เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางจำพวก     ฉันโภชนะที่เขาให้

ด้วยศรัทธาแล้ว  ยังขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้ คือ

การฟ้อนรำ   การขับร้อง   การประโคม   มหรสพ    มีการรำเป็นต้น   การ

เล่านิยาย   การเล่นปรบมือ  การเล่นปลุกผี  การเล่นตีกลอง  ฉากบ้านเมือง

ที่สวยงาม การเล่นของคนจัณฑาล การเล่นไม้สูง  การเล่นหน้าศพ  ชนช้าง

ชนม้า  ชนกระบือ   ชนโค   ชนแพะ   ชนแกะ    ชนไก่   รบนกกระทา

รำกระบี่กระบอง    ชกมวย    มวยปล้ำ    การรบ    การตรวจพล    การจัด

กระบวนทัพ   กองทัพ   แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

(๑๐๗)  ๔.  ภิกษุเว้นขาดจากการขวนขวายเล่นการพนันอันเป็น

ที่ตั้งแห่งความประมาท    เช่นอย่างสมณพราหมณ์ผู้เจริญบางจำพวก    ฉัน

โภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว    ยังขวนขวายเล่นการพนัน    อันเป็นที่ตั้ง

แห่งความประมาทเห็นปานนี้     คือ  เล่นหมากรุกแถวละ ๘ ตา     แถวละ

๑๐  ตา   เล่นหมากเก็บ   เล่นดวด   เล่นหมากไหว  เล่นโยนบ่วง  เล่นไม้หึ่ง

เล่นกำทาย    เล่นสะกา    เล่นเป่าใบไม้    เล่นไถน้อย ๆ    เล่นหกคะเมน

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 313

เล่นกังหัน   เล่นตวงทราย   เล่นรถน้อย ๆ   เล่นธนูน้อย ๆ  เล่นเขียนทาย

กัน  เล่นทายใจ  เล่นเลียนคนพิการ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง.

(๑๐๘)  ๕.  ภิกษุเว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่

เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางจำพวก ฉันโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธา

แล้ว   ยังนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงให้เห็นปานนี้   คือ  เตียงมีเท้าเกิน

ประมาณ   เตียงมีเท้าทำเป็นรูปสัตว์ร้าย    ผ้าโกเชาว์ขนยาว    เครื่องลาดที่

ทำด้วยขนแกะวิจิตรด้วยลวดลาย   เครื่องลาดที่ทำด้วยขนแกะสีขาว  เครื่อง

ลาดที่มีสัณฐานเป็นช่อดอกไม้    เครื่องลาดที่ยัดนุ่น      เครื่องลาดขนแกะ

วิจิตรด้วยรูปสัตว์ร้าย    มีสีหะและเสือเป็นต้น     เครื่องลาดขนแกะมีขนตั้ง

เครื่องลาดขนแกะมีขนข้างเดียว   เครื่องลาดทองและเงินแกมไหม   เครื่อง

ลาดไหมขลิบทองและเครื่องลาดขนแกะจุนางฟ้อน  ๑๖  คน       เครื่องลาด

หลังช้าง  เครื่องลาดหลังม้า  เครื่องลาดในรถ  เครื่องลาดที่ทำด้วยหนังสัตว์

ชื่ออชินะ   อันมีขนอ่อนนุ่ม    เครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังชะมด   เครื่อง

ลาดมีเพดาน    เครื่องลาดมีหมอนข้าง     แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการ

หนึ่ง.

(๑๐๙) ๖.  ภิกษุเว้นขาดจากการประกอบการประดับตกแต่ง

ร่างกายอันเป็นฐานแห่งการแต่งตัว          เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญ

บางจำพวก   ฉันโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว  ยังขวนขวายประกอบการ

ประดับตกแต่งร่างกาย   อันเป็นฐานแห่งการแต่งตัวเห็นปานนี้  คือ อบตัว

ไคลอวัยวะ   อาบน้ำหอม   นวด   ส่องกระจก   แต้มตา  ทัดดอกไม้  ประ-

เทืองผิว   ผัดหน้า  ทาปาก  ประดับข้อมือ  สวมเกี้ยว   ใช้ไม้เท้า  ใช้กลักยา

ใช้ดาบ  ใช้ขรรค์  ใช้ร่ม  สวมรองเท้าประดับวิจิตร  ติดกรอบหน้า  ปักปิ่น

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 314

ใช้พัดวาลวีชนี  นุ่งห่มผ้าขาว   นุ่งห่มผ้ามีชาย   แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอ

ประการหนึ่ง.

(๑๑๐)  ๗.  ภิกษุเว้นขาดจากติรัจฉานกถา     เช่นอย่างที่สมณ-

พราหมณ์ผู้เจริญบางจำพวก   ฉันโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว   ยังประ-

กอบติรัจฉานกถาเห็นปานนี้    คือ  พูดเรื่องพระราชา    เรื่องโจร    เรื่อง

มหาอำมาตย์   เรื่องกองทัพ   เรื่องภัย   เรื่องรบ   เรื่องข้าว   เรื่องน้ำ  เรื่อง

ผ้า    เรื่องที่นอน    เรื่องดอกไม้    เรื่องของหอม    เรื่องญาติ    เรื่องยาน

เรื่องบ้าน   เรื่องนิคม   เรื่องนคร    เรื่องชนบท   เรื่องสตรี    เรื่องบุรุษ

เรื่องคนกล้าหาญ   เรื่องตรอก  เรื่องท่าน้ำ   เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว  เรื่อง

เบ็ดเตล็ด     เรื่องโลก     เรื่องทะเล     เรื่องความเจริญและความเสื่อมด้วย

ประการนั้น ๆ     แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง.

(๑๑๑)  ๘.  ภิกษุเว้นขาดจากการกล่าวคำแก่งแย่งกัน   เช่นอย่าง

ที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางจำพวก       ฉันโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว

ยังขวนขวายกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกันเห็นปานนี้     เช่นว่า    ท่านไม่รู้ทั่วถึง

ธรรมวินัยนี้  ข้าพเจ้ารู้ตัวถึง  ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร  ท่าน

ปฏิบัติผิด  ข้าพเจ้าปฏิบัติถูก  ถ้อยคำของข้าพเจ้าเป็นประโยชน์ ของท่าน

ไม่เป็นประโยชน์   คำที่ควรจะกล่าวก่อน   ท่านกลับกล่าวภายหลัง   คำที่

ควรจะกล่าวภายหลัง  ท่านกลับกล่าวก่อน  ข้อที่ท่านเคยช่ำชองมา ผันแปร

ไปแล้ว       ข้าพเจ้าจับผิดวาทะของท่านได้แล้ว      ข้าพเจ้าข่มท่านได้แล้ว

ท่านจงถอนวาทะเสีย   มิฉะนั้นจงแก้ไขเสีย   ถ้าสามารถ   แม้ข้อนี้ก็เป็นศีล

ของเธอประการหนึ่ง.

(๑๑๒)  ๙.  ภิกษุเว้นขาดจากการประกอบทูตกรรม   และการรับ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 315

ใช้   เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางจำพวก    ฉันโภชนะที่เขาให้ด้วย

ศรัทธาแล้ว    ยังขวนขวายประกอบทูตกรรมและการรับใช้เห็นปานนี้    คือ

รับเป็นทูตของพระราชา  ราชมหาอำมาตย์  กษัตริย์   พราหมณ์  คฤหบดี

และกุมารว่า   ท่านจงไปในที่นี้  ท่านจงไปในที่โน้น  ท่านจงนำเอาสิ่งนี้ไป

ท่านจงนำเอาสิ่งนี้ในที่โน้นมา ดังนี้ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง.

(๑๑๓) ๑๐.  ภิกษุเว้นขาดจากการพูดหลอกลวง       และการพูด

เลียบเคียง   เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางจำพวก    ฉันโภชนะที่เขา

ให้ด้วยศรัทธาแล้ว   ยังพูดหลอกลวง   พูดเลียบเคียง   พูดหว่านล้อม   พูด

และเล็ม   แสวงหาลาภด้วยลาภ   แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง.

จบมัชฌิมศีล

 

มหาศีล

(๑๑๔ )  ๑. ภิกษุเว้นขาดจากการเลี้ยงชีพโดยทางผิดด้วยติรัจฉาน-

วิชา   เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางจำพวก  ฉันโภชนะที่เขาให้ด้วย

ศรัทธาแล้ว    ยังเลี้ยงชีพโดยทางผิดด้วยติรัจฉานวิชาเห็นปานนี้    คือ  ทาย

อวัยวะ  ทายนิมิต  ทายฟ้าผ่าเป็นต้น  ทำนายฝัน  ทำนายลักษณะ ทำนาย

หนูกัดผ้า    ทำพิธีบูชาไฟ    ทำพิธีเบิกแว่นเวียนเทียน    ทำพิธีซัดแกลบ

บูชาไฟ   ทำพิธีซัดรำบูชาไฟ    ทำพิธีซัดข้าวสารบูชาไฟ   ทำพิธีเติมเนย

บูชาไฟ   ทำพิธีเติมน้ำมันบูชาไฟ   ทำพิธีเสกเป่าบูชาไฟ     ทำพลีกรรมด้วย

โลหิต   เป็นหมอดูอวัยวะ   ดูลักษณะที่บ้าน    ดูลักษณะที่นา    เป็นหมอ

ปลุกเสก   เป็นหมอผี   เป็นหมอลงเลขยันต์คุ้มกันบ้านเรือน    เป็นหมองู

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 316

เป็นหมอยาพิษ   เป็นหมอแมลงป่อง  เป็นหมอรักษาแผลหนูกัด  เป็นหมอ

ทายเสียงนก    เป็นหมอทายเสียงกา    เป็นหมอทายอายุ    เป็นหมอเสกกัน

ลูกศร   เป็นหมอทายเสียงสัตว์   แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

(๑๑๕)   ๒.  ภิกษุเว้นขาดจากการเลี้ยงชีพโดยทางผิดด้วยติรัจฉาน-

วิชา   เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางจำพวก  ฉันโภชนะที่เขาให้ด้วย

ศรัทธาแล้ว       ยังเลี้ยงชีพโดยทางผิดด้วยติรัจฉานวิชาเห็นปานนี้       คือ

ทายลักษณะแก้วมณี  ทายลักษณะผ้า  ทายลักษณะไม้พลอง   ทายลักษณะ

ศาตรา  ทายลักษณะดาบ   ทายลักษณะศร  ทายลักษณะธนู  ทายลักษณะ

อาวุธ  ทายลักษณะสตรี   ทายลักษณะบุรุษ  ทายลักษณะกุมาร  ทายลักษณะ

กุมารี  ทายลักษณะทาส   ทายลักษณะทาสี  ทายลักษณะช้าง  ทายลักษณะ

ม้า    ทายลักษณะกระบือ    ทายลักษณะโคอุสภะ    ทายลักษณะโค   ทาย

ลักณะแพะ    ทายลักษณะแกะ    ทายลักษณะไก่    ทายลักษณะนกกระทำ

ทายลักษณะเหี้ย   ทายลักษณะตุ่น    ทายลักษณะเต่า    ทายลักษณะมฤค

แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง.

(๑๑๖)  ๓.  ภิกษุเว้นขาดจากการเลี้ยงชีพโดยทางผิดด้วยติรัจฉาน-

วิชา     เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางจำพวก     ฉันโภชนะที่เขาให้

ด้วยศรัทธาแล้ว    ยังเลี้ยงชีพโดยทางผิดด้วยติรัจฉานวิชาเห็นปานนี้     คือ

ดูฤกษ์ยาตราทัพ    ว่าพระราชาจักยกออก    พระราชาจักไม่ยกออก   พระ

ราชาภายในจักยกเข้าประชิด  พระราชาภายนอกจักถอย พระราชาภายนอก

จักยกเข้าประชิด        พระราชาภายในจักถอย       พระราชาภายในจักมีชัย

พระราชาภายนอกจักปราชัย    พระราชาภายนอกจักมีชัย  พระราชาภายใน

จักรปราชัย  พระราชาองค์นี้จักมีชัย  พระราชาองค์นี้จักปราชัย  เพราะเหตุนี้ ๆ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 317

แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง.

(๑๑๗) ๔. ภิกษุเว้นขาดจากการเลี้ยงชีพโดยทางผิดด้วยติรัจฉาน-

วิชา   เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์บางจำพวก  ฉันโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธา

แล้ว   ยังเลี้ยงชีพโดยทางผิดด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้   คือ  พยากรณ์ว่า

จักมีจันทรคราส   จักมีสุริยคราส   จักมีนักษัตรคราส   ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์

จักเดินถูกทาง    ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์จักเดินผิดทาง    ดาวนักษัตรจักเดิน

ถูกทาง   ดาวนักษัตรจักเดินผิดทาง   จักมีอุกกาบาต    จักมีดาวหาง   จักมี

แผ่นดินไหว    จักมีฟ้าร้อง    ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรจักขึ้น

ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรจักตก       ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และ

ดาวนักษัตรจักมัวหมอง   ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรจักกระจ่าง

จันทรคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้   สุริยคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้   นักษัตรคราส

จักมีผลเป็นอย่างนี้       ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์เดินถูกทางจักมีผลเป็นอย่างนี้

ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์เดินผิดทางจักมีผลเป็นอย่างนี้     ดาวนักษัตรเดินถูก

ทางจักมีผลเป็นอย่างนี้   ดาวนักษัตรเดินผิดทางจักมีผลเป็นอย่างนี้   มีอุกกา-

บาตจักมีผลเป็นอย่างนี้    มีดาวหางจักมีผลเป็นอย่างนี้  แผ่นดินไหวจักมีผล

เป็นอย่างนี้     ฟ้าร้องจักมีผลเป็นอย่างนี้      ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาว

นักษัตรขึ้นจักมีผลเป็นอย่างนี้      ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรตก

จักมีผลเป็นอย่างนี้   ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรมัวหมองจักมีผล

เป็นอย่างนี้          ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรกระจ่างจักมีผลเป็น

อย่างนี้  แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง.

(๑๑๘)  ๕.  ภิกษุเว้นขาดจากการเลี้ยงชีพโดยทางผิดด้วยติรัจฉาน

วิชา  เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางจำพวก  ฉันโภชนะที่เขาให้ด้วย

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 318

ศรัทธาแล้ว        ยังเลี้ยงชีพโดยทางผิดด้วยติรัจฉานวิชาเห็นปานนี้      คือ

พยากรณ์ว่า    จักมีฝนดี   จักมีฝนแล้ง    จักมีภิกษาหาได้ง่าย   จักมีภิกษา

หาได้ยาก   จักมีความเกษม   จักมีภัย  จักเกิดโรค  จักมีความสำราญหาโรค

มิได้    หรือนับคะแนนคำนวณ   นับประมวลแต่งกาพย์  โลกายตศาสตร์

แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง.

(๑๑๙)  ๖.  ภิกษุเว้นขาดจากการเลี้ยงชีพโดยทางผิดด้วยติรัจฉาน-

วิชา   เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางจำพวก   ฉันโภชนะที่เขาให้ด้วย

ศรัทธาแล้ว     ยังเลี้ยงชีพโดยทางผิดด้วยติรัจฉานวิชาเห็นปานนี้    คือ  ให้

ฤกษ์อาวาหมงคล   ให้ฤกษ์วิวาหมงคล   ดูฤกษ์เรียงหมอน   ดูฤกษ์หย่าร้าง

ดูฤกษ์เก็บทรัพย์    ดูฤกษ์จ่ายทรัพย์   ดูโชคดี   ดูเคราะห์   ให้ยาผดุงครรภ์

ร่ายมนต์ให้ลิ้นกระด้าง   ร่ายมนต์ให้คางแข็ง   ร่ายมนต์ไห้มือสั่น  ร่ายมนต์

ให้หูไม่ได้ยินเสียง   เป็นหมอทรงกระจก  เป็นหมอทรงหญิงสาว  เป็นหมอ

ทรงเจ้า  บวงสรวงพระอาทิตย์  บวงสรวงท้าวมหาพรหม  ร่ายมนต์พ่นไฟ

ทำพิธีเชิญขวัญ   แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง.

(๑๒๐)  ๗.  ภิกษุเว้นขาดจากการเลี้ยงชีพโดยทางผิดด้วยติรัจฉาน-

วิชา   เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางจำพวก   ฉันโภชนะที่เขาให้ด้วย

ศรัทธาแล้ว     ยังเลี้ยงชีพโดยทางผิดด้วยติรัจฉานวิชาเห็นปานนี้    คือ   ทำ

พิธีบนบาน    ทำพิธีแก้บน    ร่ายมนต์ขับผี    สอนมนต์ป้องกันบ้านเรือน

ทำกะเทยให้กลับเป็นชาย     ทำชายให้กลายเป็นกะเทย     ทำพิธีปลูกเรือน

ทำพิธีบวงสรวงพื้นที่   พ่นน้ำมนต์   รดน้ำมนต์   ทำพิธีบูชาไฟ   ปรุงยา

สำรอก    ปรุงยาถ่าย    ปรุงยาถ่ายโทษเบื้องบน    ปรุงยาถ่ายโทษเบื้องล่าง

ปรุงยาแก้ปวดศีรษะ    หุงน้ำมันหยอดหู    ปรุงยาตา   ปรุงยานัตถุ์   ปรุงยา

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 319

ทากัด    ปรุงยาทาสมาน    ป้ายยาตา    ทำการผ่าตัด    รักษาเด็ก    ชะแผล

แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง.

(๑๒๑)   มหาบพิตร  ภิกษุสมบูรณ์ด้วยศีลอย่างนี้    ย่อมไม่ประสบ

ภัยแต่ไหน ๆ เลย  เพราะศีลสังวรนั้นเปรียบเหมือนกษัตริย์ผู้ได้มุรธาภิเษก

กำจัดราชศัตรูได้แล้ว      ย่อมไม่ประสบภัยแต่ไหน ๆ   เพราะราชศัตรูนั้น

มหาบพิตร    ภิกษุก็ฉันนั้นนั่นแล    สมบูรณ์ด้วยศีลอย่างนี้แล้ว    ย่อมไม่

ประสบภัยแต่ไหน ๆ   เพราะศีลสังวรนั้น  ภิกษุสมบูรณ์ด้วยอริยศีลขันธ์นี้

ย่อมได้เสวยสุขอันปราศจากโทษในภายใน   มหาบพิตร  ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้

ถึงพร้อมด้วยศีล   ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล.

จบมหาศีล

 

อินทรีย์สังวร

(๑๒๒)   มหาบพิตร   อย่างไร   ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้คุ้มครองทวารใน

อินทรีย์ทั้งหลาย.

มหาบพิตร  ภิกษุในธรรมวินัยนี้  เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว  ไม่ถือนิมิต

ไม่ถืออนุพยัญชนะ   เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์  ที่เมื่อไม่สำรวม

แล้ว   จะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันลามก   คืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำ

นั้น    ชื่อว่า   รักษาจักขุนทรีย์   ชื่อว่าถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์  ภิกษุ

ฟังเสียงด้วยโสต................ดมกลิ่นด้วยฆานะ...............ลิ้มรสด้วยชิวหา

................  ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย.................   รู้เเจ้งธรรมารมณ์ด้วยใจ

แล้ว   ไม่ถือนิมิต   ไม่ถืออนุพยัญชนะ  เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 320

ที่เมื่อไม่สำรวมแล้ว   จะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันลามก   คืออภิชฌาและ

โทมนัสครอบงำนั้น  ชื่อว่า   รักษามนินทรีย์   ชื่อว่า  ถึงความสำรวมใน

มนินทรีย์   ภิกษุประกอบด้วยอินทรีย์สังวรอันเป็นอริยะเช่นนี้  ย่อมได้เสวย

สุขอันไม่ระคนด้วยกิเลสในภายใน  มหาบพิตร  ภิกษุชื่อว่า  เป็นผู้คุ้มครอง

ทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย   ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล.

(๑๒๓)   มหาบพิตร  อย่างไร    ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยสติ

สัมปชัญญะ.

มหาบพิตร   ภิกษุในธรรมวินัยนี้    ย่อมทำความรู้สึกตัวในการก้าว

ในการถอย   ในการแล   ในการเหลียว   ในการคู้เข้า    ในการเหยียดออก

ในการทรงสังฆาฏิ   บาตร   และจีวร   ในการฉัน  ในการดื่ม  ในการเคี้ยว

ในการล้ม    ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ    ย่อมทำความรู้สึกตัวในการเดิน

การยืน  การนั่ง   การหลับ   การตื่น   การพูด   การนิ่ง  มหาบพิตร  ภิกษุ

ชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ    ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล.

(๑๒๔)   มหาบพิตร  อย่างไร  ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ.

มหาบพิตร      ภิกษุในธรรมวินัยนี้      เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรเป็น

เครื่องบริหารกาย    ด้วยบิณฑบาตเป็นเครื่องบริหารท้อง     เธอจะไปทาง

ทิสาภาคใด ๆ  ก็ถือไปได้เอง   มหาบพิตร   นกมีปีกจะบินไปทางทิสาภาค

ใด ๆ  ก็มีแต่ปีกของตัวเป็นภาระบินไปฉันใด    ภิกษุก็ฉันนั้นแล    เป็นผู้

สันโดษด้วยจีวรเป็นเครื่องบริหารกาย      ด้วยบิณฑบาตเป็นเครื่องบริหาร

ท้อง   เธอจะไปทางทิสาภาคใด ๆ  ก็ถือไปได้เอง   มหาบพิตร  ภิกษุชื่อว่า

เป็นผู้สันโดษ   ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล.

(๑๒๕)   ภิกษุนั้นประกอบด้วยศีลขันธ์    อินทรีย์สังวร  สติสัมป-

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 321

ชัญญะ    และสันโดษอันเป็นอริยะเช่นนี้แล้ว     ย่อมเสพเสนาสนะอันสงัด

คือ   ป่า   โคนไม้   ภูเขา   ซอกเขา   ถ้ำ   ป่าช้า   ป่าชัฏ    ที่แจ้ง  ลอมฟาง

ในกาลภายหลังภัต   เธอกลับจากบิณฑบาตแล้ว   นั่งขัดสมาธิ   ตั้งกายตรง

ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า    เธอละความเพ่งเล็งในโลก     มีใจปราศจากความ

เพ่งเล็งอยู่  ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความเพ่งเล็งได้  ละความประทุษร้าย

คือพยาบาท   ไม่คิดพยาบาท   มีความกรุณา  หวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวง

อยู่  ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความประทุษร้ายคือพยาบาทได้  ละถิ่นมิทธะ

แล้ว   เป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ   มีความกำหนดหมายอยู่ที่แสงสว่าง   มีสติ

สัมปชัญญะอยู่  ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะได้  ละอุทธัจจกุกกุจจะ

แล้ว   เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน   มีจิตสงบอยู่  ณ  ภายใน    ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์

จากอุทธัจจกุกกุจจะได้    ละวิจิกิจฉาแล้ว    เป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉา   ไม่มีความ

คลางแคลงในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่     ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉา

ได้.

(๑๒๖)  มหาบพิตร  เปรียบเหมือนบุรุษจะพึงกู้หนี้   ไปประกอบ

การงาน   การงานของเขาจะพึงสำเร็จผล   เขาจะพึงใช้หนี้ที่เป็นต้นทุนเดิม

ให้หมดสิน   และทรัพย์ที่เป็นกำไรของเขาจะพึงมีเหลืออยู่สำหรับเลี้ยงภริยา

เขาพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า     เมื่อก่อนเรากู้หนี้ไปประกอบการงาน    บัดนี้

การงานของเราสำเร็จผลแล้ว  เราได้ใช้หนี้ที่เป็นต้นทุนเดิมให้หมดสิ้นแล้ว

และทรัพย์ที่เป็นกำไรของเรา   ยังมีเหลืออยู่สำหรับเลี้ยงภริยา  ดังนี้   เขาจะ

พึงได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัส  มีความไม่มีหนี้นั้นเป็นเหตุ  ฉันใด.

มหาบพิตร  เปรียบเหมือนบุรุษจะพึงเป็นผู้มีอาพาธ ถึงความลำบาก

เจ็บหนัก    บริโภคอาหารไม่ได้    และไม่มีกำลังกาย    สมัยต่อมา    เขาพึง

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 322

หายจากอาพาธนั้น   บริโภคอาหารได้  และมีกำลังกาย  เขาจะพึงคิดอย่างนี้

ว่า   เมื่อก่อนเราเป็นผู้มีอาพาธ   ถึงความลำบาก  เจ็บหนัก  บริโภคอาหาร

ไม่ได้     และไม่มีกำลังกาย    บัดนี้   เราหายจากอาพาธนั้นแล้ว     บริโภค

อาหารได้    และมีกำลังกาย  ดังนี้    เขาจะพึงได้ความปราโมทย์    ถึงความ

โสมนัส   มีความไม่มีโรคนั้นเป็นเหตุ  ฉันใด.

มหาบพิตร      เปรียบเหมือนบุรุษจะพึงถูกจำอยู่ในเรือนจำ     สมัย

ต่อมา    เขาพึงพ้นจากเรือนจำนั้นโดยสวัสดี    ไม่มีภัย    ไม่ต้องเสียทรัพย์

อะไร ๆ เลย   เขาจะพึงคิดอย่างนี้ว่า    เมื่อก่อนเราถูกจองจำอยู่ในเรือนจำ

บัดนี้เราพ้นจากเรือนจำนั้นโดยสวัสดี ไม่มีภัยแล้ว และเราไม่ต้องเสียทรัพย์

อะไร ๆ เลย  ดังนี้     เขาจะพึงได้ความปราโมทย์   ถึงความโสมนัส   มีการ

พ้นจากเรือนจำนั้นเป็นเหตุ  ฉันใด.

มหาบพิตร    เปรียบเหมือนบุรุษจะพึงเป็นทาส     ไม่ได้พึ่งตัวเอง

พึ่งผู้อื่น   ไปไหนตามความพอใจไม่ได้   สมัยต่อมา   เขาพึงพ้นจากความ

เป็นทาสนั้น  พึ่งตัวเอง   ไม่ต้องพึ่งผู้อื่น   เป็นไทยแก่ตัว  ไปไหนได้ตาม

ความพอใจ  เขาจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า  เมื่อก่อนเราเป็นทาส  พึ่งตัวเอง

ไม่ได้  ต้องพึ่งผู้อื่น  ไปไหนตามความพอใจไม่ได้   บัดนี้เราพ้นจากความ

เป็นทาสนั้นแล้ว   พึ่งตัวเอง   ไม่ต้องพึ่งผู้อื่น   เป็นไทยแก่ตัว   ไปไหนได้

ตามความพอใจ  ดังนี้       เขาจะพึงได้ความปราโมทย์      ถึงความโสมนัส

มีความเป็นไทยแก่ตัวนั้นเป็นเหตุ   ฉันใด.

มหาบพิตร    เปรียบเหมือนบุรุษมีทรัพย์    มีโภคสมบัติ     พึงเดิน

ทางไกลกันดาร    หาอาหารได้ยาก    มีภัยเฉพาะหน้า    สมัยต่อมา   เขาพึง

ข้ามพ้นทางกันดารนั้นได้   บรรลุถึงหมู่บ้านอันเกษม   ปลอดภัยโดยสวัสดี

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 323

เขาจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า   เมื่อก่อนเรามีทรัพย์   มีโภคสมบัติ  เดินทาง

ไกลกันดาร   หาอาหารได้ยาก   มีภัยเฉพาะหน้า    บัดนี้   เราข้ามพ้นทาง

กันดารนั้น   บรรลุถึงหมู่บ้านอันเกษม   ปลอดภัย   โดยสวัสดีแล้ว  ดังนี้

เขาจะพึงได้ความปราโมทย์   ถึงความโสมนัส   มีภูมิสถานอันเกษมนั้นเป็น

เหตุ  ฉันใด.

มหาบพิตร   ภิกษุพิจารณาเห็นนิวรณ์  ๕  ประการเหล่านี้    ที่ยังละ

ไม่ได้ในตนเหมือนหนี้   เหมือนโรค   เหมือนเรือนจำ   เหมือนความเป็น

ทาส    เหมือนทางไกลกันดาร     และเธอพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ ประการ

ที่ละได้แล้วในตน   เหมือนความไม่มีหนี้     เหมือนความไม่มีโรค   เหมือน

การพ้นจากเรือนจำ เหมือนความเป็นไทยแก่ตน เหมือนภูมิสถานอันเกษม

ฉันนั้นแล.

(๑๒๗)  เมื่อเธอพิจารณาเห็นนิวรณ์  ๕  ประการเหล่านี้ที่ละได้แล้ว

ในตน    ย่อมเกิดปราโมทย์    เมื่อปราโมทย์แล้ว    ย่อมเกิดปีติ    เมื่อมีปีติ

ในใจ     กายย่อมสงบ     เธอมีกายสงบแล้ว     ย่อมได้เสวยสุข      เมื่อมีสุข

จิตย่อมตั้งมั่น    เธอสงัดจากกาม    สงัดจากอกุศลธรรม    บรรลุปฐมฌาน

มีวิตก   มีวิจาร   มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่     เธอทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น

เอิบอิ่ม   ซาบซ่านด้วยปีติ   และสุขเกิดแต่วิเวก    ไม่มีส่วนใด  ๆ  แห่งกาย

ของเธอทั่วทั้งตัวที่ปีติและสุขเกิดแต่วิเวกจะไม่ถูกต้อง.

มหาบพิตร  เปรียบเหมือนพนักงานสรงสนาน  หรือลูกมือพนักงาน

สรงสนานผู้ฉลาด   จะพึงใส่ผงอาบน้ำลงในภาชนะสำริด   แล้วพรมด้วยน้ำ

หมักไว้    ตกเวลาเย็น     ก้อนผงอาบน้ำซึ่งยางซึมไปจับติดกันทั่วทั้งหมด

ย่อมไม่กระจายออกฉันใด      ภิกษุก็ฉันนั้นแล      ทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 324

เอิบอิ่ม    ซาบซ่าน   ด้วยปีติและสุขเกิดแต่วิเวก   ไม่มีส่วนใด ๆ  แห่งกาย

ของเธอทั่วทั้งตัว   ที่ปีติและสุขเกิดแต่วิเวกจะไม่ถูกต้อง.

มหาบพิตร  นี้แหละสามัญญผลที่เห็นประจักษ์  ทั้งดียิ่งกว่า  ทั้งประณีต

กว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อน ๆ.

(๑๒๘)    มหาบพิตร    อีกประการหนึ่ง     ภิกษุบรรลุทุติยฌาน

มีความผ่องใสแห่งใจในภายในเป็นธรรมเอกผุดขึ้น     เพราะวิตก     วิจาร

สงบไป   ไม่มีวิตก   ไม่มีวิจาร   มีปีติ   และสุขเกิดแต่สมาธิอยู่   เธอทำกาย

นี้แหละ   ให้ชุ่มชื่น   เอิบอิ่ม  ซาบซ่าน   ด้วยปีติและสุขเกิดแต่สมาธิ   ไม่มี

ส่วนใด ๆ แห่งกายของเธอทั่วทั้งตัว  ที่ปีติและสุขเกิดแต่สมาธิจะไม่ถูกต้อง.

มหาบพิตร  เปรียบเหมือนห้วงน้ำลึก   มีน้ำปั่นป่วน   ไม่มีทางที่น้ำ

จะไหลมาได้    ทั้งในด้านตะวันออก   ด้านใต้   ด้านตะวันตก   ด้านเหนือ

ทั้งฝนก็ไม่ตกเพิ่มตามฤดูกาล     แต่สายน้ำเย็น     พุขึ้นจากห้วงน้ำนั้นแล้ว

จะพึงทำห้องน้ำนั้นแหละให้ชุ่มชื่น    เอิบอิ่ม   ซาบซ่านด้วยน้ำเย็น   ไม่มี

เอกเทศไหน  ๆ   แห่งห้วงน้ำนั้นทั้งหมด    ที่น้ำเย็นจะไม่พึงถูกต้องฉันใด

ภิกษุก็ฉันนั้นแล        ย่อมทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่นเอิบอิ่มซาบซ่านด้วยปีติ

และสุขเกิดแต่สมาธิ   ไม่มีส่วนใด  ๆ   แห่งกายของเธอทั่วทั้งตัว  ที่ปีติและ

สุขเกิดแต่สมาธิจะไม่ถูกต้อง  มหาบพิตร  นี้แหละสามัญญผลที่เห็นประจักษ์

ทั้งดียิ่งกว่า  ทั้งประณีตกว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อน ๆ.

(๑๒๙)   มหาบพิตร    อีกประการหนึ่ง    ภิกษุมีอุเบกขา    มีสติ

มีสัมปชัญญะ    เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป    บรรลุตติยฌาน    ที่

พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า   ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา    มีสติอยู่เป็น

สุข      เธอทำกายนี้ให้ชุ่มชื่น   เอิบอิ่ม   ซาบซ่านด้วยสุขอันปราศจากปีติ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 325

ไม่มีส่วนใด  ๆ แห่งกายของเธอทั่วทั้งตัว  ที่สุขอันปราศจากปีติจะไม่ถูกต้อง.

มหาบพิตร  เปรียบเหมือนในกอบัวขาบ  ในกอบัวหลวง   หรือใน

กอบัวขาว   ดอกบัวขาบ   ดอกบัวหลวง    หรือดอกบัวขาว    บางเหล่าซึ่ง

เกิดในน้ำ   เจริญในน้ำ   ยังไม่พ้นน้ำ   จมอยู่ในน้ำ   น้ำหล่อเลี้ยงไว้  ดอก

บัวเหล่านั้น   ชุ่มชื่น   เอิบอาบซาบซึมด้วยน้ำเย็นตลอดยอดตลอดเง่า   ไม่

มีส่วนใด ๆ  แห่งดอกบัวขาบ  ดอกบัวหลวง   หรือดอกบัวขาว    ทั่วทุก

ส่วน    ที่น้ำเย็นจะไม่พึงถูกต้องฉันใด   ภิกษุก็ฉันนั้นแล     ย่อมทำกายนี้

แหละให้ชุ่มชื่น  เอิบอิ่มซาบซ่านด้วยสุขอันปราศจากปีติไม่มีส่วนใด ๆ แห่ง

กายของเธอทั่วทั้งตัว  ที่สุขอันปราศจากปีติจะไม่ถูกต้อง   มหาบพิตร   นี้

แหละสามัญผลที่เห็นประจักษ์   ทั้งดียิ่งกว่า  ทั้งประณีตกว่าสามัญญผลที่

เห็นประจักษ์ข้อก่อน ๆ.

(๑๓๐)   มหาบพิตร  อีกประการหนึ่ง   ภิกษุบรรลุจตุตถฌาน ไม่

มีสุข   ไม่มีทุกข์  เพราะละสุขละทุกข์  และดับโสมนัสโทมนัสก่อน ๆ  ได้

มีอุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์อยู่    เธอนั่งแผ่ไปทั่วกายนี้แหละด้วยใจอัน

บริสุทธิ์ผ่องแผ้ว    ไม่มีส่วนใด ๆ     แห่งกายของเธอทั่วทั้งตัว    ที่ใจอัน

บริสุทธิ์ผ่องแผ้วจะไม่ถูกต้อง.

มหาบพิตร      เปรียบเหมือนบุรุษจะพึงนั่งคลุมตัวตลอดศีรษะด้วย

ผ้าขาว     ไม่มีส่วนใด  ๆ  แห่งกายทุก ๆ  ส่วนของเขาที่ผ้าขาวจะไม่ถูกต้อง

ฉันใด    ภิกษุก็ฉันนั้นแล     เธอนั่งแผ่ไปทั่วกายนี้แหละด้วยใจอันบริสุทธิ์

ผ่องแผ้ว     ไม่มีส่วนใด  ๆ    แห่งกายของเธอทั่วทั้งตัว    ที่ใจอันบริสุทธิ์

ผ่องแผ้วจะไม่ถูกต้อง  มหาบพิตร  นี้แหละสามัญญผลที่เห็นประจักษ์  ทั้งดียิ่ง

กว่า   ทั้งประณีตกว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อน  ๆ.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 326

(๑๓๑)   ภิกษุนั้น  เมื่อจิตเป็นสมาธิ  บริสุทธิ์   ผ่องแผ้ว  ไม่มีกิเลส

ปราศจากอุปกิเลส   อ่อน   ควรแก่การงาน   ตั้งมั่น   ไม่หวั่นไหว   อย่างนี้

ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ  เธอย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า    กายของเรา

นี้แล   มีรูป   ประกอบด้วยมหาภูต  ๔  เกิดแต่มารดาบิดา    เติบโตขึ้นด้วย

ข้าวสุกและขนมสด   ไม่เที่ยง   ต้องอบ   ต้องนวดฟั้น   มีอันทำลาย   และ

กระจัดกระจายเป็นธรรมดา     และวิญญาณของเรานี้     ก็อาศัยอยู่ในกายนี้

เนื่องอยู่ในกายนี้.

มหาบพิตร   เปรียบเหมือนแก้วไพฑูรย์อันงาม   เกิดเอง ๘  เหลี่ยม

นายช่างเจียระไนดีแล้ว   สุกใสแวววาว  สมส่วนทุกอย่าง  มีด้ายเขียว  เหลือง

แดง   ขาว   หรือนวลร้อยอยู่ในนั้น  บุรุษมีจักษุจะพึงหยิบแก้วไพฑูรย์นั้น

วางไว้ในมือแล้วพิจารณาเห็นว่า   แก้วไพฑูรย์นี้งาม    เกิดเอง     บริสุทธิ์

๘   เหลี่ยม   นายช่างเจียระไนดีแล้ว   สุกใสแวววาว    สมส่วนทุกอย่าง    มี

ด้ายเขียว   เหลือง    แดง    ขาว    หรือนวลร้อยอยู่ในนั้นฉันใด    ภิกษุก็

ฉันนั้นแล  เมื่อจิตเป็นสมาธิ  บริสุทธิ์ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส

อ่อน  ควรแก่การงาน  ตั้งมั่น  ไม่หวั่นไหว   อย่างนี้    ย่อมโน้มน้อมจิต

ไปเพื่อญาณทัสสนะ  เธอย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า กายของเรานี้แล มีรูปประกอบ

ด้วยมหาภูต   ๔     เกิดแต่มารดาบิดา      เติบโตขึ้นด้วยข้าวสุกและขนมสด

ไม่เที่ยง   ต้องอบ   ต้องนวดฟั้น    มีอันทำลาย    และกระจัดกระจายเป็น

ธรรมดา      และวิญญาณของเรานี้ก็อาศัยอยู่ในกายนี้      เนื่องอยู่ในกายนี้

มหาบพิตร  นี้แหละสามัญญผลที่เห็นประจักษ์  ทั้งดียิ่งกว่า  ทั้งประณีตกว่า

สามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อน ๆ.

(๑๓๒)  ภิกษุนั้น  เมื่อจิตเป็นสมาธิ  บริสุทธิ์  ผ่องแผ้ว  ไม่มีกิเลส

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 327

ปราศจากอุปกิเลส   อ่อน   ควรแก่การงาน    ตั้งมั่น    ไม่หวั่นไหวอย่างนี้

ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อนิรมิตรูป   อันเกิดแต่ใจ   คือ    นิรมิตกายอื่นจาก

กายนี้    มีรูปเกิดแต่ใจ   มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน  มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง.

มหาบพิตร   เปรียบเหมือนบุรุษจะพึงชักไส้ออกจากหญ้าปล้อง  เขา

จะพึงคิดอย่างนี้ว่า   นี้หญ้าปล้อง  นี้ไส้  หญ้าปล้องอย่างหนึ่ง   ไส้อย่างหนึ่ง

แต่ก็ไส้ชักออกจากหญ้าปล้องนั่นเอง   อีกนัยหนึ่ง    เปรียบเหมือนบุรุษจะ

พึงชักดาบออกจากฝัก   เขาจะพึงคิดอย่างนี้ว่า  นี้ดาบ   นี้ฝัก  ดาบอย่างหนึ่ง

ฝักอย่างหนึ่ง แต่ก็ดาบชักออกจากฝักนั่นเอง อีกนัยหนึ่ง  เปรียบเหมือนบุรุษ

จะพึงยกงูออกจากข้อง   เขาจะพึงคิดอย่างนี้ว่า   นี้งู    นี้ข้อง    งูอย่างหนึ่ง

ข้องอย่างหนึ่ง      แต่ก็งูยกออกจากข้องนั่นเองฉันใด       ภิกษุก็ฉันนั้นแล

เมื่อจิตเป็นสมาธิ   บริสุทธิ์  ผ่องแผ้ว  ไม่มีกิเลส  ปราศจากอุปกิเลส อ่อน

ควรแก่การงาน   ตั้งมั่น  ไม่หวั่นไหวอย่างนี้   เธอย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อ

นิรมิตรูป   อันเกิดแต่ใจ   คือนิรมิตกายอื่นจากกายนี้     มีรูปเกิดแต่ใจ   มี

อวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน   มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง    มหาบพิตร    นี้แหละ

สามัญญผลที่เห็นประจักษ์    ทั้งดียิ่งกว่า    ทั้งประณีตกว่าสามัญญผลที่เห็น

ประจักษ์ข้อก่อน ๆ.

(๑๓๓)   ภิกษุนั้น  เมื่อจิตเป็นสมาธิ  บริสุทธิ์  ผ่องแผ้ว  ไม่มีกิเลส

ปราศจากอุปกิเลส   อ่อน    ควรแก่การงาน   ตั้งมั่น    ไม่หวั่นไหวอย่างนี้

ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อแสดงฤทธิ์   เธอบรรลุอิทธิวิธีหลายประการ    คือ

คนเดียวเป็นหลายคนก็ได้    หลายคนเป็นคนเดียวก็ได้   ทำให้ปรากฏก็ได้

ทำให้หายไปก็ได้   กะลุฝากำแพงภูเขาไปได้ไม่ติดขัด   เหมือนไปในที่ว่างก็ได้

ผุดขึ้น   ดำลง  แม้ในแผ่นดินเหมือนในน้ำก็ได้   เดินบนน้ำไม่แตกเหมือน

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 328

เดินบนแผ่นดินก็ได้  เหาะไปในอากาศเหมือนนกก็ได้  ลูบคลำพระจันทร์

พระอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มีอานุภาพมาก     ด้วยฝ่ามือก็ได้    ใช้อำนาจทางกาย

ไปตลอดพรหมโลกก็ได้.

มหาบพิตร  เปรียบเหมือนช่างหม้อ  หรือลูกมือของช่างหม้อผู้ฉลาด

เมื่อนวดดินดีแล้ว    ต้องการภาชนะชนิดใด ๆ   พึงทำภาชนะชนิดนั้น ๆ

ให้สำเร็จได้    อีกนัยหนึ่ง     เปรียบเหมือนช่างงา    หรือลูกมือของช่างงา

ผู้ฉลาด   เมื่อแต่งงาดีแล้ว     ต้องการเครื่องงาชนิดใด ๆ   พึงทำเครื่องงา

ชนิดนั้น ๆ  ให้สำเร็จได้  อีกนัยหนึ่ง  เปรียบเหมือนช่างทอง  หรือลูกมือ

ของช่างทองผู้ฉลาด    เมื่อหลอมทองดีแล้ว    ต้องการทองรูปพรรณชนิด

ใด ๆ  พึงทำทองชนิดนั้น ๆ   ให้สำเร็จได้ฉันใด   ภิกษุก็ฉันนั้นแล   เมื่อ

จิตเป็นสมาธิ   บริสุทธิ์   ผ่องแผ้ว    ไม่มีกิเลส   ปราศจากอุปกิเลส   อ่อน

ควรแก่การงาน   ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้   ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อแสดง

ฤทธิ์   เธอบรรลุอิทธิวิธีหลายประการ    คือ   คนเดียวเป็นหลายคนก็ได้

หลายคนเป็นคนเดียวก็ได้  ทำให้ปรากฏก็ได้ทำให้หายไปก็ได้ทะลุฝากำแพง

ภูเขาไปได้ไม่ติดขัด  เหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้น ดำลงในแผ่นดินเหมือน

ในน้ำก็ได้  เดินบนน้ำไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้  เหาะไปในอากาศ

เหมือนนกก็ได้        ลูบคลำพระจันทร์พระอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มีอานุภาพมาก

ด้วยฝ่ามือก็ได้     ใช้อำนาจทางกายไปตลอดพรหมโลกก็ได้     มหาบพิตร

นี้แหละสามัญผลที่เห็นประจักษ์  ทั้งดียิ่งกว่า   ทั้งประณีตกว่าสามัญญผลที่

เห็นประจักษ์ข้อก่อน ๆ.

(๑๓๔)   ภิกษุนั้น  เมื่อจิตเป็นสมาธิ  บริสุทธิ์  ผ่องแผ้ว  ไม่มีกิเลส

ปราศจากอุปกิเลส   อ่อน   ควรแก่การงาน    ตั้งมั่น    ไม่หวั่นไหวอย่างนี้

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 329

ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อทิพยโสต  เธอย่อมได้ยินเสียง  ๒  ชนิด   คือ    เสียง

ทิพย์  และเสียงมนุษย์   ทั้งที่อยู่ไกล   และใกล้  ด้วยทิพยโสต  อันบริสุทธิ์

ล่วงโสตของมนุษย์.

มหาบพิตร   เปรียบเหมือนบุรุษเดินทางไกล    เขาจะพึงได้ยินเสียง

กลองบ้าง   เสียงตะโพนบ้าง    เสียงสังข์บ้าง    เสียงบัณเฑาะว์บ้าง     เสียง

เปิงมางบ้าง   เขาจะพึงเข้าใจว่า   เสียงกลองดังนี้บ้าง  เสียงตะโพนดังนี้บ้าง

เสียงสังข์ดังนี้บ้าง     เสียงบัณเฑาะว์ดังนี้บ้าง    เสียงเปิงมางดังนี้บ้างฉันใด

ภิกษุก็ฉันนั้นแล  เมื่อจิตเป็นสมาธิ  บริสุทธิ์  ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก

อุปกิเลส  อ่อน  ควรแก่การงาน  ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้   ย่อมโน้มน้อม

จิตไปเพื่อทิพยโสต   เธอย่อมได้ยินเสียง  ๒  ชนิด   คือ  เสียงทิพย์และเสียง

มนุษย์  ทั้งที่อยู่ไกลและอยู่ใกล้   ด้วยทิพยโสต   อันบริสุทธิ์  ล่วงโสตของ

มนุษย์  มหาบพิตร   นี้แหละสามัญญผลที่เห็นประจักษ์   ทั้งดียิ่งกว่า  ทั้ง

ประณีตว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อน ๆ.

(๑๓๕)   ภิกษุนั้น  เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์  ผ่องแผ้ว  ไม่มีกิเลส

ปราศจากอุปกิเลส   อ่อน   ควรแก่การงาน    ตั้งมั่น    ไม่หวั่นไหวอย่างนี้

ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อเจโตปริญาณ      เธอย่อมกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่น

ของบุคคลอื่นด้วยใจ  คือจิตมีราคะ  ก็รู้ว่าจิตมีราคะ  หรือจิตปราศจากราคะ

ก็รู้ว่าจิตปราศจากราคะ  จิตมีโทสะ  ก็รู้ว่าจิตมีโทสะ  หรือจิตปราศจากโทสะ

ก็รู้ว่าจิตปราศจากโทสะ   จิตมีโมหะ   ก็รู้ว่าจิตมีโมหะ    หรือจิตปราศจาก

โมหะ  ก็รู้ว่าจิตปราศจากโมหะ  จิตหดหู่   ก็รู้ว่าจิตหดหู่   หรือจิตฟุ้งซ่าน

ก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน    จิตเป็นมหรคต  ก็รู้ว่าจิตเป็นมหรคต    หรือจิตไม่เป็น

มหรคต    ก็รู้ว่าจิตไม่เป็นมหรคต     จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า     ก็รู้ว่าจิตมีจิตอื่น

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 330

ยิ่งกว่า     หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า     ก็รู้ว่าจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า     จิตเป็น

สมาธิ    ก็รู้ว่าจิตเป็นสมาธิ     หรือจิตไม่เป็นสมาธิ     ก็รู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิ

จิตหลุดพ้น  ก็รู้ว่าจิตหลุดพ้น     หรือจิตไม่หลุดพ้น   ก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้น.

มหาบพิตร     เปรียบเหมือนหญิงสาวชายหนุ่ม    ที่ชอบการแต่งตัว

เมื่อส่องดูเงาหน้าของตนในกระจก   อันบริสุทธิ์สะอาด  หรือในภาชนะน้ำ

อันใส   หน้ามีไฝ   ก็จะพึงรู้ว่าหน้ามีไฝ    หรือหน้าไม่มีไฝ    ก็จะพึงรู้ว่า

หน้าไม่มีไฝฉันใด   ภิกษุก็ฉันนั้นแล  เมื่อจิตเป็นสมาธิ  บริสุทธิ์    ผ่องแผ้ว

ไม่มีกิเลส  ปราศจากอุปกิเลส   อ่อน  ควรแก่การงาน  ตั้งมั่น  ไม่หวั่นไหว

อย่างนี้    ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อเจโตปริยญาณ   เธอย่อมกำหนดรู้ใจของ

สัตว์อื่น   ของบุคคลอื่นด้วยใจ   คือจิตมีราคะ    ก็รู้ว่าจิตมีราคะ  หรือจิต

ปราศจากราคะ    ก็รู้ว่าจิตปราศจากราคะ     จิตมีโทสะ     ก็รู้ว่าจิตมีโทสะ

หรือจิตปราศจากโทสะ   ก็รู้ว่าจิตปราศจากโทสะ    จิตมีโมหะ    ก็รู้ว่าจิตมี

โมหะ  หรือจิตปราศจากโมหะ  ก็รู้ว่าจิตปราศจากโมหะ  จิตหดหู่  ก็รู้ว่า

จิตหดหู่   หรือจิตฟุ้งซ่าน   ก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน    จิตเป็นมหรคต    ก็รู้ว่าจิต

เป็นมหรคต  หรือจิตไม่เป็นมหรคต  ก็รู้ว่าจิตไม่เป็นมหรคต  จิตมีจิตอื่น

ยิ่งกว่า   ก็รู้ว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า    หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า     ก็รู้ว่าจิตไม่

มีจิตอื่นยิ่งกว่า  จิตเป็นสมาธิ     ก็รู้ว่าจิตเป็นสมาธิ     หรือจิตไม่เป็นสมาธิ

ก็รู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิ   จิตหลุดพ้น   ก็รู้ว่าจิตหลุดพ้น  หรือจิตไม่หลุดพ้น

ก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้น  มหาบพิตร   นี้แหละสามัญญผลที่เห็นประจักษ์   ทั้ง

ดียิ่งกว่า  ทั้งประณีตกว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อน ๆ.

(๑๓๖)  ภิกษุนั้น  เมื่อจิตเป็นสมาธิ   บริสุทธิ์     ผ่องแผ้ว   ไม่มี

กิเลส   ปราศจากอุปกิเลส   อ่อน  ควรแก่การงาน    ตั้งมั่น    ไม่หวั่นไหว

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 331

อย่างนี้   ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อบุพเพนิวาสานุสสติญาณ    เธอย่อมระลึก

ชาติก่อนได้    เป็นอันมาก    คือระลึกได้    ชาติหนึ่งบ้าง    สองชาติบ้าง

สามชาติบ้าง   สี่ชาติบ้าง   ห้าชาติบ้าง   สิบชาติบ้าง   ยี่สิบชาติบ้าง  สามสิบ

ชาติบ้าง   สี่สิบชาติบ้าง   ห้าสิบชาติบ้าง   ร้อยชาติบ้าง   พันชาติบ้าง แสน

ชาติบ้าง  ตลอดหลายสังวัฏฏกัปบ้าง  ตลอดหลายวิวัฏฏกัปบ้าง   ตลอดหลาย

สังวัฏฏวิวัฏฏกัปบ้าง   ว่า    ในภพโน้นเรามีชื่ออย่างนั้น    มีโคตรอย่างนั้น

มีผิวพรรณอย่างนั้น   มีอาหารอย่างนั้น    เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น  ๆ   มี

กำหนดอายุเพียงเท่านั้น   ครั้นจุติจากภพนั่นแล้วได้ไปเกิด ในภพโน้น  แม้

ในภพนั้น  เราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น  มีโคตรอย่างนั้น    มีผิวพรรณอย่างนั้น

มีอาหารอย่างนั้น   เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น  ๆ  มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น

ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว   ได้มาเกิดในภพนี้    เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้

เป็นอันมาก    พร้อมทั้งอาการ   พร้อมทั้งอุเทศ   ด้วยประการฉะนี้.

มหาบพิตร  เปรียบเหมือนบุรุษจะพึงจากบ้านตนไปบ้านอื่น   แล้ว

จากบ้านแม้นั้นไปยังบ้านอื่นอีก   จากบ้านนั้นกลับมาสู่บ้านของตนตามเดิม

เขาจะพึงระลึกได้อย่างนี้ว่า    เราได้จากบ้านของเราไปบ้านโน้น    ในบ้าน

นั้น  เราได้ยืนอย่างนั้น  ได้นั่งอย่างนั้น  ได้พูดอย่างนั้น   ได้นิ่งอย่างนั้น

เราได้จากบ้านแม้นั้นไปยังบ้านโน้น   แม้ในบ้านนั้น    เราก็ได้ยืนอย่างนั้น

ได้นั่งอย่างนั้น  ได้พูดอย่างนั้น  ได้นิ่งอย่างนั้น  แล้วเรากลับจากบ้านนั้น

มาสู่บ้านของตนตามเดิม   ดังนี้    ฉันใด    ภิกษุก็ฉันนั้นแล    เมื่อจิตเป็น

สมาธิ บริสุทธิ์  ผ่องแผ้ว  ไม่มีกิเลส  ปราศจากอุปกิเลส  อ่อน   ควรแก่การ

งาน ตั้งมั่น     ไม่หวั่นไหวอย่างนี้   ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อบุพเพนิวาสานุส-

สติญาณ    เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก   คือ  ระลึกได้ชาติหนึ่ง

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 332

บ้าง   สองชาติบ้าง   สามชาติบ้าง   สี่ชาติบ้าง    ห้าชาติบ้าง    สิบชาติบ้าง

ยี่สิบชาติบ้าง   สามสิบชาติบ้าง  สี่สิบชาติบ้าง  ห้าสิบชาติบ้าง  ร้อยชาติบ้าง

พันชาติบ้าง  แสนชาติบ้าง ตลอดหลายสังวัฏฏกัปบ้าง ตลอดหลายวิวัฏฏกัป

บ้าง ตลอดหลายสังวัฏฏวิวัฏฏกัปบ้าง  ว่า ในภพโน้น  เรามีชื่ออย่างนั้น  มี

โคตรอย่างนั้น  มีผิวพรรณอย่างนั้น  มีอาหารอย่างนั้น  เสวยสุขเสวยทุกข์

อย่างนั้น ๆ  มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น  ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว  ได้ไปเกิด

ในภพโน้น  แม้ในภพนั้น  เราก็มีชื่ออย่างนั้น  มีโคตรอย่างนั้น  มีผิวพรรณ

อย่างนั้น    มีอาหารอย่างนั้น    เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น  ๆ  มีกำหนดอายุ

เพียงเท่านั้น  ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว  ได้มาเกิดในภพนี้     เธอย่อมระลึก

ถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก   พร้อมทั้งอาการ  พร้อมทั้งอุเทศ  ด้วยประการ

ฉะนี้   มหาบพิตร    นี้แหละสามัญญผลที่เห็นประจักษ์    ทั้งดียิ่งกว่า   ทั้ง

ประณีตกว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อน ๆ.

(๑๓๗)    ภิกษุนั้น  เมื่อจิตเป็นสมาธิ  บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส

ปราศจากอุปกิเลส   อ่อน  ควรแก่การงาน  ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้  ย่อม

โน้มน้อมจิตไปเพื่อรู้จุติและอุปบัติของสัตว์ทั้งหลาย เธอเห็นหมู่สัตว์ที่กำลัง

จุติ กำลังอุปบัติ  เลว ประณีต มีผิวพรรณดี  มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก

ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์  ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไป

ตามกรรมว่า สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ติเตียน

พระอริยเจ้า  เป็นมิจฉาทิฏฐิ  ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ  เบื้อง

หน้าแต่ตายเพราะกายแตก   เขาย่อมเข้าถึงอุบาย    ทุคติ    วินิบาต    นรก

ส่วนสัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต  วจีสุจริต  มโนสุจริต    ไม่ติเตียน

พระอริยเจ้า      เป็นสัมมาทิฏฐิ      ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 333

เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก   เขาย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์  ดังนี้   เธอ

ย่อมเห็นหมู่สัตว์ที่กำลังจุติ   กำลังอุปบัติ    เลว    ประณีต    มีผิวพรรณดี

มีผิวพรรณทราม  ได้ดี    ตกยาก    ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์    ล่วงจักษุ

ของมนุษย์  ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม  ด้วยประการฉะนี้.

มหาบพิตร     เปรียบเหมือนปราสาทตั้งอยู่ท่ามกลางทาง  ๓  แพร่ง

บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนปราสาทนั้น  จะพึงเห็นหมู่ชนกำลังเข้าบ้านบ้าง  ออก

จากบ้านบ้าง     เดินอยู่ตามถนนบ้าง    นั่งอยู่ท่ามกลางทาง  ๓  แพร่งบ้าง

เขาจะพึงรู้ว่า    คนเหล่านี้เข้าบ้าน   คนเหล่านี้ออกนอกบ้าน   คนเหล่านี้

เดินตามถนน  คนเหล่านี้นั่งอยู่ท่ามกลางทาง ๓ แพร่งฉันใด  ภิกษุก็ฉันนั้น

แล   เมื่อจิตเป็นสมาธิ  บริสุทธิ์   ผ่องแผ้ว   ไม่มีกิเลส   ปราศจากอุปกิเลส

อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้   ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อ

รู้จุติและอุปบัติของสัตว์ทั้งหลาย   เธอเห็นหมู่สัตว์ที่กำลังจุติ    กำลังอุปบัติ

เลว  ประณีต  มีผิวพรรณดี  มีผิวพรรณทราม  ได้ดี  ตกยา  ด้วยทิพย-

จักษุอันบริสุทธิ์  ล่วงจักษุของมนุษย์  ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม

ว่า  สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายทุจริต    วจีทุจริต    มโนทุจริต    ติเตียน

พระอริยเจ้า       เป็นมิจฉาทิฏฐิ     ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ

เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก   เขาย่อมเข้าถึงอบาย  ทุคติ  วินิบาต  นรก

ส่วนสัตว์เหล่านี้   ประกอบด้วยกายสุจริต  วจีสุจริต  มโนสุจริต  ไม่ติเตียน

พระอริยเจ้า      เป็นสัมมาทิฏฐิ     ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ

เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก   เขาย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์   ดังนี้  เธอ

ย่อมเห็นหมู่สัตว์ที่กำลังจุติ    กำลังอุปบัติ     เลว    ประณีต   มีผิวพรรณดี

มีผิวพรรณทราม   ได้ดี   ตกยาก    ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์    ล่วงจักษุ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 334

ของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม  ด้วยประการฉะนี้.

มหาบพิตร  นี้แหละสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ทั้งดียิ่งกว่า ทั้งประณีต

กว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อน  ๆ.

(๑๓๘)   ภิกษุนั้น  เมื่อจิตเป็นสมาธิ  บริสุทธิ์  ผ่องแผ้ว  ไม่มีกิเลส

ปราศจากอุปกิเลส   อ่อน   ควรแก่การงาน    ตั้งมั่น    ไม่หวั่นไหวอย่างนี้

ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ   ย่อมรู้ชัดตามเป็นจริงว่า    นี้ทุกข์

นี้ทุกขสมุทัย  นี้ทุกขนิโรธ  นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา  ย่อมรู้ชัดตามเป็น

จริงว่า   เหล่านี้อาสวะ   นี้อาสวสมุทัย   นี้อาสวนิโรธ  นี้อาสวนิโรธคามินี-

ปฏิปทา   เมื่อเธอรู้เห็นอย่างนี้   จิตย่อมหลุดพ้น   แม้จากกามาสวะ แม้จาก

ภวาสวะ   แม้จากอวิชชาสวะ   เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว   ก็มีญาณรู้ว่า   หลุดพ้น

แล้ว   รู้ชัดว่าชาติสิ้นแล้ว  พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว   กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว

กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี.

มหาบพิตร   เปรียบเหมือนสระน้ำบนยอดเขา   ใสสะอาด  ไม่ขุ่นมัว

บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนขอบสระจะพึงเห็นหอยโข่ง   และหอยกาบบ้าง  ก้อน

กรวดและก้อนหินบ้าง   ฝูงปลาบ้าง   กำลังว่ายอยู่บ้าง    หยุดอยู่บ้าง    ใน

สระน้ำนั้น   เขาจะพึงคิดอย่างนี้ว่า   สระน้ำนี้ใสสะอาดไม่ขุ่นมัว    หอยโข่ง

และหอยกาบบ้าง   ก้อนกรวดและก้อนหินบ้าง   ฝูงปลาบ้าง    เหล่านี้กำลัง

ว่ายอยู่บ้าง  กำลังหยุดอยู่บ้าง   ในสระน้ำนั้น  ดังนี้    ฉันใด    ภิกษุก็ฉัน

นั้นแล   เมื่อจิตเป็นสมาธิ  บริสุทธิ์  ผ่องแผ้ว  ไม่มีกิเสส  ปราศจากอุปกิเลส

อ่อน   ควรแก่การงาน   ตั้งมั่น   ไม่หวั่นไหวอย่างนี้    ย่อมโน้มน้อมจิตไป

เพื่ออาสวักขยญาณ   ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า   นี้ทุกข์    นี้ทุกขสมุทัย

นี้ทุกขนิโรธ  นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา  ย่อมรู้ชัดตามเป็นจริงว่า  เหล่านี้

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 335

อาสวะ  นี้อาสวสมุทัย  นี้อาสวนิโรธ    นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา    เมื่อ

เธอรู้เห็นอย่างนี้     จิตย่อมหลุดพ้น     แม้จากกามาสวะ    แม้จากภวาสวะ

แม้จากอวิชชาสวะ   เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว   ก็มีญาณรู้ว่า  หลุดพ้นแล้ว  รู้ชัด

ว่า  ชาติสิ้นแล้ว   พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว   กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว   กิจอื่น

เพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี  มหาบพิตร  นี้แหละสามัญญผลที่เห็นประจักษ์

ทั้งดียิ่งกว่า  ทั้งประณีตกว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อนๆ. มหาบพิตร

ก็สามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้ออื่น  ที่ดียิ่งกว่า หรือประณีตกว่าเสามัญญผลที่

เห็นประจักษ์ข้อนี้   ย่อมไม่มี.

(๑๓๙)   เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว   พระเจ้าอชาต-

ศัตรูเวเทหิบุตร    เจ้าแผ่นดินมคธ    ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ  ภาษิตของพระองค์ไพเราะจับใจยิ่งนัก  เปรียบเหมือน

หงายของที่คว่ำ  เปิดของที่ปิด  บอกทางแก่คนหลงทาง  หรือส่องประทีป

ในที่มืด  ด้วยคิดว่า  ผู้มีจักษุจักเห็นรูป  ดังนี้  ฉันใด  พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงประกาศพระธรรมโดยอเนกปริยาย   ฉันนั้นเหมือนกัน  ข้าแต่พระองค์

ผู้เจริญ  ข้าพระองค์ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า   พระธรรม  และพระสงฆ์

ว่าเป็นสรณะ   ขอพระผู้มีพระภาคเจ้า   โปรดทรงจำข้าพระองค์  ว่าเป็น

อุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต     ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป     โทษได้ครอบงำ

ข้าพระองค์ซึ่งเป็นคนเขลา    คนหลง   ไม่ฉลาด  ข้าพระองค์ได้ปลงพระ

ชนมชีพพระบิดา  ผู้ดำรงธรรม  เป็นพระราชาโดยธรรม  เพราะปรารถนา

ความเป็นใหญ่     ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดทรงรับทราบความผิดของ

ข้าพระองค์โดยเป็นความผิดจริง   เพื่อสำรวมต่อไป   พระผู้มีพระภาคเจ้า

ตรัสตอบว่า  จริง   มหาบพิตร  ความผิดได้ครอบงำมหาบพิตรซึ่งเป็นคน

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 336

เขลา  คนหลง  ไม่ฉลาด  มหาบพิตร  ได้ปลงพระชนมชีพพระบิดาผู้ดำรง

ธรรม   เป็นพระราชาโดยธรรม  เพราะปรารถนาความเป็นใหญ่  แต่เพราะ

มหาบพิตรทรงเห็นความผิดโดยเป็นความผิดจริงแล้ว      ทรงสารภาพตาม

เป็นจริง  ฉะนั้น ตถาคตขอรับทราบความผิดของมหาบพิตร  ก็การที่บุคคล

เห็นความผิดโดยเป็นความผิดจริง     แล้วสารภาพตามเป็นจริง    รับสังวร

ต่อไป   นี้เป็นวัฒนธรรมในวินัยของพระอริยะแล.

(๑๔๐)   เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว  พระเจ้าอชาต-

ศัตรูเวเทหิบุตร    เจ้าแผ่นดินมคธ    ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    ถ้าเช่นนั้น    ข้าพระองค์มีกิจมาก     มีกรณียะมาก

ขอทูลลาไปในบัดนี้  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ขอมหาบพิตรจงทรงทราบ

เวลา ณ   บัดนี้เถิด  ลำดับนั้น  พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตร   เจ้าแผ่นดิน

มคธ  ทรงเพลิดเพลิน   ยินดีภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้า  ลุกจากอาสนะ

ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า   ทรงกระทำประทักษิณแล้วเสด็จไป.

ต่อจากนั้น     พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า   ดูก่อน

ภิกษุทั้งหลาย    พระราชาพระองค์นี้ถูกขุดเสียแล้ว      พระราชาพระองค์นี้

ถูกขจัดเสียแล้ว     หากท้าวเธอจักไม่ปลงพระชนมชีพพระบิดาผู้ดำรงธรรม

เป็นพระราชาโดยธรรมไซร้  ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี   ปราศจากมลทิน

จักเกิดขึ้นแก่ท้าวเธอ  ณ  ที่ประทับนี้ทีเดียว  พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสคำ

เป็นไวยากรณ์นี้แล้วภิกษุเหล่านั้นชื่นชมยินดีภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้า

แล้วแล.

จบสามัญญผลสูตร  ที่  ๒

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 337

๒.  อรรถกถาสามัญญผลสูตร

 

พระบาลีสามัญญผลสูตรว่า  เอวมฺเม สุต เอก สมย ภควา ราชคเห

ดังนี้ เป็นต้น.

ในพระบาลีนั้น  มีการพรรณนาตามลำดับบทดังต่อไปนี้

บทว่า  ราชคเห  ความว่า  ในพระนครซึ่งมีชื่ออย่างนั้น    จริงอยู่

พระนครนั้น  เรียกกันว่า  ราชคฤห์    เพราะพระเจ้ามันธาตุราช   และ

ท่านมหาโควินท์เป็นต้น  ครอบครอง.

ก็ในคำว่า  ราชคฤห์นี้มีนักปราชญ์อัน ๆ พรรณนาไว้มากมาย    จะ

มีประโยชน์อะไร  ด้วยคำเหล่านั้น   เพราะคำนั้น    เป็นเพียงชื่อของเมือง

เท่านั้น.

พระนครราชคฤห์นี้    เป็นเมืองทั้งในพุทธกาล  ทั้งในจักรพรรดิ-

กาล   ส่วนในกาลที่เหลือ   เป็นเมืองร้าง   พวกยักษ์ครอบครอง   เป็นป่า

ที่อยู่อาศัยของยักษ์เหล่านั้น.

คำว่า  วิหรติ  นี้  ตามธรรมดาเป็นคำแสดงถึงความพร้อมเพรียงด้วย

วิหารธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอิริยาบถวิหารทิพพวิหารพรหมวิหาร

และอริยวิหาร.

แต่ในที่นี้   แสดงถึงการยืน   เดิน  นั่ง    นอน   ซึ่งเป็นอิริยาบถที่

ผลัดเปลี่ยนกันเท่านั้น  ฉะนั้น   พระผู้มีพระภาคเจ้า   จะประทับยืนก็ตาม

เสด็จดำเนินไปก็ตาม  ประทับนั่งก็ตาม  บรรทมก็ตาม  พึงทราบว่ๆ  วิหรติ

ประทับอยู่   ทั้งนั้น.  ด้วยว่า พระองค์ทรงบำบัดความลำบากแห่งอิริยาบถหนึ่ง

ด้วยอิริยาบถหนึ่ง  ทรงบริหารอัตตภาพมิให้ทรงลำบากพระวรกาย  ฉะนั้น

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 338

จึงเรียกว่า    วิหรติ    แปลว่าประทับตามสบาย.

คำว่า  ชีวกสฺส  โกมารภจฺจสฺส  อมฺพวเน   นี้   เป็นคำแสดงแหล่ง

ที่พำนักใกล้กรุงราชคฤห์นั้น พอที่จะเข้าไปอาศัยบิณฑบาตได้ เพราะฉะนั้น

ในข้อนี้พึงทราบเนื้อความอย่างนี้ว่า  คำว่า   ราชคเห    วิหรติ   ชีวกสฺส

โกมารภจฺจสฺส  อมฺพวเน     ความว่า     ประทับอยู่   ณ   สวนอัมพวัน

ของหมอชีวกโกมารภัจ กรุงราชคฤห์  เพราะคำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติ  ลงใน

อรรถว่า   ใกล้.

ในพระบาลีนั้น  ที่ชื่อว่า  ชีวก    ด้วยอรรถว่า  ยังเป็นอยู่  ที่ชื่อว่า

โกมารภัจ   ด้วยอรรถว่า   พระราชกุมารทรงชุบเลี้ยง.

เหมือนอย่างที่เล่ากันว่า   พระอภัยราชกุมาร   เสด็จไปพบทารกเข้า

รับสั่งถามว่า  "อะไรนั่นพนาย  ที่ฝูงกาล้อมอยู่"  ทูลว่า   "ทารก พระเจ้าข้า"

"ยังเป็นอยู่หรือ "  "ยังเป็นอยู่  พระเจ้าข้า"    " ถ้าอย่างนั้น    จงนำทารก

นั้นเข้าไปภายในเมืองแล้วมอบให้แม่นมทั้งหลายเลี้ยงดูไว้."

คนทั้งหลายจึงได้ตั้งชื่อทารกนั้นว่า   ชีวก    เพราะยังเป็นอยู่    และ

ตั้งชื่อว่า   โกมารภัจ   เพราะพระราชกุมารทรงชุบเลี้ยง.

นี่เป็นความย่อในเรื่องนี้   ส่วนความพิสดารเรื่องหมอชีวก    มาแล้ว

ในขันธกะนั่นแล   แม้กถาที่วินิจฉัยเรื่องหมอชีวกนี้     ก็ได้กล่าวไว้แล้วใน

อรรถกถาวินัย  ชื่อสมันตปาสาทิกา.

ก็หมอชีวกนี้  สมัยหนึ่ง  ทำให้พระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้า

ซึ่งหมักหมมด้วยโรค   ให้หายเป็นปรกติแล้ว   ถวายผ้าคู่หนึ่ง    ซึ่งทอจาก

แคว้นสีพี  พระพุทธองค์ทรงอนุโมทนา    เวลาอนุโมทนาการถวายผ้าจบ

ลง   หมอชีวกตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล   จึงคิดว่า   เราควรจะไปเฝ้าดูแลพระ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 339

พุทธเจ้า       วันละ ๒ - ๓ ครั้ง.    ก็เขาคิชฌกูฏนี้และพระวิหารเวฬุวัน

อยู่ไกลเหลือเกิน.   แต่สวนอัมพวันของเราใกล้กว่า   อย่ากระนั้นเลย    เรา

จะสร้างวิหารถวายแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า        ในสวนอัมพวันของเรานี้.

หมอชีวกนั้น  จึงสร้างที่อยู่กลางคืน ที่อยู่กลางวัน ที่พัก  กุฎี  และมณฑป

เป็นต้น    แล้วให้สร้างพระคันธกุฎีที่สมควรแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า    ใน

สวนอัมพวันนั้น  ให้สร้างกำแพง  มีสีเหมือนผ้าแดง  สูง  ๑๘ ศอก  ล้อม

สวนอัมพวัน  เลี้ยงดูภิกษุสงฆ์  มีพระพุทธเจ้าเป็นประธาน  ด้วยจีวรและ

ภัตตาหาร   ได้หลั่งน้ำทักษิโณทก    มอบถวายสวนอัมพวันเป็นพระวิหาร

แล้ว.

คำว่า ชีวกสฺส  โกมารภจฺจสฺส  อมฺพวเน   ท่านกล่าวหมายเอา

พระวิหาร  ดังกล่าวมานั้น.

บทว่า  ราชา  ในบททั้งหลาย  มีบทว่า  ราชา  เป็นต้น     ความว่า

ชื่อว่า  ราชา  ด้วยอรรถว่า ทำมหาชนให้ยินดีหรือให้เจริญด้วยอิสริยสมบัติ

ของตน  หรือด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ.

ชื่อว่า  มาคโธ  ด้วยอรรถว่า  เป็นใหญ่เหนือชาวมคธ.

ชื่อว่า   อชาตสตฺตุ    ด้วยอรรถว่า    เนมิตตกาจารย์ทั้งหลายชี้แจง

ไว้ว่า   ยังไม่ทันเกิดก็จักเป็นศัตรูแก่พระราชา.

ได้ยินว่า  เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรู  ยังอยู่ในพระครรภ์  พระเทวีเกิด

การแพ้ท้องถึงขนาดอย่างนี้ว่า    โอ    หนอ    เราพึงดื่มโลหิตพระพาหา

เบื้องขวาของพระราชา.     พระนางมีพระดำริว่า     การแพ้ท้องเกิดขึ้นใน

ฐานะอันหนัก   ไม่อาจบอกให้ใครทราบได้   เมื่อไม่อาจบอกได้    จึงซูบ

ผอมผิวพรรณซีดลง.    พระราชาตรัสถามพระนางว่า   "แน่ะนางผู้เจริญ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 340

ร่างกายของเธอมีผิวพรรณไม่ปรกติ   มีเหตุอะไรหรือ."  ทูลว่า  " โปรด

อย่าถามเลย  ทูลกระหม่อม."   รับสั่งว่า   " แน่ะพระนาง   เมื่อไม่อาจบอก

ความประสงค์ของเธอแก่ฉัน     เธอจักบอกแก่ใคร"      ดังนี้    ทรงรบเร้า

ด้วยประการนั้น ๆ  ให้พระนางบอกจนได้  พอได้ทรงทราบเท่านั้นก็รับสั่ง

ว่า    "พระนางนี่โง่   ในเรื่องนี้เธอมีสัญญาหนักหนา  มิใช่หรือ"  ดังนั้น

จึงรับสั่งให้เรียกหมอมา   ให้เอามีดทองกรีดพระพาหา  แล้วรองพระโลหิต

ด้วยจอกทองคำ   เจือด้วยน้ำแล้วให้พระนางดื่ม.

เนมิตตกาจารย์ทั้งหลายได้ทราบข่าวดังนั้น        พากันพยากรณ์ว่า

พระโอรสในครรภ์องค์นี้จักเป็นศัตรูแก่พระราชา      พระราชาจักถูกพระ

โอรสองค์นี้ปลงพระชนม์.

พระเทวีทรงสดับข่าวดังนั้น   มีพระดำริว่า   "พระโอรสที่ออกจาก

ท้องของเราจักฆ่าพระราชา"     จึงมีพระประสงค์จะทำลายครรภ์ให้ตกไป

เสด็จไปพระราชอุทยานให้บีบพระครรภ์.       แต่พระครรภ์ก็หาตกไม่.

พระนางเสด็จไปให้ทำอย่างนั้นบ่อย ๆ.   พระราชาทรงสืบดูว่า   พระเทวีนี้

เสด็จไปพระราชอุทยานเนือง ๆ   เพื่ออะไร    ทรงทราบเหตุนั้นแล้วจึงทรง

ห้ามว่า   พระนาง    เด็กในท้องของพระนาง    ยังไม่รู้ว่าเป็นชายหรือหญิง

เลย   พระนางก็กระทำอย่างนี้กะทารกที่เกิดแก่ตนเสียแล้ว    โทษกองใหญ่

ของเราดังกล่าวนี้จักกระจายไปทั่วชมพูทวีป       ขอพระนางจงอย่ากระทำ

อย่างนี้อีกเลย     แล้วได้ประทานอารักขา.     พระนางเธอได้หมายใจไว้ว่า

เวลาตลอดจักฆ่าเสีย.   แม้ในเวลาที่ตลอดนั้น    พวกเจ้าหน้าที่อารักขาก็ได้

นำพระกุมารออกไปเสีย.    สมัยต่อมา    พระกุมารเจริญวัยแล้ว    จึงนำมา

แสดงแก่พระเทวี.     พอทอดพระเนตรเห็นพระกุมารเท่านั้น     พระนางก็

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 341

เกิดความรักพระโอรส.   ฉะนั้นจึงไม่อาจฆ่าพระกุมารนั้นได้.   ลำดับต่อมา

แม้พระราชาก็ได้พระราชทานตำแหน่งอุปราชแก่พระโอรส.

สมัยต่อมา      พระเทวทัตอยู่ในที่ลับ     คิดว่า    พระสารีบุตรก็มี

บริษัทมาก  พระโมคคัลลานะก็มีบริษัทมาก  พระมหากัสสปะก็มีบริษัท

มาก     ท่านเหล่านี้มีธุระคนละอย่าง ๆ ถึงเพียงนี้      แม้เราก็จะแสดงธุระ

สักอย่างหนึ่ง.    พระเทวทัตนั้น   เมื่อไม่มีลาภ   ก็ไม่อาจทำบริษัทให้เกิด

ขึ้นได้   จึงคิดว่า   เอาละ    เราจักทำลาภให้เกิดขึ้น   จึงใช้อิทธิปาฏิหาริย์

ทำให้อชาตศัตรูราชกุมารเลื่อมใส       ตานนัยที่มาในขันธกะ      พอรู้ว่า

พระกุมารอชาตศัตรู  เลื่อมใสคุ้นเคยยิ่ง ถึงขนาดมาสู่ที่บำรุงของตนทั้งเช้า

เย็นพร้อมด้วยบริวารเต็มรถ  ๕๐๐  คัน  วันหนึ่งจึงเข้าไปหากล่าวว่า ดูก่อน

กุมาร  เมื่อก่อนพวกมนุษย์มีอายุยืน    แต่เดี๋ยวนี้มีอายุน้อย    ดูก่อนกุมาร

ถ้าอย่างนั้นพระราชกุมารพระองค์จงปลงพระชนม์พระบิดาเสียแล้วเป็น

พระราชา.  อาตมภาพจักปลงพระชนม์พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจักเป็นพระ

พุทธเจ้า แล้วส่งพระกุมารไปปลงพระชนม์พระบิดา.  พระกุมารอชาตศัตรู

นั้นหลงเชื่อว่า   พระผู้เป็นเจ้าเทวทัตมีอานุภาพมาก   สิ่งที่พระเทวทัตไม่รู้

แจ้งไม่มี   จึงเหน็บกฤชที่พระอุรุ   มุ่งจะฆ่ากลางวันแสก ๆ มีความกลัวหวาด-

หวั่นสะดุ้งตื่นเต้น เข้าไปภายในพระราชฐาน ทำอาการแปลก ๆ มีประการ

ดังกล่าวแล้ว.   ครั้งนั้นพวกอำมาตย์จับอชาตศัตรูราชกุมารได้   ส่งออกมา

ปรึกษาโทษว่า พระกุมารจะต้องถูกประหาร  พระเทวทัตจะต้องถูกประหาร

และภิกษุพวกพระเทวทัตทั้งหมดจะต้องถูกประหาร      แล้วกราบทูลพระ

ราชาว่า    พวกข้าพระองค์จักกระทำตามพระราชอาชญา.    พระราชาทรง

ลดตำแหน่งของพวกอำมาตย์ที่ประสงค์ลงโทษประหาร        ทรงตั้งพวก

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 342

อำมาตย์ที่ไม่ต้องการให้ลงโทษประหารไว้ในตำแหน่งสูง ๆ  แล้วตรัสถาม

พระกุมารว่า      ลูกต้องการจะฆ่าพ่อเพื่ออะไร.      พระกุมารกราบทูลว่า

หม่อมฉันต้องการราชสมบัติ    พระเจ้าข้า.      พระราชาได้พระราชทาน

ราชสมบัติแก่พระโอรสนั้น.

อชาตศัตรูราชกุมาร บอกแก่พระเทวทัตว่า ความปรารถนาของเรา

สำเร็จแล้ว.   ลำดับนั้นพระเทวทัตกล่าวกะพระกุมารว่า   พระองค์เหมือน

คนเอาสุนัขจิ้งจอกไว้ภายในกลองหุ้มหนัง        แล้วสำคัญว่าทำกิจสำเร็จ

เรียบร้อยแล้ว    อีกสองสามวันพระบิดาของพระองค์ทรงคิดว่า    พระองค์

ทำการดูหมิ่น      แล้วก็จักเป็นพระราชาเสียเอง.     พระกุมารถามว่า     ถ้า

อย่างนั้น    ข้าพเจ้าจะทำอย่างไรเล่า.     พระเทวทัตตอบว่า     จงฆ่าชนิด

ถอนรากเลย.      พระกุมารตรัสว่า       พระบิดาของข้าพเจ้าไม่ควรฆ่าด้วย

ศาตรามิใช่หรือ.       พระเทวทัตจึงกล่าวว่า      จงฆ่าพระองค์ด้วยการตัด

พระกระยาหาร.   พระกุมารจึงสั่งให้เอาพระบิดาใส่เข้าในเรือนอบ.    ที่ชื่อ

ว่าเรือนอบ   คือเรือนมีควันที่ทำไว้เพื่อลงโทษแก่นักโทษ.    พระกุมารสั่ง

ไว้ว่า   นอกจากพระมารดาของเราแล้ว   อย่าให้คนอื่นเยี่ยม.

พระเทวีทรงใส่ภัตตาหารในขันทองคำแล้วห่อชายพกเข้าเยี่ยมพระ

ราชา.   พระราชาเสวยภัตตาหารนั้นจึงประทังพระชนม์อยู่ได้.   พระกุมาร

ตรัสถามว่า   พระบิดาของเราดำรงพระชนม์อยู่ได้อย่างไร.   ครั้นทรงทราบ

ความเป็นไปนั้นแล้ว      ตรัสสั่งห้ามมิให้พระมารดานำสิ่งของใส่ชายพก

เข้าเยี่ยม.

ตั้งแต่นั้น      พระเทวีก็ใส่ภัตตาหารไว้ในพระเมาลีเข้าเยี่ยม.    พระ

กุมารทรงทราบแม้ดังนั้น   รับสั่งห้ามมิให้พระมารดามุ่นพระเมาลีเข้าเยี่ยม.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 343

ลำดับนั้น       พระเทวีทรงใส่ภัตตาหารไว้ในฉลองพระบาททอง

ปิดดีแล้ว    ทรงฉลองพระบาททองเข้าเยี่ยม.    พระราชาดำรงพระชนม์อยู่

ด้วยภัตตาหารนั้น.    พระกุมารตรัสถามอีกว่า   พระบิดาดำรงพระชนม์อยู่

ได้อย่างไร     ครั้นทรงทราบความนั้น    ตรัสสั่งห้ามมิให้แม้แต่ทรงฉลอง

พระบาทเข้าเยี่ยม.

ตั้งแต่นั้นพระเทวีก็ทรงสนานพระวรกายด้วยน้ำหอม    แล้วทาพระ

วรกายด้วยอาหารมีรสอร่อย   ๔  อย่าง        แล้วทรงห่มพระภูษาเข้าเยี่ยม.

พระราชาทรงเลียพระวรกายของพระเทวีประทังพระชนม์อยู่ได้.  พระกุมาร

ตรัสถามอีก     ครั้นทรงทราบดังนั้นแล้วจึงตรัสสั่งว่า  ตั้งแต่นี้ไป    ห้าม

พระมารดาเข้าเยี่ยม.

ต่อแต่นั้น    พระเทวีประทับยืนแทบประตูทรงกันแสงคร่ำครวญว่า

ข้าแต่พระสวามีพิมพิสาร   เวลาที่เขาผู้นี้เป็นเด็ก   พระองค์ก็ไม่ให้โอกาส

ฆ่าเขา   ทรงเลี้ยงศัตรูของพระองค์ไว้ด้วยพระองค์เองแท้ ๆ  บัดนี้ การเห็น

พระองค์ครั้งนี้เป็นครั้งสุดท้าย    ต่อแต่นี้ไปหม่อมฉันจะไม่ได้เห็นพระองค์

อีก  ถ้าโทษของหม่อมฉันมีอยู่   ขอได้โปรดพระราชทานอภัยโทษด้วยเถิด

พระเจ้าข้า   แล้วก็เสด็จกลับ.    ตั้งแต่นั้นมาพระราชาก็ไม่มีพระกระยาหาร

ดำรงพระชนม์อยู่ด้วยความสุขประกอบด้วยมรรคผล      ( ทรงเป็นพระ

โสดาบัน)  ด้วยวิธีเดินจงกรม  พระวรกายของพระองค์ก็เปล่งปลั่งยิ่งขึ้น.

พระกุมารตรัสถามว่า  แน่ะพนาย  พระบิดาของเรายังดำรงพระชนม์

อยู่ได้อย่างไร      ครั้นทรงทราบว่า      ยังดำรงพระชนม์อยู่ได้ด้วยวิธีเดิน

จงกรม   พระเจ้าข้า   ซ้ำพระวรกายยังเปล่งปลั่งยิ่งขึ้นอีก    จึงทรงพระดำริ

ว่า    เราจักติดมิให้พระบิดาเดินจงกรมได้ในบัดนี้     ทรงบังคับช่างกัลบก

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 344

ทั้งหลายว่า   พวกท่านจงเอามีดโกนผ่าพระบาททั้ง ๒ ของพระบิดาของเรา

แล้วเอาน้ำมันผสมเกลือทา    แล้วจงย่างด้วยถ่านไม้ตะเคียนซึ่งติดไฟคุไม่มี

เปลวเลย   แล้วส่งไป.    พระราชาทอดพระเนตรเห็นพวกช่างกัลบก   ทรง

ดำริว่า    ลูกของเราคงจักมีใครเตือนให้รู้สึกตัวแน่แล้ว    ช่างกัลบกเหล่านี้

คงจะมาแต่งหนวดของเรา.

ช่างกัลบกเหล่านั้นไปถวายบังคมแล้วยืนอยู่  ครั้นถูกตรัสถานว่า   มา

ทำไม จึงกราบทูลให้ทรงทราบ  พระราชาพิมพิสารจึงตรัสว่า  พวกเจ้าจง

ทำตามใจพระราชาของเจ้าเถิด พวกช่างกัลบกจึงกราบทูลว่า ประทับนั่งเถิด

พระเจ้าข้า    ถวายบังคมพระเจ้าพิมพิสารแล้วกราบทูลว่า   ข้าแต่พระองค์

ผู้สมมติเทพ  พวกข้าพระองค์จำต้องทำตามพระราชโองการ   ขอพระองค์

อย่าทรงพิโรธพวกข้าพระองค์เลย  การกระทำเช่นนี้ไม่สมควรแก่พระราชา

ผู้ทรงธรรมเช่นพระองค์    แล้วจับข้อพระบาทด้วยมือซ้าย    ใช้มือขวาถือ

มีดโกนผ่าพื้นพระบาททั้ง  ๒  ข้าง    เอาน้ำมันผสมเกลือทา     แล้วย่างด้วย

ถ่านเพลิงไม้ตะเคียนที่กำลังคุไม่มีเปลวเลย.

เล่ากันว่า      ในกาลก่อน     พระราชาพิมพิสารได้ทรงฉลองพระ

บาทเข้าไปในลานพระเจดีย์    และเอาพระบาทที่ไม่ได้ชำระเหยียบเสื่อกกที่

เขาปูไว้สำหรับนั่ง  นี้เป็นผลของบาปนั้น.

พระราชาพิมพิสารทรงเกิดทุกขเวทนาอย่างรุนแรง        ทรงรำลึก

อยู่ว่า  อโห  พุทฺโธ  อโห  ธมฺโม  อโห  สงฺโฆ  เท่านั้น   ทรงเหี่ยว

แห้งไปเหมือนพวงดอกไม้ที่เขาวางไว้ในลานพระเจดีย์      บังเกิดเป็นยักษ์

ชื่อชนวสภะ      เป็นผู้รับใช้ของท้าวเวสสวรรณในเทวโลกชั้นจาตุมหา-

ราช.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 345

และในวันนั้นนั่นเอง    พระโอรสของพระเจ้าอชาตศัตรูก็ประสูติ.

หนังสือ  ๒ ฉบับ คือข่าวพระโอรสประสูติฉบับหนึ่ง   ข่าวพระบิดาสวรรคต

ฉบับหนึ่ง  มาถึงในขณะเดียวกันพอดี.

พวกอำมาตย์ปรึกษากันว่า  พวกเราจักทูลข่าวพระโอรสประสูติก่อน

จึงเอาหนังสือข่าวประสูตินั้นทูนถวายในพระหัตถ์ของพระเจ้าอชาตศัตรู.

ความรักลูกเกิดขึ้นแก่พระองค์ในขณะนั้นทันที   ท่วมไปทั่วพระวรกายแผ่

ไปจดเยื่อในกระดูก.      ในขณะนั้นพระองค์ได้รู้ซึ้งถึงคุณของพระบิดาว่า

แม้เมื่อเราเกิด   พระบิดาของเราก็คงเกิดความรักอย่างนี้เหมือนกัน.   จึงรีบ

มีรับสั่งว่า  แน่ะพนาย   จงไปปล่อยพระบิดาของเรา.   พวกอำมาตย์ทูลว่า

พระองค์สั่งให้ปล่อยอะไร   พระเจ้าข้า   แล้วถวายหนังสือแจ้งข่าวอีกฉบับ

หนึ่งที่พระหัตถ์.    พอทรงทราบความเป็นไปดังนั้น   พระเจ้าอชาตศัตรู

ทรงกันแสง   เสด็จไปเฝ้าพระมารดา   ทูลว่า    ข้าแต่เสด็จแม่  เมื่อหม่อมฉัน

เกิด    พระบิดาของหม่อมฉันเกิดความรักหม่อมฉันหรือหนอ     พระนาง

เวเทหิมีรับสั่งว่า  เจ้าลูกโง่    เจ้าพูดอะไร   เวลาที่ลูกยังเล็กอยู่    เกิดเป็น

ฝีที่นิ้วมือ    ครั้งนั้นพวกแม่นมทั้งหลายไม่สามารถทำให้ลูกซึ่งกำลังร้องไห้

หยุดร้องได้      จึงพาลูกไปเฝ้าเสด็จพ่อของลูกซึ่งประทับนั่งอยู่ในโรงศาล

เสด็จพ่อของลูกได้อมนิ้วมือของลูกจนฝีแตกในพระโอษฐ์นั้นเอง  ครั้งนั้น

เสด็จพ่อของลูกมิได้เสด็จลุกจากที่ประทับ      ทรงกลืนพระบุพโพปนพระ

โลหิตนั้นด้วยความรักลูก        เสด็จพ่อของลูกมีความรักลูกถึงปานนี้.

พระเจ้าอาชาตศัตรูทรงกันแสงคร่ำครวญ    ได้ถวายเพลิงพระศพพระบิดา.

ฝ่ายพระเทวทัตเข้าเฝ้าพระเจ้าอชาตศัตรูทูลว่า มหาบพิตร พระองค์

จงสั่งคนที่จักปลงชีวิตพระสมณโคดม       แล้วสั่งคนทั้งหลายที่พระเจ้า-

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 346

อชาตศัตรูพระราชทาน  ตนเองขึ้นเขาคิชฌกูฏ   กลิ้งศิลาก็แล้ว   ให้ ปล่อย

ช้างนาฬาคิรีก็แล้ว      ด้วยอุบายไม่ว่าอย่างใดอย่างหนึ่ง      ก็ไม่อาจปลง

พระชนม์พระผู้มีพระภาคเจ้าได้      ก็เสื่อมลาภสักการะ      จึงขอวัตถุ  ๕

ประการ  เมื่อไม่ได้วัตถุ  ๕  ประการนั้นก็ประกาศว่า  ถ้าอย่างนั้น   จักให้

มหาชนเข้าใจเรื่องให้ตลอด     จึงทำสังฆเภท     เมื่อพระสารีบุตรและพระ

โมคคัลลานะพาบริษัทกลับแล้ว  จึงรากเลือดออกร้อนๆ นอนอยู่บนเตียง

คนไข้  ๙  เดือน    เดือดร้อนใจ    ถามว่า    เดี๋ยวนี้พระศาสดาประทับอยู่ที่

ไหน    ครั้นได้รับตอบว่า   ในพระเชตวัน   จึงกล่าวว่า   พวกท่านจงเอา

เตียงหามเราไปเฝ้าพระศาสดา    เมื่อเขาหามมา    เพราะมิได้กระทำกรรมที่

ควรจะได้เฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า      จึงถูกแผ่นดินสูบที่ใกล้สระโบกขรณี

ในพระเชตวันนั่นเอง    ลงไปอยู่ในมหานรก.    นี้เป็นความย่อในเรื่องนี้.

ส่วนนัยแห่งเรื่องอย่างพิสดาร       มาในขันธกวินัยแล้ว.      ก็เพราะเรื่องนี้

มาในขันธกวินัยแล้ว   จึงมิได้กล่าวทั้งหมด   ด้วยประการฉะนี้.

พระกุมารนี้พอเกิดเท่านั้น     ก็จักเป็นศัตรูแก่พระราชา       พวก

เนมิตตกาจารย์ทำนายไว้ดังนี้    ฉะนั้น  จึงชื่อว่า  อชาตศัตรู  ด้วยประการ

ฉะนี้.

บทว่า   เวเทหีปุตฺโต   ความว่า   พระกุมารนี้    เป็นพระโอรสของ

พระธิดาพระเจ้าโกศล   มิใช่ของพระเจ้าวิเทหราช.

ก็คำว่า    เวเทหี     นี้เป็นชื่อของบัณฑิต.     เหมือนอย่างที่กล่าวว่า

คหปตานีเป็นบัณฑิต  พระผู้เป็นเจ้าอานนท์เป็นบัณฑิตมุนี.

ในคำว่า   เวเทหี   นั้น   มีอธิบายเฉพาะคำดังต่อไปนี้

ชื่อว่า  เวทะ  ด้วยอรรถว่า  เป็นเครื่องรู้  คำว่า  เวทะ  นี้เป็นชื่อของ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 347

ความรู้.

ชื่อว่า   เวเทหี    ด้วยอรรถว่า   ดำเนินการ   สืบต่อ    พยายามด้วย

ความรู้.

โอรสของพระนางเวเทหิ   ชื่อว่า   เวเทหิบุตร.

บทว่า  ตทหุ  เท่ากับบท  ตสฺมึ  อหุ   ความว่า  ในวันนั้น.

ชื่อว่า   อุโบสถ     ด้วยอรรถว่า    วันเป็นที่เข้าไปอยู่     (จำศีล ).

อธิบายว่า    บทว่า    อุปวสนฺติ    จำศีล   คือเป็นผู้เข้าถึงด้วยศีลหรือด้วย

อาการที่ไม่ขวนขวาย  ชื่อว่า  เป็นผู้อยู่จำศีล.

ก็ในคำว่า  อุโบสถ  นี้   มีการขยายความดังต่อไปนี้

การสวดปาติโมกข์  ชื่อว่า  อุโบสถ  เช่นในบาลีมีอาทิว่า   อายา-

มาวุโส  กปฺปิน  อุโปสถ   คมิสฺสาม  มาเถิดท่านกัปปินะ   พวกเราจัก

ไปทำอุโบสถกัน.

ศีล ชื่อว่า  อุโบสถ เช่นในบาลีมีอาทิว่า  เอว  อฏฺงฺคสมนฺนาคโต

โข  วิสาเข  อุโปสโถ  อุปวุตฺโถ  แน่ะนางวิสาขา  ศีลประกอบด้วยองค์

๘ อย่างนี้    เราจำแล้ว.

การจำศีล  ชื่อว่า  อุโบสถ    เช่นในบาลีมีอาทิว่า   สุทฺธสฺส   เว

สทา   ผคฺคุ   สุทฺธสฺสุโปสโถ   สทา    ผัคคุณฤกษ์ย่อมถึงพร้อมแก่ผู้

หมดจดแล้วทุกเมื่อ      การจำศีลย่อมถึงพร้อมแก่ผู้หมดจดทุกเมื่อ.

บัญญัติ     ชื่อว่า     อุโบสถ     เช่นในบาลีมีอาทิว่า    อุโปสโถ

นาม  นาคราชา  นาคราช  ชื่อว่า   บัญญัติ.

วันที่ควรจำศีล  ชื่อว่า  อุโบสถ  เช่นในบาลีมีอาทิว่า  น  ภิกฺขเว

ตทหุโปสเถ  สภิกฺขุกา  อาวาสา  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ในวันที่ควรจำศีล

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 348

นั้น  วัดว่างภิกษุ.

แม้ในที่นี้ก็ประสงค์วันที่พึงจำศีลนั่นแหละ.     ก็วันที่พึงจำศีลนี้นั้น

มี ๓ คือ วัน ๘ ค่ำ  วัน ๑๔  ค่ำ   วัน ๑๕ ค่ำ   เพราะฉะนั้น  ที่กล่าวใน

บาลีว่า วัน ๑๕ ค่ำ  ก็เพื่อห้ามวัน  ๘  ค่ำและวัน ๑๔ ค่ำทั้ง ๒ วัน.  ฉะนั้น

จึงกล่าวว่า   ชื่อว่า   อุโบสถ   ด้วยอรรถว่า   วันเป็นที่เข้าไปอยู่  (จำศีล ).

บทว่า  โกมุทิยา  ความว่า  มดอกโกมุทบาน.   ได้ยินว่า เวลานั้น

ดอกโกมุทบานเต็มที่.

ชื่อว่า  โกมุทิ  ด้วยอรรถว่า  เป็นฤดูมีดอกโกมุท.

บทว่า   จาตุมาสินิยา   ความว่า   สุดเดือน  ๔.

จริงอยู่  วันอุโบสถวันนั้นเป็นวันที่สุดแห่งเดือน  ๔ เหตุนั้น จึงชื่อว่า

จาตุมาสี.   แต่ในที่นี้ท่านเรียกว่า  จาตุมาสินี.

เพราะเหตุที่ว่าวันนั้นพอดีเต็มเดือน    เต็มฤดู    เต็มปี     สมบูรณ์

จึงชื่อว่า  ปุณฺณา.

ศัพท์ว่า  มา  ท่านเรียกพระจันทร์.

พระจันทร์เต็มในวันนั้น  เหตุนั้น  จึงชื่อว่า   ปุณฺณมา.

ในบททั้ง ๒ คือ   ปุณฺณาย   และ   ปุณฺณมาย    นี้    พึงทราบ

เนื้อความดังกล่าวมานี้.

บทว่า   ราชา   อมจฺจปริวุโต    ความว่า     พระราชาแวดล้อมด้วย

อำมาตย์ทั้งหลาย ในราตรีซึ่งสว่างไสวไปด้วยแสงจันทร์เต็มดวงที่ปราศจาก

เครื่องเศร้าหมอง   ๔  ประการ     ปานประหนึ่งทิศาภาคที่ชำระล้างด้วยธาร

น้ำนมมีแสงเงินยวงออกเป็นช่อ   และดุจช่อดอกโกมุททำด้วยผ้าเนื้อดีสีขาว

ราวกะว่าพวงแก้วมุกดาและพวงดอกมะลิ     มีแสงแวววาวกระจายดังวิมาน

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 349

เงินเปล่งรัศมี.

บทว่า   อุปริปาสาทวรคโต   ความว่า   ประทับอยู่ในมหาปราสาท

ชั้นบน.    ประทับนั่งเหนือพระราชอาสน์ทองภายใต้มหาเศวตฉัตรที่ยกขึ้น

ไว้ซึ่งควรแก่ควานยิ่งใหญ่.

ถามว่า  ประทับนั่งทำไม  ?

แก้ว่า   เพื่อบรรเทาความหลับ.

พระราชาองค์นี้แหละ      ตั้งแต่วันที่พยายามปลงพระชนม์พระบิดา

พอหลับ พระเนตรทั้ง ๒ ลงด้วยตั้งพระทัยว่าจักหลับ    ก็สะดุ้งเฮือกเหมือน

ถูกหอกตั้งร้อยเล่มทิ่มแทง      ทรงตื่นอยู่     (ไม่หลับ     เพราะหวาดภัย

เหลือเกิน).  ครั้นพวกอำมาตย์ทูลถามว่า  เป็นอะไร   พระองค์ก็มิได้ตรัส

อะไร ๆ.    เพราะฉะนั้น   ความหลับจึงมิได้เป็นที่พอพระทัยของพระองค์.

ดังนั้นจึงประทับนั่งเพื่อบรรเทาความหลับ.

อนึ่ง     ในวันนั้นมีนักษัตรเอิกเกริกมาก.     ทั่วพระนครกวาดกัน

สะอาดเรียบร้อย.    เอาทรายมาโรย.     ประตูเรือนประดับดอกไม้ ๕ สี.

ข้าวตอกและหม้อใส่น่าเต็ม.    ทุกทิศาภาคชักธงชัย  ธงแผ่นผ้า.   ประดับ

ประทีปนาลาวิจิตรโชติช่วง. มหาชนเล่นนักษัตรกันสนุกสนานตานวิถีถนน

เบิกบานกันทั่วหน้า.

อาจารย์บางท่านกล่าวว่า        ประทับนั่งเพราะเป็นวันเล่นนักษัตร

ดังนี้ก็มี.   ก็แลครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว   เป็นอันทำสันนิษฐานว่า  นักษัตร

ทุกครั้งเป็นของราชตระกูล    แต่พระราชาองค์นี้    ประทับนั่งเพื่อบรรเทา

ความหลับเท่านั้น.

บทว่า  อุทาน  อุทาเนสิ  ความว่า  ทรงเปล่งอุทาน.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 350

น้ำมันที่ล้นเครื่องตวงจนไม่อาจตวงได้     เขาเรียกว่า      น้ำมันล้น

ฉันใด      และน้ำที่ท่วมบ่อจนไม่อาจชังอยู่ได้     เขาเรียกว่า     ห้วงน้ำล้น

ฉันใด       คำปีติที่เปี่ยมใจจนไม่อาจเก็บไว้ได้      ดำรงอยู่ภายในใจไม่ได้

ล้นออกมาภายนอกนั้น  เรียกว่า  อุทาน   ฉันนั้น.   พระราชาทรงเปล่งคำที่

สำเร็จด้วยปีติเห็นดังนี้.

บทว่า   โทสินา   ความว่า   ปราศจากโทษ.   อธิบายว่า   ปราศจาก

เครื่องเศร้าหมอง  ๔  ประการเหล่านี้     คือ    หมอก    น้ำค้าง    กลุ่มควัน

ราหู.

ราตรีนั้นมีคำชม  ๕  ประการ  มีเป็นที่น่ารื่นรมย์เป็นต้น  ก็ราตรีนั้น

ชื่อว่า   รมฺมนียา   เพราะอรรถว่า  ทำใจของมหาชนให้รื่นรมย์.

ชื่อว่า   อภิรูปา   เพราะอรรถว่า    งามยิ่งนัก     เพราะสว่างด้วยแสง

จันทร์ซึ่งพ้นจากโทษดังกล่าว.

ชื่อว่า  ทสฺสนียา   เพราะอรรถว่า   ควรที่จะดู.

ชื่อว่า   ปาสาทิกา   เพราะอรรถว่า   ทำจิตให้ผ่องใส.

ชื่อว่า  ลกฺขญฺา   เพราะอรรถว่า    ควรที่จะกำหนดวันและเดือน

เป็นต้น.

บทว่า  ก  นุ  ขฺวชฺช    ตัดบทเป็น  ก  นุ  โข  อชฺช.

บทว่า  สมณ  วา  พฺราหฺมณ  วา   ความว่า ชื่อว่าสมณะ  เพราะ

เป็นผู้สงบบาป  ชื่อว่า  พราหมณ์  เพราะเป็นผู้ลอยบาป

บทว่า    ยนิโน    ปยิรุปาสโต    ความว่า    จิตของเราผู้เข้าไปหา

สมณะหรือพราหมณ์ผู้ฉลาดพูด   เพื่อถามปัญหา   พึงเลื่อมใสเพราะได้ฟัง

ธรรมที่ไพเราะ.