พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 201

ที่นอนเกินประมาณ  เรียกว่า ที่นอนสูง  เครื่องปูลาดที่เป็นอกัปปิยะ

เรียกว่า   ที่นอนใหญ่   ความว่า   ทรงเว้นขาดจากที่นอนสูง   ที่นอนใหญ่

นั้น.

บทว่า  ชาตรูป  ได้แก่ทอง  บทว่า  รชต   ได้แก่อกัปปิยะที่บัญญัติ

เรียกว่า   กหาปณะ   เป็นมาสกทำด้วยโลหะ   มาสกทำด้วยครั่ง     มาสกทำ

ด้วยไม้.     พระสมณโคดมทรงเว้นขาดจากการรับทองและเงินทั้ง  ๒  นั้น.

อธิบายว่า   พระสมณโคดมไม่จับทองและเงินนั้นเอง    ไม่ให้คนอื่นจับไม่

ยอมรับทองและเงินที่เขาเก็บไว้เพื่อคน.

บทว่า  อามกธญฺมปฏิคฺคหาณา   ความว่า  จากการรับธัญชาติดิบ

ทั้ง ๗ อย่าง    กล่าวคือ    ข้าวสาลี    ข้าวเปลือก   ข้าวเหนียว   ข้าวละมาน

ข้าวฟ่าง  ลูกเดือย  และหญ้ากับแก้.  อนึ่ง  มิใช่แต่การรับธัญชาติดิบเหล่านี้

อย่างเดียวเท่านั้น     แม้การจับต้องก็ไม่ควรแก่ภิกษุทั้งหลายเหมือนกัน.

ในบทว่า  อามกมสปฏิคฺคหณา นี้ ความว่า การรับเนื้อและปลาดิบ

เว้นแต่ที่ทรงอนุญาตไว้เฉพาะ   ย่อมไม่ควรแก่ภิกษุทั้งหลาย    การจับต้อง

ก็ไม่ควร.

ในบทว่า  อิตฺถีกุมาริกปฏิคฺคหณา  นี้  ความว่า  หญิงที่มีชายครอบ

ครอง  ชื่อว่า  สตรี  หญิงนอกนี้    ชื่อว่า   กุมารี.   ทั้งการรับทั้งการจับต้อง

หญิงเหล่านั้น  ไม่ควรทั้งนั้น.

ในบทว่า  ทาสีทาสปฏิคฺคหณา  นี้   ความว่า   การรับทาสีและทาส

เหล่านั้นไว้เป็นทาสีและทาสเท่านั้น   ไม่ควร    แต่เมื่อเขาพูดว่า    ขอถวาย

เป็นกัปปิยการก   ขอถวายเป็นคนงานวัด  ดังนี้    จะรับก็ควร.

นัยแห่งกัปปิยะและอกัปปิยะ    ในการรับทรัพย์สินแม้มีแพะและแกะ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 202

เป็นต้น  มีไร่นาและที่ดินเป็นที่สุด  พึงพิจารณาตามพระวินัย.

ในบรรดาไร่นาและที่ดินนั้น   ที่ชื่อว่า  นา    ได้แก่พื้นที่เพาะ

ปลูกปุพพัณณชาติ   ที่ชื่อว่า  ไร่   ได้แก่พื้นที่เพาะปลูกอปรัณณชาติ.

อีกอย่างหนึ่ง  พื้นที่ที่ทั้ง  ๒  อย่างงอกขึ้น  ชื่อว่า  นา  ส่วนแห่งพื้นที่ที่ไม่

ได้ใช้ประโยชน์ทั่ง ๒ นั้น   ชื่อว่า   ที่ดิน.   อนึ่ง   แม้บ่อและบึงเป็นต้น

ก็สงเคราะห์เข้าในอธิการนี้เหมือนกัน       ด้วยยกศัพท์ไร่นาและที่ดินเป็น

หัวข้อ.

งานของทูต    เรียกว่า    การเป็นทูต    ได้แก่การรับหนังสือ   หรือ

ข่าวสาส์น  ที่พวกคฤหัสถ์ใช้ไปในที่นั้น ๆ.

การเดินรับใช้จากเรือนนี้ไปเรือนนั้น  เล็ก ๆ น้อย ๆ  เรียกว่า  การ

รับใช้.

การกระทำทั่ง   ๒  อย่างนั้น   ชื่อว่า   การประกอบเนือง ๆ เพราะ-

ฉะนั้น  พึงทราบความในข้อนี้อย่างนี้ว่า   จากการประกอบเนือง ๆ ซึ่งการ

เป็นทูต   และการรับใช้.

บทว่า   กยวิกฺกยา   แปลว่า   จากการซื้อและการขาย.

ในการโกงทั้งหลาย    มีการโกงด้วยตาชั่งเป็นต้น    มีวินิจฉัยดังต่อ

ไปนี้

การโกง   ได้แก่การลวง.   ในการโกงนั้น  ชื่อว่า  การโกงด้วยตาชั่ง

มี  ๔  อย่าง  คือ

๑.   รูปกูฏ   การโกงด้วยรูป

๒.   องฺคกูฏ  การโกงด้วยอวัยวะ

๓.   คหณกูฏ  การโกงด้วยการจับ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 203

๔.   ปฏิจฺฉนฺนกูฏ  การโกงด้วยกำบังไว้.

ในการโกงด้วยตาชั่ง     อย่างนั้น   ที่ชื่อว่า  การโกงด้วยรูป  ได้แก่

ทำตาชั่ง ๒ คันให้มีรูปเท่ากัน  เมื่อรับ  รับด้วยตาชั่งคันใหญ่   เมื่อให้  ให้

ด้วยตาชั่งคันเล็ก.

ที่ชื่อว่า   การโกงด้วยอวัยวะ    ได้แก่เมื่อรับ    ใช้มือกดคันชั่งข้าง

หลังไว้   เมื่อให้  ใช้มือกดคันชั่งข้างหน้าไว้นั่นเอง.

ที่ชื่อว่า    การโกงด้วยการจับ   ได้แก่เมื่อรับ    ก็จับเชือกไว้ที่โคน

ตาชั่ง   เมื่อให้   ก็จับเชือกไว้ที่ปลายตาชั่ง.

ที่ชื่อว่า      การโกงด้วยกำบังไว้      ได้แก่ทำตาชั่งให้เป็นโพรงแล้ว

ใส่ผงเหล็กไว้ภายใน   เมื่อรับ   ก็เลื่อนผงเหล็กนั้นไปข้างปลายตาชั่ง   เมื่อ

ให้   ก็เลื่อนผงเหล็กไปข้างหัวตาชั่ง.

ถาดทอง   เรียกว่า   ทองสัมฤทธิ์   การลวงด้วยถาดทองนั้น   ชื่อว่า

การโกงด้วยสัมฤทธิ์.   โกงอย่างไร ?   ทำถาดทองไว้ใบหนึ่ง   แล้วทำถาด

โลหะอื่นสองสามใบให้มีสีเหมือนทอง    ต่อจากนั้นไปสู่ชนบท    เข้าไปยิ่ง

ตระกูลมั่งคั่งตระกูลหนึ่ง   กล่าวว่า  ท่านทั้งหลายจงซื้อถาดทองคำ  เมื่อถูก

คนอื่น ๆ ถามราคา   ประสงค์จะขายราคาเท่ากัน   ต่อแต่นั้น  เมื่อเขาถามว่า

จะรู้ได้อย่างไรว่า   ภาชนะเหล่านี้เป็นทอง   บอกว่า   ทดลองดูก่อนแล้วจึง

รับไป   แล้วครูดถาดทองลงที่หิน   ขายถาดทั้งหมดแล้วจึงไป.

ที่ชื่อว่า   การโกงด้วยเครื่องตวงวัด  มี ๓ อย่าง  คือ  ทำลายใจกลาง

ทำลายยอด   และทำลายเชือก.

ใน ๓ อย่างนั้น การโกงด้วยเครื่องตวงทำลายใจกลาง ได้ในเวลาตวง

เนยใส   และน้ำมันเป็นต้น.  ก็เมื่อจะรับเอาเนยใส  และน้ำมันเป็นต้นเหล่า

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 204

นั้น   ใช้เครื่องตวงมีช่องข้างล่าง    บอกให้ค่อย ๆ เท    แล้วให้ไหลลงใน

ภาชนะของตนเร็ว ๆ รับเอาไป  เมื่อให้   ปิดช่องไว้ให้เต็มโดยพลันให้ไป.

การโกงด้วยเครื่องตวงทำลายยอด       ได้ในเวลาตวงงาและข้าวสาร

เป็นต้น.   ก็เมื่อรับเอางาและข้าวสารเป็นต้นเหล่านั้น   ค่อย ๆ ทำให้สูงขึ้น

เป็นยอดแล้วรับเอาไป   เมื่อให้   ก็ทำให้เต็มโดยเร็ว   ตัดยอดให้ไป.

การโกงด้วยเครื่องวัดทำลายเชือก        ได้ในเวลาวัดไร่นาและที่ดิน

เป็นต้น    ด้วยว่า  เมื่อไม่ให้สินจ้าง  ไร่นาแม้ไม่ใหญ่   ก็วัดทำให้ใหญ่.

 

การรับสินจ้างเป็นต้น  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้

บทว่า   ฉ้อโกง   ได้แก่การรับสินบนเพื่อกระทำผู้เป็นเจ้าของให้ไม่

เป็นเจ้าของ.

บทว่า  ลวง   ได้แก่การล่อลวงผู้อื่นด้วยอุบายนั้น ๆ.   ในข้อนั้นมี

ตัวอย่างอยู่เรื่องหนึ่งดังนี้

เล่ากันว่า   มีนายพรานคนหนึ่งจับกวางและลูกกวางมา    นักเลงคน

หนึ่งถามนายพรานคนนั้นว่า   พ่อมหาจำเริญ   กวางราคาเท่าไร ? ลูกกวาง

ราคาเท่าไร ?  เมื่อนายพรานตอบว่า   กวางราคา  ๒  กหาปณะ    ลูกกวาง

ราคากหาปณะเดียว  นักเลงก็ให้กหาปณะหนึ่ง  รับเอาลูกกวางมา  เดินไป

ได้หน่อยหนึ่งแล้วกลับมาบอกว่า   พ่อมหาจำเริญ   ฉันไม่ต้องการลูกกวาง

ท่านจงให้กวางแก่ฉันเถิด   นายพรานตอบว่า   ถ้าเช่นนั้น  ท่านจงให้ ๒

กหาปณะซิ.   นักเลงกล่าวว่า   พ่อมหาจำเริญ   ทีแรกฉันให้ท่านหนึ่ง

กหาปณะแล้วมิใช่หรือ  ?    นายพรานตอบว่า   ถูกแล้ว   ท่านให้ไว้แล้ว.

นักเลงกล่าวว่า   ท่านจงรับเอาลูกกวางแม้น ไป   เมื่อเป็นอย่างนี้   กหาปณะ

นั้นและลูกเนื้อซึ่งมีราคาหนึ่งกหาปณะนี้     รวมเป็น  ๒  กหาปณะ.    นาย

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 205

พรานพิจารณาดูว่า   เขาพูดมีเหตุผล   จึงรับเอาลูกกวางมาแล้วให้กวางไป.

บทว่า นิกติ  ได้แก่การล่อลวงด้วยของเทียมโดยทำของที่มิใช่สังวาล

ให้เห็นเป็นสังวาล    ของที่มิใช่แก้วมณี     ให้เห็นเป็นแก้วมณี   ของที่มิใช่

ทอง    ให้เห็นเป็นทอง    ด้วยอำนาจการประกอบขึ้น    หรือด้วยอำนาจ

กลลวง.

บทว่า  สาริโยโค   ได้แก่วิธีโกง.    คำนี้เป็นชื่อของการรับสินบน

เป็นต้น    เหล่านี้แหละ    เพราะฉะนั้น    พึงทราบความในข้อนี้อย่างนี้ว่า

การตลบตะแลง   คือการรับสินบน   การตลบตะแลง   คือการล่อลวง  การ

ตลบตะแลงคือการปลอม.     อาจารย์บางพวกกล่าวว่า    การแสดงสิ่งหนึ่ง

แล้วสับเปลี่ยนเป็นสิ่งหนึ่ง   ชื่อว่าการตลบตะแลง.   ก็ข้อนั้นสงเคราะห์เข้า

ด้วยการล่อลวงนั่นเอง.

 

ในการตัดเป็นต้น  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้

บทว่า  ตัด  ได้แก่การตัดมือเป็นต้น.

บทว่า   ฆ่า   ได้แก่ทำให้ตาย.

บทว่า   ผูกมัด  ได้แก่ผูกด้วยเครื่องผูกคือเชือกเป็นต้น.

บทว่า   วิปราโมโส   ความว่า   การตีชิง  มี  ๒  อย่าง  คือ  การบัง

หมอกตีชิง  ๑  การบังพุ่มไม้ที่ชิง  ๑.  เวลาหิมะตก   ซ่อนตัวด้วยหิมะ  แย่ง

ชิงคนเดินทาง   นี้ชื่อว่า   การบังหมอกตีชิง.   ซ่อนตัวด้วยพุ่มไม้เป็นต้น

แย่งชิง   นี้ชื่อว่า   การบังพุ่มไม้ตีชิง.

การกระทำการปล้นบ้านและนิคมเป็นต้น   เรียกว่า   การปล้น.

บทว่า   สหสากาโร   ได้แก่การกระทำอย่างรุนแรง    ได้แก่การเข้า

เรือนแล้วเอาศาตราจ่ออกพวกชาวบ้าน   เก็บเอาสิ่งของที่ตนต้องการ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 206

พระสมณโคดม   เว้นขาดจากการตัด   การฆ่า  การผูกมัด   การตีชิง

การปล้น     และกรรโชกนี้    ด้วยประการฉะนี้แล.     ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

อีกอย่างหนึ่ง   เมื่อปุถุชนกล่าวชมตถาคต   ก็พึงกล่าวดังนี้แล.

จุลศีลเป็นอันจบแต่เพียงเท่านี้

 

วรรณนามัชฌิมศีล

บัดนี้   พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงเริ่มแสดงมัชฌิมศีล    จึงตรัส

พระบาลีมีอาทิว่า   ยถา   วา   ปเนเก  โภนฺโต  ดังนี้.

ในคำนั้น  มีวรรณนาบทที่ยาก ๆ  ดังต่อไปนี้

บทว่า   สทฺธาเทยฺยานิ  ความว่า   ที่คนเชื่อกรรมและผลแห่งกรรม

และโลกนี้โลกหน้าให้แล้ว.   อธิบายว่า  เขามิได้ให้ด้วยประสงค์อย่างนี้ว่า

ผู้นี้เป็นญาติของเรา   หรือว่าเป็นมิตรของเรา   หรือว่าเขาจักตอบแทนสิ่งนี้

หรือว่า   สิ่งนี้เขาเคยทำ   ดังนี้.   ด้วยว่า   โภชนะที่เขาให้อย่างนี้   ย่อมไม่

ชื่อว่าให้ด้วยศรัทธา

บทว่า   โภชนานิ   นี้เป็นเพียงหัวข้อเทศนา  แต่โดยเนื้อความ  ย่อม

เป็นอันกล่าวคำนี้ทั้งหมดทีเดียวว่า  บริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธา  ห่ม

จีวร   ใช้สอยเสนาสนะ  บริโภคคิลานเภสัชที่เขาให้ด้วยศรัทธา  ดังนี้ .

บทว่า  เสยฺยถีท  เป็นนิบาต  มีเนื้อความเป็นไฉน   มีเนื้อความว่า

พืชคามและภูตคามที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกประกอบการพรากอยู่.

ลำดับนั้น     พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงพืชคามแสะภูตคาม

นั้น  จึงตรัสว่า  มูลพีช  เป็นต้น  ดังนี้.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 207

ในพระบาลีนั้น  ที่ชื่อว่า   พืชเกิดแต่ราก   ได้แก่พืชมีอาทิอย่างนี้

คือ  ขมิ้น  ขิง  ว่านเปราะป่า   ว่านเปราะบ้าน   อุตพิด  ข่า  แฝก   หญ้าคา

และหญ้าแห้วหมู.

ที่ชื่อว่า  พืชเกิดแต่ลำต้น  ได้แก่พืชมีอาทิอย่างนี้  โพ ไทร  มะสัง

มะเดื่อ   มะเดื่อป่า   มะขวิด.

ที่ชื่อว่า  พืชเกิดแต่ข้อ  ได้แก่พืชมีอาทิอย่างนี้  คือ  อ้อย  อ้อ ไผ่.

ที่ชื่อว่า   พืชเกิดแต่ยอด ได้แก่พืชมีอาทิอย่างนี้  คือ แมงลัก คะไคร้

หอมแดง.

ที่ชื่อว่า  พืชเกิดแต่เมล็ด  ได้แก่พืชมีอาทิอย่างนี้   คือ  ปุพพัณณ-

ชาติ  อปรัณณชาติ.

ก็พืชทั้งหมดนี้   ที่แยกออกจากด้นแล้ว   ยังสามารถึงอกไค้  เรียกว่า

พืชคาม.   ส่วนพืชที่ยังไม่ได้แยกจากต้น   ไม่แห้ง   เรียกว่า   ภูตคาม.   ใน

พืช ๒ อย่างนั้น    การพรากภูตคาม   พึงทราบว่า   เป็นวัตถุแห่งปาจิตตีย์

การพรากพืชคาม   เป็นวัตถุแห่งทุกกฏ.

บทว่า    สนฺนิธิการกปริโภค    ความว่า    บริโภคของที่สะสมไว้.

ในข้อนั้น   มีคำที่ควรกล่าว  ๒  อย่าง  คือ  เกี่ยวกับพระวินัยอย่าง  ๑  เกี่ยว

กับการปฏิบัติเคร่งครัดอย่าง  ๑.  ว่าถึงเกี่ยวกับพระวินัยก่อน   ข้าวอย่างใด

อย่างหนึ่งที่รับประเคนวันนี้    เอาไว้วันหลัง   เป็นการทำการสะสม   เมื่อ

บริโภคข้าวนั้น     เป็นปาจิตตีย์.     แต่ให้ข้าวที่ตนได้แล้วแก่สามเณร   ให้

สามเณรเหล่านั้นเก็บไว้   จะฉันในวันรุ่งขึ้นควรอยู่    แต่ไม่เป็นการปฏิบัติ

เคร่งครัด.   แม้ในการสะสมน้ำปานะ  ก็มีนัยนี้แหละ.

ในข้อนั้น   ที่ชื่อว่า   น้ำปานะ   ได้แก่น้ำปานะ  ๘  อย่าง   มีน้ำ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 208

มะม่วงเป็นต้น  และน้ำที่อนุโลมเข้าได้กับน้ำปานะ  ๘  อย่างนั้น.   วินิจฉัย

น้ำปานะเหล่านั้น      ข้าพเจ้าได้กล่าวแล้วในสมันตปาสาทิกาอรรถกถาพระ

วินัย.

ในการสะสมผ้า  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้

ผ้าที่ยังไม่ได้อธิฐานและยังไม่ได้วิกัปไว้     ย่อมเป็นการสะสมและ

ทำให้เสียการปฏิบัติเคร่งครัด     นี้เป็นการกล่าวโดยอ้อม     ส่วนโดยตรง

ภิกษุควรจะเป็นผู้สันโดษในไตรจีวร  ได้ผืนที่ ๔ แล้ว  ควรให้แก่รูปอื่น

ถ้าไม่อาจจะให้แก่รูปใดรูปหนึ่งได้       แต่ประสงค์จะให้แก่รูปใดรูปนั้นไป

เพื่อประโยชน์แก่อุเทศ    หรือเพื่อประโยชน์แก่ปริปุจฉา    พอเธอกลับมา

ควรให้เลย   จะไม่ให้ไม่ควร   แต่เมื่อจีวรไม่เพียงพอ   ยิ่งมีความหวังที่จะ

ได้มา   จะเก็บไว้ภายในเวลาที่ทรงอนุญาตก็ควร    เมื่อยังไม่ได้เข็มด้ายและ

ตัวผู้ทำจีวร   จะเก็บไว้เกินกว่านั้น   ต้องทำวินัยกรรมจึงควร   แต่เมื่อจีวร

ผืนนี้เก่า   จะเก็บไว้รอว่า   เราจักได้จีวรเช่นนี้จากไหนอีก   ดังนี้    ไม่ควร

ย่อมชื่อว่าเป็นการสะสมและทำให้เสียการปฏิบัติเคร่งครัด.

การสะสมยาน  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้

ที่ชื่อว่า   ยาน   ได้แก่ล้อเลื่อน  รถ  เกวียน  รถมีเครื่องประดับ   วอ

รถเข็น.   นี้มิใช่ยานของบรรพชิต.  บรรพชิตมียานอย่างเดียวคือ  รองเท้า,

ก็ภิกษุรูปหนึ่ง    ควรใช้รองเท้าได้  ๒  คู่เป็นอย่างมาก  คือ  คู่หนึ่งสำหรับ

เดินป่า  คู่หนึ่งสำหรับเท้าที่ล้างแล้ว .  ได้คู่ที่  ๓  ควรให้แก่รูปอื่น.  แต่จะ

เก็บไว้ด้วยคิดว่า    เมื่อคู่นี้เก่า    เราจักได้คู่อื่นจากไหน    ดังนี้    ไม่ควร.

ย่อมชื่อว่าเป็นการสะสมและทำให้เสียการปฏิบัติเคร่งครัด.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 209

ในการสะสมที่นอน  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้

บทว่า  สยน  ได้แก่เตียง.    ภิกษุรูปหนึ่ง   ควรมีเตียงได้อย่างมาก

๒  เตียง  คือเตียงหนึ่งไว้ในห้อง    เตียงหนึ่งไว้ในที่พักกลางวัน.  ได้เกิน

กว่านั้น  ควรให้แก่ภิกษุรูปอื่น  หรือแก่คณะ.  จะไม่ให้ไม่ควร.  ย่อมชื่อว่า

เป็นการสะสมและทำให้เสียการปฏิบัติเคร่งครัด.

 

ในการสะสมของหอม  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้

เมื่อภิกษุอาพาธเป็นฝี    เป็นหิด    และโรคผิวหนังเป็นต้น     จะใช้

ของหอมก็ควร.    เมื่อโรคนั้นหายแล้ว    ควรให้นำของหอมเหล่านั้นมาให้

แก่ภิกษุอาพาธรูปอื่น ๆ หรือควรนำไปใช้ในกิจ  มีการรมควันเรือน  ด้วย

นิ้วมือ  ๕  นิ้วเป็นต้นที่ประตู.   แต่จะเก็บไว้ด้วยประสงค์ว่า   เมื่อเป็นโรค

อีกจักได้ใช้  ดังนี้ไม่ควร.   ย่อมชื่อว่าเป็นการสะสมของหอมและทำให้เสีย

การปฏิบัติเคร่งครัด.

สิ่งของนอกจากที่กล่าวแล้ว  พึงเห็นว่า  ชื่อว่า  อามิส.  คือ  ภิกษุ

บางรูปในพระศาสนานี้     ให้เขานำเอาภาชนะงา   ข้าวสาร   ถั่วเขียว   ถั่ว-

ราชมาส   มะพร้าว   เกลือ   ปลา   เนื้อ   เนื้อแห้ง   เนยใส   น้ำมัน    และ

น้ำอ้อยงบเป็นต้น  มาเก็บไว้ด้วยคิดว่า   จักมีเพื่ออุปการะในกาลเห็นปาน

นั้น.  ครั้นเข้าฤดูฝน  แต่เช้าตรู่ทีเดียว  เธอให้พวกสามเณรต้มข้าวต้ม  ฉัน

แล้วใช้สามเณรไปด้วยสั่งว่า     สามเณร    เธอจงเข้าไปบ้านที่ลำบากเพราะ

น้ำโคลน  ครั้นไปถึงตระกูลนั้นแล้ว  บอกว่า  ฉันอยู่ที่วัดแล้วจงนำนมส้ม

เป็นต้นจากตระกูลโน้นมา.   แม้เมื่อภิกษุทั้งหลายถามว่า  ท่านขอรับ   จัก

เข้าบ้านหรือ ?  ก็ตอบว่า ผู้มีอายุ  เวลานี้บ้านเข้าไปลำบาก.   ภิกษุเหล่านั้น

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 210

กล่าวว่า  ช่างเถิดขอรับ  นิมนต์ท่านอยู่เถิด   พวกกระผมจักแสวงหาอาหาร

มาถวาย  ดังนี้   แล้วพากันไป.  ลำดับนั้น    แม้สามเณรก็นำเอานมส้มเป็น

ต้นมาปรุงข้าวและกับ    แล้วนำเข้าไปถวาย.    เมื่อท่านกำลังฉันอาหารนั้น

อยู่นั่นแหละ  พวกอุปัฏฐากยังส่งภัตตาหารไปถวาย.   ท่านก็ฉันแต่ที่ชอบ ๆ

แต่นั้น.   ลำดับนั้นภิกษุทั้งหลายรับบิณฑบาตมา.    ท่านก็ฉันแต่ที่ชอบใจ

จนล้นคอหอย.  ท่านเป็นอยู่อย่างนี้ถึง  ๔  เดือน.  ภิกษุรูปนี้  เรียกว่า  มีชีวิต

อยู่อย่างเศรษฐีหัวโล้น   มิใช่มีชีวิตอยู่อย่างสมณะ.   ภิกษุแบบนี้  ย่อมชื่อ

ว่าเป็นผู้สะสมอามิส.

ก็ในที่อยู่ของภิกษุ    จะเก็บได้เพียงเท่านี้  คือ    ข้าวสารทะนาน  ๑

น้ำอ้อยงบ  ๑  เนยใสประมาณ  ๔  ส่วน เพื่อประโยชน์สำหรับพวกที่เข้ามา

ผิดเวลา.    ด้วยว่าพวกโจรเหล่านั้น    เมื่อไม่ได้อามิสปฏิสันถารเท่านี้  พึง

ปลงแม้ชีวิต   เพราะฉะนั้น    ถ้าเสบียงเพียงเท่านี้ก็ไม่มี  แม้จะให้นำมาเอง

เก็บไว้ก็ควร.    อนึ่ง    ในเวลาไม่สบาย    ในที่อยู่นี้มีสิ่งใดที่เป็นกัปปิยะ

จะฉันสิ่งนั้นแม้ด้วยตนเองก็ควร.     ส่วนในกัปปิยกุฎี      แม้จะเก็บไว้มาก

ก็ไม่ชื่อว่าเป็นการสะสม.    แต่สำหรับพระตถาคต   ที่จะชื่อว่าทรงเก็บข้าว

สารทะนานหนึ่งเป็นต้น  อย่างใดอย่างหนึ่ง   หรือชิ้นผ้าเก่าประมาณองคุลี

ด้วยมีพระพุทธดำริว่า     สิ่งนี้จักมีแก่เราในวันหรือในวันพรุ่งนี้     ดังนี้

หามีไม่.

 

ในการดูที่เป็นข้าศึก  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้

ที่ชื่อว่า  การฟ้อนรำ   ได้แก่การฟ้อนรำอย่างใดอย่างหนึ่ง.   ภิกษุ

แม้เดินผ่านไปทางนั้นจะชะเง้อดูก็ไม่ควร.  ก็วินิจฉัยโดยพิสดารในอธิการนี้

พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วในสมันตปาสาทิกาอรรถกถาพระวินัยนั่นแหละ.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 211

และในบทพระสูตรที่เกี่ยวด้วยสิกขาบททุกแห่ง      ก็พึงทราบวินิจฉัยอย่าง

เดียวกับในอธิการนี้.

ก็เบื้องหน้าแต่นี้ไป    จะไม่กล่าวเพียงเท่านี้    จักพรรณนาให้พอแก่

ประโยชน์ในข้อนั้น ๆ ทีเดียวฉะนี้แล.

บทว่า   เปกฺข  ได้แก่มหรสพมีการรำเป็นต้น.

บทว่า    อกฺขาน     ได้แก่การเล่าเรื่องสงครามมีภารตยุทธและราม-

เกียรติ์เป็นต้น.   ภิกษุแม้จะไปในที่ที่เขาเล่านิยายนั้น   ก็ไม่ควร.

บทว่า   ปาณิสฺสร   ได้แก่กังสดาล.   อาจารย์บางพวกกล่าวว่า   การ

เล่นปรบฝ่ามือ  ดังนี้ก็มี.

บทว่า   เวตาฬ   ได้แก่ตีกลองฆนะ   อาจารย์พวกหนึ่งกล่าวว่า

ปลุกร่างของคนตายให้ลุกขึ้นด้วยมนต์   ดังนี้ก็มี.

บทว่า  กุมฺภถูน  ได้แก่ตีกลอง  ๔ เหลี่ยม. อาจารย์พวกหนึ่งกล่าวว่า

เสียงหม้อ  ดังนี้ก็มี.

บทว่า   โสภนครก    ได้แก่ฉากละครหรือภาพบ้านเมืองที่สวยงาม.

อธิบายว่า  เป็นภาพวิจิตรด้วยปฏิภาณ.

บทว่า  จณฺฑาล  ได้แก่การเล่นขลุบทำด้วยเหล็ก  อาจารย์บางพวก

กล่าวว่า    การเล่นซักผ้าเปลือกไม้ของพวกคนจัณฑาล.

บทว่า  วส   ได้แก่การเล่นยกไม้ไผ่ขึ้น.

บทว่า   โธวน   ได้แก่การเล่นล้างกระดูก.   ได้ยินว่า    ในชนบท

บางแห่ง   เมื่อญาติตาย   เขายังไม่เผา   เก็บฝังไว้    ครั้นรู้ว่า   ศพเหล่านั้น

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 212

เปื่อยเน่าแล้ว    ก็นำออกมาล้างอัฐิ    ทาด้วยของหอม    แล้วเก็บไว้.   ใน

คราวนักษัตรฤกษ์   เขาตั้งอัฐิไว้แห่งหนึ่ง   ตั้งสุราเป็นต้นไว้แห่งหนึ่ง  แล้ว

ก็พากันร้องไห้คร่ำครวญดื่มเหล้ากัน.    ข้อนี้สมด้วยพระบาลีที่พระผู้มีพระ

ภาคเจ้าตรัสไว้ว่า   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    มีพิธีชื่อว่า   การเล่นล้างอัฐิใน

ชนบทตอนใต้  ในพิธีนั้นมีข้าวบ้าง   น้ำบ้าง  ของเคี้ยวบ้าง   ของบริโภค

บ้าง  ของลิ้มบ้าง   เป็นอันมาก   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   พิธีล้างกระดูกนั้น

มีอยู่   เรามิได้กล่าวว่า    พิธีล้างอัฐินั้นไม่มี.    แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า

พิธีล้างกระดูกด้วยการเล่นกล  ชื่อว่า  การเล่นหน้าศพ  ดังนี้ก็มี.

ในบรรดาการชนช้างเป็นต้น   การต่อสู้กับช้างเป็นต้นก็ดี   การให้

ช้างชนกันก็ดี   การดูช้างชนกันก็ดี  ไม่ควรแก่ภิกษุทั้งนั้น.

บทว่า  นิพฺพุทฺธ    ได้แก่การสู้กันของมวยปล้ำ.

บทว่า  อุยฺโยธิก  ได้แก่สถานที่ซ้อมรบกัน.

บทว่า   พลคฺค    ได้แก่สถานที่ของหมู่พลรบ.

บทว่า    เสนาพฺยูห    ได้แก่การจัดกองทัพ   คือ   การตั้งทัพด้วย

สามารถแห่งการจัดกระบวนทัพ  มีกระบวนเกวียนเป็นต้น.

บทว่า    อนีกทสฺสน    ได้แก่การดูกองทัพที่ท่านกล่าวไว้โดยนัยมี

อาทิว่า  ช้าง  ๓  เชือก  เป็นอย่างต่ำ  ชื่อว่า   ทัพช้าง  ดังนี้.

ชื่อว่า  ปมาทัฏฐาน  เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท.   การพนัน

นั้นด้วย  เป็นที่ตั้งแห่งความประมาทด้วย  เหตุนั้น  ชื่อว่า  การพนันเป็น

ที่ตั้งแห่งความประมาท.

หมากรุก   ชื่อว่า   เล่นแถวละ  ๘  ตา   เพราะมีตาอยู่แถวละ  ๘ ๆ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 213

แม้ในการเล่นหมากรุกแถวละ  ๑๐  ตา   ก็มีนัยดังนี้เหมือนกัน.

บทว่า    อากาส    ได้แก่การเล่นหมากเก็บ       เหมือนในการเล่น

หมากรุก   แถวละ ๘ ตา   แถวละ  ๑๐  ตา.

บทว่า  ปริหารปถ    ได้แก่การเล่นของคนที่ทำเป็นวงกลมไว้หลาย

แนวด้วยกัน  บนพื้นดิน  เดินเลี่ยงกันไปในวงกลมนั้น  ๆ.

บทว่า  สนฺติก  ได้แก่เล่นใกล้ ๆ กัน  ( เล่นอีขีดอีเขียน)  โดยเอา

เบี้ยหรือก้อนกรวดกองรวมกันไว้    ไม่ให้เคลื่อน    เอาเล็บเขี่ยออกไปและ

เขี่ยเข้ามา     ถ้าไหวบางเม็ดในนั้น      เป็นอันแพ้     นี้เป็นชื่อของการเล่น

แบบนั้น.

บทว่า  ขลิก  ได้แก่   การเล่นสะกาบนกระดานสะกา.

เล่นเอาไม้ท่อนยาวตีไม้ท่อนสั้น  เรียกว่า  เล่นไม้หึ่ง.

บทว่า    สลากหตฺถ     ได้แก่การเล่นโดยเอาครั่งหรือฝาง     หรือ

แป้งเปียก  ชุบมือที่กำซี่ไม้ไว้ทายว่า  จะเป็นรูปอะไร  ดีดไปที่พื้นดินหรือ

ที่ฝา   แสดงรูปช้างม้าเป็นต้น.

บทว่า   อกฺข    ได้แก่เล่นขลุบ.    เล่นเป่าหลอดที่ทำด้วยใบไม้นั้น

เรียกว่า   เล่นเป่าใบไม้.

บทว่า   วงฺกก   ได้แก่ไถเล็ก ๆ เป็นเครื่องเล่นของเด็กชาวบ้าน.

บทว่า โมกฺขจิก ได้แก่เล่นพลิกกลับตัวไปมา  (ตีลังกา) มีอธิบาย

ว่า  จับท่อนไม้ไว้ในอากาศ  หรือวางศีรษะไว้บนพื้น  เล่นพลิกตัวโดยเอา

ข้างล่างไว้ข้างบน   เอาข้างบนไว้ข้างล่าง.

ที่เรียกว่า  เล่นกังหัน  ได้แก่เล่นจักรที่หมุนได้ด้วยลมพัด  ที่ทำด้วย

ใบตาลเป็นต้น.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 214

ที่เรียกว่า    เล่นตวงทราย    ได้แก่เอาทะนานที่ทำด้วยใบไม้     เล่น

ตวงทรายเป็นต้น.

บทว่า   รถก   ความว่า   เล่นรถเล็ก ๆ.

บทว่า   ธนุก  ความว่า  เล่นธนูเล็ก ๆ นั่นเอง.

ที่เรียกว่า   เล่นทายอักษร   ได้แก่เล่นให้รู้อักษร    ในอากาศ   หรือ

บนหลัง.

ที่ชื่อว่า   เล่นทายใจ   ได้แก่เล่นให้รู้เรื่องที่คิดด้วยใจ.

ที่ชื่อว่า   เล่นเลียนคนพิการ   ได้แก่เล่นโดยแสดงเลียนแบบ   โทษ

ของคนพิการ  มีคนตาบอด  คนง่อย  และคนค่อมเป็นต้น.

บทว่า  อาสนฺทึ     ได้แก่อาสนะที่เกินประมาณ.   ก็ที่ทำเป็นทุติยา-

วิภัตติทุกบท  เล็งถึงคำว่า  อนุยุตฺตา   วิหรนฺติ  นี้.

บทว่า  ปลฺลงฺโก   ได้แก่เตียงที่ทำรูปสัตว์ร้ายไว้ที่เท้า.

บทว่า  โคณโก   ได้แก่ผ้าโกเชาว์ผืนใหญ่มีขนยาว.   ได้ยินว่า  ผ้า

โกเชาว์ผืนใหญ่นั้น  มีขนยาวเกิน  ๔  องคุลี.

บทว่า   จิตตฺก    ได้แก่เครื่องลาดทำด้วยขนแกะ    วิจิตรด้วยเครื่อง

ร้อยรัดชนิดหนึ่ง.

บทว่า   ปฏิกา   ได้แก่เครื่องลาดสีขาวทำด้วยขนแกะ.

บทว่า   ปฏลิกา   ได้แก่เครื่องลาดทำด้วยชนแกะ   เป็นรูปดอกไม้ทึบ

ซึ่งบางคนเรียกว่ามีทรงเป็นใบมะขามป้อม  ดังนี้ก็มี.

บทว่า   ตูลิกา    ได้แก่เครื่องลาดยัดนุ่น     เต็มไปด้วยนุ่น  ๓ ชนิด

ชนิดใดชนิดหนึ่ง.

บทว่า   วิกติกา   ได้แก่เครื่องลาดทำด้วยขนแกะ   วิจิตรด้วยรูปสีหะ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 215

และเสือเป็นต้น.

บทว่า   อุทฺธโลมึ     ได้แก่เครื่องลาดทำด้วยขนแกะมีชาย   ๒  ข้าง.

อาจารย์บางท่านกล่าวว่า   เป็นรูปดอกไม้ชูขึ้นข้างเดียวกัน

บทว่า  เอกนฺตโลมึ   ได้แก่เครื่องลาดทำด้วยขนแกะมีชายข้างเดียว.

บางท่านกล่าวว่า  เป็นรูปดอกไม้ชูขึ้น ๒  ข้าง  ดังนี้ก็มี.

บทว่า   กฏฺิสฺส  ได้แก่เครื่องลาดทำด้วยใยไหม   ขลิบแก้ว.

บทว่า  โกเสยฺย    ได้แก่เครื่องลาดทำด้วยเส้นไหม  ขลิบแก้วเหมือน

กัน.  ส่วนผ้าไหมล้วน  ตรัสไว้ในพระวินัยว่าควร.  แต่ในอรรถกถาทีฆนิกาย

กล่าวว่า   เว้นเครื่องสาดยัดนุ่น   เครื่องลาดที่ทอด้วยรัตนะมีพรมที่ทำด้วย

ขนสัตว์เป็นต้น  ทุกอย่างเลย  ไม่ควร.

บทว่า   กุตฺตก    ได้แก่เครื่องลาดทำด้วยขนแกะ      พอที่นางฟ้อน

๑๖ นางยืนฟ้อนได้.

บทว่า  หตฺถตฺถร    อสฺสตฺถร    ได้แก่เครื่องลาดที่ใช้ลาดบนหลัง

ช้างหลังม้านั่นเอง.   แม้ในเครื่องลาดในรถ   ก็นัยนี้เหมือนกัน.

บทว่า อชินปฺปเวณึ   ได้แก่เครื่องลาดเย็บด้วยหนังเสือพอขนาดเตียง.

บทว่า   กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรณ    ได้แก่เครื่องลาดอย่างดีที่ทำด้วย

หนังชะมด.   อธิบายว่า   เป็นเครื่องชั้นสูงสุด.  ได้ยินว่า    เครื่องลาดนั้น

เขาลาดเย็บทำหนังชะหมดบนผ้าขาว.

บทว่า  สอุตฺตรฺจฺฉท   ได้แก่เครื่องลาดพร้อมเพดานบน   คือพร้อม

กับเพดานสีแดงที่ติดไว้เบื้องบน.    แม้เพดานสีขาว    เมื่อมีเครื่องลาดเป็น

อกัปปิยะอยู่ภายใต้  ไม่ควร   แต่เมื่อไม่มี   ควรอยู่.

บทว่า    อุภโตโลหิตกุปธาน     ได้แก่เครื่องลาดมีหมอนสีแดงอยู่

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 216

๒  ข้างเตียง  คือหมอนหนุนศีรษะและหมอนหนุนเท้า  นั่นไม่ควร.   ส่วน

หมอนใบเดียวเท่านั้น  ทั้ง ๒  ข้างมีสีแดงก็ดี   มีสีดอกปทุมก็ดี   มีลวดลาย

วิจิตรก็ดี   ถ้าได้ขนาด  ก็ควร  แต่หมอนใหญ่ท่านห้าม.   หมอนที่สีไม่แดง

แม้ ๒ ใบก็ควรเหมือนกัน.    ได้เกินกว่า ๒ ใบนั้น    ควรให้แก่ภิกษุรูป

อื่น ๆ.   เมื่อไม่อาจจะให้ได้   แม้จะลาดขวางไว้บนเตียง    ปูเครื่องลาดไว้

ข้างบนแล้วนอน   ก็ย่อมได้.    และพึงปฏิบัติตามนัยที่ตรัสไว้ในเรื่องเตียง

ที่มีเท้าเกินประมาณเป็นต้นนั่นเทียว.  ดังที่ตรัสไว้ว่า   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

เราอนุญาตให้ตัดเท้าเตียงที่มีเท้าเกินประมาณแล้วใช้สอยได้      อนุญาตให้

ทำลายรูปสัตว์ร้ายของเตียง  มีเท้าทำเป็นรูปสัตว์ร้ายแล้วใช้สอยได้   อนุญาต

ให้แหวะเครื่องลาดที่ยัดนุ่น   ทำเป็นหมอนได้  อนุญาตให้ทำเครื่องลาดฟื้น

ที่เหลือได้   ดังนี้.

 

ในเรื่องอบตัวเป็นต้น  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้

กลิ่นกายของทารกที่คลอดจากครรภ์มารดา     จะหมดไปในเวลาที่มี

อายุประมาณ  ๑๒ ปี   คนทั้งหลายจึงอบตัวด้วยจุณของหอมเป็นต้น    เพื่อ

กำจัดกลิ่นเหม็นของกายทารกเหล่านั้น  การอบตัวอย่างนี้ไม่ควร.

อนึ่ง  หากทารกที่มีบุญ     เขาให้นอนบนระหว่างขาทั้ง  ๒     เอา

น้ำมันทาไคลอวัยวะเพื่อให้มือ   เท้า  ขา  ท้องเป็นต้น  ได้สัดส่วน.   การ

ไคลตัวอย่างนี้ไม่ควร.

บทว่า  นฺหาปน  ได้เเก่การอาบ   เหมือนอาบน้ำหอมเป็นต้น   ให้

ทารกเหล่านั้นแหละ.

บทว่า  สมฺพาหน    ได้แก่นวด  เหมือนพวกนักมวยรุ่นใหญ่   ใช้

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 217

ค้อนเป็นต้น   ตีมือเท้า  ทำให้แขนโตขึ้น.

บทว่า   อาทาส  ได้แก่ไม่ควรใช้กระจกอย่างใดอย่างหนึ่ง.

บทว่า    อญฺชน   ได้แก่แต้มตาทำให้งามนั่นเอง.

บทว่า  มาลา  ได้แก่ดอกไม้ที่ร้อยบ้าง  ดอกไม้ที่ไม่ได้ร้อยบ้าง.

บทว่า   วิเลปน   ได้แก่ทำการประเทืองผิวอย่างใดอย่างหนึ่ง.

ด้วยบทว่า  มุขจุณฺณก   มุขาเลปน   คนทั้งหลายใส่ตะกอนดินเพื่อ

ต้องการกำจัดไฝและตุ่มเป็นต้นที่หน้า   เมื่อโลหิตเดินไปด้วยตะกอนดินนั้น

ก็ใส่ตะกอนเมล็ดพันธุ์ผักกาด    เมื่อตะกอนเมล็ดพันธุ์ผักกาดกัดส่วนที่เสีย

หมดแล้ว    ก็ใส่ตะกอนงา     เมื่อโลหิตหยุดด้วยตะกอนงานั้น     เขาก็ใส่

ตะกอนขมิ้นนั้น   เมื่อผิวพรรณผุดผาดด้วยตะกอนขมิ้นแล้ว   ก็ผัดหน้าด้วย

แป้งผัดหน้า  การกระทำทั้งหมดนั้น  ไม่ควร  ฉะนี้แล.

 

ในเรื่องประดับข้อมือเป็นต้น  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้

คนบางพวกเอาสังข์และกระเบื้องเป็นต้นที่วิจิตรผูกที่มือเที่ยวไป.

เครื่องประดับมืออย่างนั้นก็ดี   อย่างอื่นก็ดี  ทั้งหมด   ไม่ควร.  คนอีกพวก

หนึ่ง   ผูกปลายผมเที่ยวไป   และเอาเส้นทอง   และเถามุกดาเป็นต้น    ล้อม

ปลายผมนั้น.  ทั้งหมดนั้น  ไม่ควร.

คนอีกพวกหนึ่ง    ถือไม้เท้ายาว ๔  ศอก   หรือไม้เท้าอย่างอื่น   มี

ด้ามประดับสวยงาม    เที่ยวไป.    กล้องยาที่วิจิตรด้วยรูปหญิงชายเป็นต้น

วงรอบเป็นอย่างดี   คล้องไว้ข้างซ้าย.

แม้ดาบคมกริบ    มีฝักล้อมด้วยรัตนะเป็นรูปดอกกรรณิการ์     ร่ม

อันวิจิตรด้วยฟันมังกรเป็นต้น  เย็บด้วยด้าย  ๕  สี.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 218

รองเท้าวงด้วยแววหางนกยูงเป็นต้น วิจิตรด้วยทองและเงินเป็นต้น.

บางพวกแสดงท้ายผมตกยาวประมาณศอกหนึ่ง        กว้าง  ๔  องคุลี

ติดแผ่นกรอบหน้าที่หน้าผากเหมือนฟ้าแลบในกลีบเมฆ    ปักปิ่น    ใช้พัด

จามรและพัดวาลวีชนี.   ทั้งหมดนั้น  ไม่ควร.

ที่ชื่อว่า     ติรัจฉานกถา     เพราะเป็นถ้อยคำที่ขวางทางสวรรค์และ

ทางนิพพาน   เพราะไม่ใช่ธรรมที่เป็นเหตุให้ออกไปจากทุกข์.

บรรดาติรัจฉานกถาเหล่านั้น   เรื่องที่พูดปรารภถึงพระราชา   โดย

นัยมีอาทิว่า   พระเจ้ามหาสมมตราช  พระเจ้ามันธาตุราช  พระเจ้า

ธรรมาโศกราช   มีอานุภาพมากอย่างนี้    ชื่อว่า   เรื่องพระราชา.   ในเรื่อง

โจรเป็นต้น  ก็นัยนี้.

ถ้อยคำที่เกี่ยวด้วยเรื่องครอบครัว   โดยนัยเป็นต้นว่า   บรรดาท่าน

เหล่านั้น    พระราชาองค์โน้น    มีรูปงามน่าชม    ดังนี้แหละ    ชื่อว่าเป็น

ติรัจฉานกถา.     แต่เรื่องที่พูดอย่างนี้ว่า     พระราชาพระนามแม้นั้น     มี

อานุภาพมากอย่างนี้    สวรรคตแล้ว  ดังนี้   ตั้งอยู่ในความเป็นกรรมฐาน.

แม้ในเรื่องโจร   ถ้อยคำที่เกี่ยวด้วยเรื่องครอบครัว   ว่าโอ   กล้าจริง

ดังนี้  อิงอาศัยการกระทำของโจรเหล่านั้นว่า โจรชื่อมูลเทพ   มีอานุภาพมาก

อย่างนี้   โจรชื่อเมฆมาล  มีอานุภาพมากอย่างนี้  ดังนี้  ชื่อว่าติรัจฉานกถา.

แม้ในเรื่องการรบ      มีเรื่องภารตยุทธ์เป็นต้น      ถ้อยคำที่เกี่ยวกับ

ความพอใจในเรื่องทายว่า     คนโน้นถูกคนโน้นฆ่าอย่างนี้     แทงอย่างนี้

นั่นแหละ   ชื่อว่าติรัจฉานกถา.   แต่เรื่องที่พูดอย่างนี้ว่า  แม้คนชื่อเหล่านั้น

ก็ถึงความสิ้นไป  ดังนี้   ย่อมเป็นกรรมฐานทุกเรื่องทีเดียว.

อนึ่ง  ในเรื่องข้าวเป็นต้น    การพูดเกี่ยวกับความพอใจในสิ่งที่ชอบ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 219

ว่า   เราเคี้ยว   เราบริโภคข้าวมีสีสวย   มีกลิ่นหอม   มีรสอร่อย   นิ่มนวล

ดังนี้    ไม่ควร.   แต่การพูดทำให้มีประโยชน์ว่า   เมื่อก่อนเราได้ถวายข้าว

น้ำ  ผ้า  ที่นอน   ดอกไม้   ของหอม    อันถึงพร้อมด้วยสีเป็นต้น     แก่ท่าน

ผู้มีศีล  เราได้บูชาพระเจดีย์อย่างนี้    ดังนี้  ย่อมควร.

 

ก็ในเรื่องญาติเป็นต้น  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้

การพูดเกี่ยวกับความพอใจว่า  ญาติของพวกเรากล้า  สามารถ

ดังนี้ก็ดี   ว่าเมื่อก่อนเราเที่ยวไปด้วยยานอันสวยงามอย่างนี้   ดังนี้ก็ดี   ไม่

ควร.    แต่ควรจะพูดให้มีประโยชน์ว่า   ญาติของพวกเราแม้เหล่านั้น   ก็

ตายไปแล้ว  หรือว่า  เมื่อก่อนเราได้ถวายรองเท้าอย่างนี้แก่พระสงฆ์  ดังนี้.

 

ก็ในเรื่องบ้านเป็นต้น  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้

แม้พูดเรื่องบ้านที่เกี่ยวกับเรื่องว่า   อยู่อาศัยดี   อยู่อาศัยไม่ดี   ข้าว

ปลาหาได้ง่าย   และข้าวยากหมากแพงเป็นต้น   หรือที่เกี่ยวกับความพอใจ

อย่างนี้ว่า  ชาวบ้านโน้นกล้า   สามารถ   ดังนี้   ไม่ควร  แต่พูดให้มีประโยชน์

ว่า ชาวบ้านโน้มมีศรัทธาเลื่อมใส   หรือว่า  ถึงความสิ้นไปเสื่อมไป   ดังนี้

ควรอยู่.   แม้ในเรื่องนิคม  นคร  ชนบท  ก็นัยนี้แหละ.

แม้เรื่องหญิงที่เกี่ยวกับความพอใจอาศัยผิวพรรณและทรวดทรง

เป็นต้น   ไม่ควร.   แต่พูดอย่างนี้ว่า   หญิงคนโน้นมีศรัทธาเลื่อมใส   ถึง

ความสิ้นไปเสื่อมไป  ดังนี้แหละ  ควรอยู่.

แม้เรื่องคนกล้าที่เกี่ยวกับความพอใจว่า    ทหารชื่อนันทมิตเป็นคน

กล้า  ดังนี้  ไม่ควร.   แต่พูดอย่างนี้ว่า  ทหารเป็นผู้มีศรัทธา  ถึงความสิ้นไป

ดังนี้แหละ   ควรอยู่.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 220

แม้เรื่องตรอกที่เกี่ยวกับความพอใจว่า   ตรอกโน้นอยู่ดี   อยู่ไม่ดี   มี

คนกล้า   มีคนสามารถ  ดังนี้    ไม่ควร.   พูดอย่างนี้ว่า   ตรอกโน้นมีคน

มีศรัทธาเลื่อมใส  ถึงความสิ้นไปเสื่อมไป  ดังนี้  ควรอยู่.

บทว่า  กุมฺภฏฺานกถ     ได้แก่การพูดเรื่องที่ตั้งน้ำ    การพูดเรื่อง

ท่าน้ำ    ท่านเรียกว่ากุมภทาสีกถาก็มี.    พูดเกี่ยวกับความพอใจว่า    นาง

กุมภทาสีแม้นั้น  น่าเลื่อมใส   ฉลาดฟ้อนรำ   ขับร้อง  ดังนี้แหละ  ไม่ควร.

แต่พูดโดยนัยเป็นต้นว่า   เป็นคนมีศรัทธาเลื่อมใส   ดังนี้แหละ   ควรอยู่.

บทว่า  ปุพฺพเปตกถ   ได้แก่พูดเรื่องญาติในอดีต.  ข้อวินิจฉัยก็เหมือน

กับพูดเรื่องญาติปัจจุบันในที่นั้น ๆ.

บทว่า   นานตฺตกถา   ได้แก่พูดเรื่องไร้ประโยชน์   เป็นเรื่องต่าง ๆ

ที่เหลือพ้นจากคำต้นและคำปลาย.

บทว่า  โลกกฺขายิกา  ความว่า   การพูดเล่นเกี่ยวกับโลก  เป็นต้น

อย่างนี้ว่า     โลกนี้ใครสร้าง     คนโน้นสร้าง     กาสีขาวเพราะกระดูกขาว

นกตะกรุมสีแดงเพราะเลือดแดง   ดังนี้.

ที่ชื่อว่า พูดเรื่องทะเล  ได้แก่ถ้อยคำที่กล่าวถึงทะเลอันไร้ประโยชน์

เป็นต้นอย่างนี้ว่า  ทะเลชื่อว่าสาคร  เพราะเหตุไร ?   เพราะพระเจ้าสาครเทพ

ขุดไว้  ฉะนั้นจึงชื่อว่า สาคร  ที่ชื่อว่า สมุทร  เพราะประกาศด้วยหัวแม่มือ

ว่า  สาคร   เราขุดไว้   ดังนี้.

บทว่า   ภโว   แปลว่า   ความเจริญ.

บทว่า   อภโว   แปลว่า   ความเสื่อม.

ถ้อยคำที่พูดกล่าวถึงเหตุไร้ประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่งว่า   เจริญ

เพราะเหตุนี้    เสื่อมเพราะเหตุนี้    ดังนี้    ชื่อว่า   พูดเรื่องความเจริญความ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 221

เสื่อม  ด้วยประการฉะนี้.

บทว่า   วิคฺคาหิกกถา   ได้แก่การพูดแก่งแย่ง   การพูดแข่งดี.

บทว่า  สหิต  เม   ในอธิการนั้น   ความว่า   คำพูดของข้าพเจ้ามี

ประโยชน์  สละสลวย  ประกอบด้วยผล  ประกอบด้วยเหตุ.

บทว่า  อสหิตนฺเต    ได้แก่คำพูดของท่านไม่มีประโยชน์   ไม่สละ

สลวย.

บทว่า   อธิจิณฺถเนเต     วิปฺปราวตฺต    ได้แก่ข้อที่ท่านคล่องแคล่ว

เป็นอย่างดี    ด้วยอำนาจเคยสั่งสมมาเป็นเวลานานนั้น    ได้ผันแปรไปแล้ว

คือบิดเบือนไปแล้ว   ด้วยคำพูดคำเดียวเท่านั้นของเรา  ท่านยังไม่รู้อะไร.

บทว่า   อาโรปิโต    เต    วาโท    ได้แก่ความผิดในวาทะของท่าน

ข้าพเจ้าจับได้แล้ว.

บทว่า  จร   วาทปฺปโมกฺขาย   ความว่า  เพื่อเปลื้องความผิด   ท่าน

จงเที่ยวไปเที่ยวมา   จงไปศึกษาในข้อนั้น  ๆ เสีย.

บทว่า   นิพฺเพเหิ   วา  สเจ  ปโหสิ  ความว่า  ถ้าท่านเองสามารถ

ก็จงแก้ไขเสียในบัดนี้ทีเดียว.

 

ในเรื่องการทำตัวเป็นทูต  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้

บทว่า  อิธ  คจฺฉ  ความว่า  จงไปจากที่นี้สู่ที่ชื่อโน้น.

บทว่า  อมุตร    คจฺฉ  ความว่า  จงไปจากที่นั้นสู่ที่ชื่อโน้น.

บทว่า   อิท  หร   ความว่า  จงนำเรื่องนี้ไปจากที่นี้.

บทว่า    อมุตฺร    อิท   อาหร    ความว่า   จงนำเรื่องนี้จากที่โน้นมา

ในที่นี้.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 222

ก็โดยสังเขป   ขึ้นชื่อว่าการทำตัวเป็นทูตนี้   สำหรับสหธรรมิกทั้ง ๕

และข่าวสาสน์   ของคฤหัสถ์ที่เกี่ยวด้วยอุปการะพระรัตนตรัย  ควร  สำหรับ

คนเหล่าอื่น  ไม่ควร.

 

ในบทว่า  กุหกา  เป็นต้น  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้

ที่ชื่อว่า  พูดหลอกลวง  เพราะหลอกลวงชาวโลก  คือทำให้พิศวง

ด้วยเรื่องหลอกลวง ๓ อย่าง.

ที่ชื่อว่า  พูดเลียบเคียง   เพราะเป็นผู้พูดมีความต้องการลาภสักการะ.

ที่ชื่อว่า    พูดหว่านล้อม     เพราะเป็นคำพูดที่มีการหว่านล้อมเป็น

ปกติทีเดียว.

ที่ชื่อว่า   พูดและเล็ม   เพราะมีคำพูดและเล็มเป็นปกติทีเดียว.

ที่ชื่อว่า   แสวงหาลาภด้วยลาภ   เพราะแสวงหา   คือค้นหา   เสาะหา

ลาภด้วยลาภ.

นี้เป็นชื่อของบุคคลผู้ประกอบด้วยการหลอกลวงเหล่านี้    คือ    พูด

หลอกลวง   พูดเลียบเคียง   พูดหว่านล้อม   พูดและเล็ม   แสวงหาลาภด้วย

ลาภ.    นี้เป็นความย่อในที่นี้    แต่โดยพิสดาร    เรื่องพูดมีพูดหลอกลวง

เป็นต้น       ข้าพเจ้าได้นำพระบาลีและอรรถกถามาประกาศไว้ในสีลนิเทศ

ในวิสุทธิมรรค   ดังนี้แล.

มัชฌิมศีลจบเพียงเท่านี้.

 

เบื้องหน้าแต่นี้ไป   เป็นมหาศีล

บทว่า องฺค   ได้แก่ตำราทายอวัยวะที่เป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า ผู้ที่ประ-

กอบด้วยอวัยวะมีมือและเท้าเห็นปานนี้อย่างใดอย่างหนึ่ง   มีอายุยืน   มียศ.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 223

บทว่า  นิมิตฺต   ได้แก่ตำราทายนิมิต.

ได้ยินว่า   พระเจ้าปัณฑุราช    ทรงกำแก้วมุกดาไว้  ๓  ดวง   แล้ว

ตรัสถามหมอดูนิมิตว่า     อะไรอยู่ในกำมือของฉัน ?     หมอดูนิมิตผู้นั้น

เหลียวดูข้างโน้นข้างนี้  และในเวลานั้น  แมลงวันถูกจิ้งจกคาบแล้วหลุดไป

เขาจึงกราบทูลว่า  แก้วมุกดา   ตรัสถามต่อไปว่า   กี่ดวง ?   เขาได้ยินเสียง

ไก่ขัน ๓ ครั้ง    จึงกราบทูลว่า  ๓ ดวง.    สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวก

ทายนิมิตอ้างตำราทายนิมิตนั้น ๆ อยู่อย่างนี้.

บทว่า  อุปฺปาต   ได้แก่ทายวัตถุใหญ่ ๆ  เช่น  อสนีบาต  เป็นต้น

ตกลงมา.   ก็สมณพราหมณ์บางพวกเห็นดังนั้นแล้ว   ทำนายอ้างว่า   จักมี

เรื่องนี้    จักเป็นอย่างนี้.

บทว่า  สุปิน   ได้แก่สมณพราหมณ์บางพวกประกอบเนือง ๆ  ซึ่ง

การทำนายฝันโดยนัยมีอาทิว่า   ผู้ฝันเวลาเช้า   จะมีผลอย่างนี้    ผู้ฝันดังนี้

จะมีเรื่องชื่อนี้  ดังนี้อยู่.

บทว่า  ลกฺขณ   ได้แก่ตำราทายลักษณะมีอาทิว่า   ผู้ที่ประกอบด้วย

ลักษณะนี้   จะเป็นพระราชา  ด้วยลักษณะนี้   จะเป็นอุปราช.

บทว่า  มูสิกจฺฉินฺน    ได้แก่ตำราทำนายหนูกัดผ้า.   ก็เมื่อผ้าแม้ถูก

หนูนั้นคาบมาหรือไม่คาบมาก็ตาม   กัดอย่างนี้ตั้งแต่ที่นี้ไป   สมณพราหณ์

บางพวกก็ทำนายอ้างว่า   จะมีเรื่องชื่อนี้.

บทว่า  อคฺคิโหม  ได้แก่พิธีบูชาไฟว่า  เมื่อใช้ฟืนอย่างนี้   บูชาไฟ

อย่างนี้  จะมีผลชื่อนี้.

แม้พิธีเบิกแว่นเวียนเทียนเป็นต้น   ก็คือ   พิธีบูชาไฟนั่นเอง   ตรัส

ไว้แผนกหนึ่ง    ด้วยสามารถแห่งความเป็นไปอย่างนี้ว่า    เมื่อใช้แว่นเวียน

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 224

เทียนเห็นปานนี้  ใช้วัตถุมีรำเป็นต้นเช่นนี้บูชาไฟ  จะมีผลชื่อนี้.

บทว่า  กโณ  ในพิธีนั้น    ได้แก่รำข้าว.

บทว่า     ตณฺฑุล    ได้แก่ข้าวสารแห่งข้าวสาลีเป็นต้น      และแห่ง

ติณชาติทั้งหลาย.

บทว่า  สปฺปิ    ได้แก่เนยโคเป็นต้น.

บทว่า   เตล   ได้แก่น้ำมันงาเป็นต้น.

ก็การอมเมล็ดพันธุ์ผักกาดเป็นต้น    พ่นเข้าในไฟ   หรือการร่ายเวท

เป่าเข้าในไฟ   ชื่อว่าทำพิธีเสกเป่าบูชาไฟ.

การบูชายัญด้วยโลหิตแห่งรากขวัญและเข่าเบื้องขวาเป็นต้น    ชื่อว่า

บูชาด้วยโลหิต.

บทว่า   องฺควิชฺชา  ได้แก่ข้อแรก   พูดถึงอวัยวะโดยได้เห็นอวัยวะ

ก่อน    แล้วจึงพยากรณ์     ในที่นี้ตรัสถึงวิชาดูอวัยวะ    โดยได้เห็นกระดูก

นิ้วมือ  แล้วร่ายเวทพยากรณ์ว่า  กุลบุตรนี้มีทรัพย์หรือไม่  หรือมีสิริหรือไม่

ดังนี้เป็นต้น.

บทว่า    วตฺถุวิชฺชา  ได้แก่วิชาหมอดู     กำหนดคุณและโทษแห่ง

ปลูกเรือนและพื้นที่สวนเป็นต้น.    แม้ได้เห็นความต่างแห่งดินเป็นต้น    ก็

ร่ายเวทเห็นคุณและโทษ   ในใต้พื้นปฐพี   ในอากาศ  ประมาณ  ๓๐  ศอก

และในพื้นที่ประมาณ ๘๐  ศอก.

บทว่า      เขตฺตวิชฺชา   ได้แก่วิชานิติศาสตร์     มีอัพเภยยศาสตร์

มาสุรักขศาสตร์และราชศาสตร์เป็นต้น.

บทว่า   สิววิชฺชา   ได้แก่วิชาว่าด้วยการเข้าไปทำความสงบในป่าช้า

อาจารย์บางท่านกล่าวว่า   เป็นวิชารู้เสียงหอนของสุนัขจิ้งจอกก็มี.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 225

บทว่า  ภูตวิชฺชา  ได้แก่มนต์ของหมอผี.

บทว่า  ภูริวิชฺชา  ได้แก่มนต์ที่คนอยู่ในบ้านเรือนจะต้องเรียนไว้.

บทว่า  อหิวิชฺชา  ได้แก่วิชารักษาคนถูกงูกัด    และวิชาเรียกงู.

บทว่า    วิสวิชฺชา    ได้แก่วิชาที่ใช้รักษาพิษเก่าหรือรักษาพิษใหม่

หรือใช้ทำพิษอย่างอื่น.

บทว่า   วิจฺฉิกวิชฺชา   ได้แก่วิชารักษาแมลงป่องต่อย.

แม้ในวิชาว่าด้วยหนู   ก็นัยนี้แหละ.

บทว่า   สกุณวิชฺชา    ได้แก่รู้เสียงนก    โดยรู้เสียงร้องและการไป

เป็นต้น  ของสัตว์มีปีกและไม่มีปีก  และสัตว์  ๒  เท้า  ๔  เท้า.

บทว่า  วายสวิชฺชา   ได้แก่รู้เสียงร้องของกา.   ความรู้นั้น   เป็น

ตำราแผนกหนึ่งทีเดียว  ฉะนั้น  จึงได้ตรัสไว้แผนกหนึ่ง.

บทว่า    ปกฺกชฺฌาน  ได้แก่วิชาแก่คิด    อธิบายว่า    เป็นความรู้

ในสิ่งที่ตนไม่เห็น   ในบัดนี้    เป็นไปอย่างนี้ว่า   คนนี้จักเป็นอยู่ได้เท่านี้

คนนี้เท่านี้.

บทว่า   สวปริตฺตาน   ได้แก่วิชาแคล้วคลาด  คือ   เป็นวิชาทำให้

ลูกศรไม่มาถูกตนได้.

บทว่า  มิคจกฺก   นี้    ตรัสรวมสัตว์ทุกชนิด   โดยที่รู้เสียงร้องของ

นกและสัตว์  ๔  เท้าทั้งหมด.

 

ในการทายลักษณะแก้วมณีเป็นต้น  มีอธิบายดังนี้

สมณพราหมณ์บางพวกประกอบเนือง ๆ ซึ่งการทายลักษณะแก้วมณี

เป็นต้น    ด้วยอำนาจสีและสัณฐานเป็นต้น    อย่างนี้ว่า   แก้วมณีอย่างนี้ดี

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 226

อย่างนี้ไม่ดี   เป็นเหตุ   ไม่เป็นเหตุ   ให้เจ้าของปราศจากโรคและมีความ

ยิงใหญ่เป็นต้น.

ในการทายลักษณะนั้น    คำว่า   อาวุธ    ได้แก่เว้นของมีคมมีดาบ

เป็นต้น    นอกนั้นชื่อว่าอาวุธ.

แม้การทายลักษณะหญิงเป็นต้น  ก็พึงทราบโดยความเจริญและความ

เสื่อมของตระกูลที่หญิงชายเป็นต้นเหล่านั้นอยู่.

ส่วนในการทายลักษณะแพะเป็นต้น    พึงทราบความต่างกันดังนี้ว่า

เนื้อของสัตว์มีแพะเป็นต้น  อย่างนี้ควรกิน  อย่างนี้ไม่ควรกิน.

อนึ่ง    ในการทายลักษณะเหี้ยนี้    พึงทราบความต่างกันแม้ในภาพ

จิตรกรรมและเครื่องประดับเป็นต้น     แม้ดังนี้ว่า    เมื่อมีเหี้ยอย่างนี้    จะ

มีผลอันนี้.

และในข้อนี้   มีเรื่องดังต่อไปนี้.

ได้ยินว่า    ที่วัดแห่งหนึ่ง     เขาเขียนภาพจิตรกรรม     เป็นรูปเหี้ย

กำลังพ่นไฟ   ตั้งแต่นั้นมาภิกษุทั้งหลายเกิดทะเลาะกันใหญ่. ภิกษุอาคันตุกะ

รูปหนึ่ง   เห็นภาพนั้นเข้า   จึงลบเสีย   ตั้งแต่นั้นมา   การทะเลาะก็เบาลง.

การทายลักษณะช่อฟ้า     พึงทราบโดยเป็นช่อฟ้าเครื่องประดับบ้าง

ช่อฟ้าเรือนบ้าง.

การทายลักษณะเต่า   ก็เช่นเดียวกับการทายลักษณะเหี้ยนั่นเอง.

การทายลักษณะเนื้อ       ตรัสรวมสัตว์ทุกชนิดโดยลักษณะของสัตว์

๔ เท้าทั้งหมด.

คำว่า  รฺ  นิยฺยาน  ภวิสฺสติ  ได้แก่พยากรณ์การเสด็จประพาส

ของพระราชาทั้งหลายอย่างนี้ว่า    พระราชาพระองค์โน้นจักเสด็จออกโดย

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 227

วันโน้น   โดยฤกษ์โน้น.  ทุกบทมีนัยดังนี้  จึงอธิบายในบทนี้บทเดียว.

ส่วนบทว่า    อนิยฺยาน    ในที่นี้อย่างเดียว    ได้แก่การที่พระราชา

เสด็จไปพักแรมแล้วกลับมา.

คำว่า    พระราชาภายในจักเข้าประชิด    พระราชาภายนอกจักถอย

ความว่า  พยากรณ์การเข้าประชิดและการถอยของพระราชาทั้งหลายอย่างนี้

ว่า   พระราชาของพวกเราภายในพระนครจักเข้าประชิดพระราชาภายนอก

ผู้เป็นข้าศึก    ลำดับนั้น   พระราชาภายนอกพระองค์นั้นจักถอย.    แม้ใน

บทที่สอง   ก็นัยนี้แหละ.   ความชนะและความแพ้ปรากฏแล้วเทียว.

เรื่องจันทรคราสเป็นต้น พึงทราบโดยพยากรณ์ว่า  ราหูจักถึงจันทร์

ในวันโน้น.     อนึ่ง     แม้ดาวนักษัตรร่วมจับดาวอังคารเป็นต้น      ก็ชื่อ

นักษัตรคราสนั่นเอง.

บทว่า  อุกฺกาปาโต  ได้แก่คบไฟตกจากอากาศ.

บทว่า  ทิสาฑาโห  ได้แก่ทิศมืดคลุ้มราวกะอากูลด้วยเปลวไฟและ

เปลวควันเป็นต้น.

บทว่า   เทวทุนฺทุภิ   ได้แก่เมฆคำรามหน้าแล้ง.

บทว่า  อุคฺคมน  ได้แก่ขึ้น.

บทว่า  โอคฺคมน  ได้แก่ตก.

บทว่า   สงฺกิเลส  แปลว่า  ไม่บริสุทธิ์.

บทว่า  โวหาน  แปลว่า  บริสุทธิ์.

บทว่า  เอว   วิปาโก   ความว่า  จักนำสุขและทุกข์ต่าง ๆ   อย่างนี้มา

ให้แก่โลก.

บทว่า  สุวุฏฺิกา  ความว่า  ฝนตกต้องตามฤดูกาล.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 228

บทว่า  ทุพฺพุฏฺิกา     ความว่า  ฝนตกเป็นครั้งคราว    อธิบายว่า

ฝนน้อย.

บทว่า  มุทฺธา  ท่านกล่าวถึงการนับด้วยหัวแม่มือ.

บทว่า  คณนา  ได้แก่การนับไม่ขาดสาย.

บทว่า  สงฺขาน  ได้แก่การนับรวมโดยการบวกและการคูณเป็นต้น.

ผู้ที่ชำนาญการนับรวมนั้น  พอเห็นต้นไม้   ก็รู้ได้ว่า  ในต้นนี้มีใบเท่านี้.

บทว่า  กาเวยฺย    ความว่า   กิริยาที่กวีทั้ง  ๔ พวก    ดังที่ตรัสไว้

ดังนี้ว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  กวีมี  ๔ พวกเหล่านี้   คือ จินตากวี  สุตกวี

อรรถกวี   ปฏิภาณกวี   ดังนี้   แต่งกาพย์เพื่อเลี้ยงชีพ   โดยความคิดของ

ตนบ้าง      โดยสดับเพราะได้ฟังเรื่องมีอาทิว่า      ได้มีพระราชาพระนาม

เวสสันดร   ดังนี้บ้าง   โดยเนื้อความอย่างนี้ว่า   เรื่องนี้มีเนื้อความอย่างนี้

เราจักแต่งเรื่องนั้นอย่างนี้   ดังนี้บ้าง    โดยปฏิภาณที่เกิดขึ้นตามเหตุการณ์

อย่างนี้ว่า     เราได้เห็นเหตุการณ์บางอย่าง     จักแต่งกาพย์ให้เข้ากันได้กับ

เรื่องนั้นบ้าง.   เรื่องที่เกี่ยวกับโลกข้าพเจ้าได้กล่าวแล้วเทียว.

ที่ชื่อว่า   ให้ฤกษ์อาวาหมงคล  ได้แก่ให้ฤกษ์ทำพิธีอาวาหมงคลว่า

ท่านทั้งหลายจงนำเจ้าสาวจากตระกูลโน้นมาให้เจ้าบ่าวผู้นี้โดยฤกษ์โน้น.

บทว่า วิวาห  ความว่า  ให้ฤกษ์ทำพิธีวิวาหมงคลว่า  ท่านทั้งหลาย

จงนำเจ้าสาวนี้ไปให้เจ้าบ่าวโน้นโดยฤกษ์โน้น   เขาจักมีความเจริญ.

บทว่า    สวทน   ความว่า    ที่ชื่อว่าฤกษ์ส่งตัว    ได้แก่พิธีทำให้

คู่บ่าวสาวปรองดองกันอย่างนี้ว่า  วันนี้ฤกษ์ดี  เธอทั้ง  ๒ จงปรองดองกัน

ในวันนี้แหละ  เธอทั้ง ๒ จักไม่หย่าร้างกัน  ด้วยประการฉะนี้.

ที่ชื่อว่า  วิวทน   ได้แก่ถ้าสามีภรรยาประสงค์จะหย่าร้างกัน    ก็ดูฤกษ์

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 229

ทำพิธีหย่าร้างอย่างนี้ว่า   ท่านจงหย่าขาดกันในวันนี้แหละ  ท่านจักไม่ร่วม

กันอีก  ด้วยประการฉะนี้.

บทว่า    สงฺกิรณ    ความว่า      ดูฤกษ์ให้รวบรวมทรัพย์อย่างนี้ว่า

ทรัพย์ที่ให้กู้ยืมก็ดี     เป็นหนี้ก็ดี    ท่านจงเรียกเก็บเสียในวันนี้     เพราะ

ทรัพย์ที่เรียกเก็บในวันนี้นั้นจักถาวร.

บทว่า  วิกิรณ   ความว่า   ดูฤกษ์หาประโยชน์เองหรือให้คนอื่นหา

ประโยชน์อย่างนี้ว่า    ถ้าท่านต้องการจะหาประโยชน์ด้วยการลงทุนและให้

กู้ยืมเป็นต้น  ทรัพย์ที่หาประโยชน์ในวันนี้จะเพิ่มเป็น  ๒  เท่า  ๔  เท่า.

บทว่า  สุภคกรณ     ความว่า  ดูฤกษ์ทำให้เป็นที่รัก     ที่ชอบใจ

หรือทำให้มีสิริ.

บทว่า  ทุพฺภคกรณ  ความตรงกันข้ามกับบท  สุภคกรณ   นั้น.

บทว่า  วิรุทฺธคพฺภกรณ    ความว่า  กระทำครรภ์ที่ตก    ที่ทำลาย

ที่แท้ง   ที่ตาย   อธิบายว่า   ให้ยาเพื่อไม่ให้แม่เสียหายต่อไป.

ก็ครรภ์ย่อมพินาศด้วยเหตุ  ๓  อย่าง   คือ   ลม   เชื้อโรค   กรรม.

ในครรภ์พินาศ ๓ อย่างนั้น     เมื่อครรภ์พินาศด้วยลม    ต้องให้ยาเย็น  ๆ

สำหรับระงับ  เมื่อพินาศด้วยเชื้อโรค   ต้องต่อต้านเชื้อโรค  แต่เมื่อพินาศ

ด้วยกรรม  แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ไม่อาจจะห้ามได้.

บทว่า ชิวฺหานิพนฺธน  ได้แก่ร่ายมนต์ผูกลิ้นไว้.

บทว่า  หนุสหนน  ได้แก่ร่ายมนต์ผูกปาก  ผูกไว้อย่างที่ไม่สามารถ

จะให้คางเคลื่อนไหวได้.

บทว่า     หตฺถาภิชปฺปน     ได้แก่ร่ายมนต์ทำให้มือทั้ง  ๒  สั่นรัว.

ได้ยินว่า   เมื่อยืนอยู่ภายใน ๗ ก้าว   ร่ายมนต์นั้นแล้ว   อีกคนหนึ่งจะมือ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 230

สั่นรัว  พลิกไปมา.

บทว่า  กณฺณชปฺปน   ได้แก่ร่ายเวท   ทำให้หูทั้ง ๒ ไม่ได้ยินเสียง.

ได้ยินว่า     ร่ายมนต์นั้นแล้วกล่าวตามประสงค์ในโรงศาล     ฝ่ายปรปักษ์

ไม่ได้ยินเสียงนั้น  ดังนั้น  จึงไม่อาจโต้ตอบได้เต็มที่.

บทว่า    อาทาสปญฺห    ได้แก่เชิญเทวดาลงในกระจก    แล้วถาม

ปัญหา.

บทว่า   กุมารีปญฺห   ได้แก่เชิญเทวดาเข้าในร่างของเด็กสาว    แล้ว

ถามปัญหา.

บทว่า   เทวปญฺห    ได้เเก่เชิญเทวดาเข้าในร่างของนางทาสี    แล้ว

ถามปัญหา.

บทว่า     อาทิจฺจุปฏฺาน     ได้แก่บำเรอพระอาทิตย์เพื่อประโยชน์

ในการดำรงชีพ.

บทว่า    มหตุปฏฺาน    ได้แก่บำเรอท้าวมหาพรหมเพื่อประโยชน์

อย่างเดียวกัน.

บทว่า  อพฺภุชฺชลน   ได้แก่ร่ายมนต์พ่นเปลวไฟออกจากปาก.

บทว่า    สิริวฺหายน     ได้แก่เชิญขวัญเข้าตัวอย่างนี้ว่า      ขวัญเอย

จงมาอยู่ในร่างเราเอย.

บทว่า    สนฺติกมฺม     ได้แก่ไปเทวสถานทำพิธีสัญญาบนบาน   ซึ่ง

จะต้องทำในเวลาที่สำเร็จว่า     ถ้าเรื่องนี้จักสำเร็จแก่ข้าพเจ้า     ข้าพเจ้าจัก

แก้บนแก่ท่าน   ด้วยสิ่งนี้ ๆ.   และเมื่อเรื่องนั้นสำเร็จแล้ว   กระทำตามนั้น

ชื่อว่า  ทำพิธีแก้บน.

บทว่า   ภูริกมฺม     ได้แก่สอนการใช้มนต์ที่ผู้อยู่ในบ้านเรือนจะ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 231

ต้องเรียน.

ในข้อว่า  วสฺสกมฺม   โวสฺสกมฺม   นี้   บทว่า   วสฺโส   ได้แก่

ชาย    บทว่า   โวสฺโส   ได้แก่บัณเฑาะก์.   การทำบัณเฑาะก์ให้เป็นชาย

ชื่อ วัสสกรรม  การทำชายให้เป็นบัณเฑาะก์  ชื่อ  โวสสกรรม ด้วยประการ

ฉะนี้.    ก็เมื่อทำดังนั้น    ย่อมให้ถึงเพียงภาวะที่ตัดเท่านั้น    ไม่อาจทำให้

เพศหายไปได้    บทว่า    วตฺถุกมฺม   ได้แก่ทำพิธีสร้างเรือนในพื้นที่ที่ยัง

มิได้ตกแต่ง.

บทว่า   วตฺถุปริกรณ   ได้แก่กล่าวว่า  ท่านทั้งหลายจงนำสิ่งนี้  ๆ มา

ดังนี้แล้ว  ทำพิธีบวงสรวงพื้นที่.

บทว่า  อาจมน  ได้แก่ใช้น้ำล้างปากให้สะอาด.

บทว่า  นฺหาปน  ได้แก่อาบน้ำมนต์ให้คนอื่น.

บทว่า   ชูหน  ได้แก่ทำพิธีบูชาไฟ  เพื่อประโยชน์แก่พวกเขา.

บทว่า   วมน  ได้แก่ทำยาสำรอก.

แม้ในการปรุงยาถ่าย  ก็นัยนี้เหมือนกัน.

บทว่า   อุทฺธวิเรจน   ได้แก่ปรุงยาถ่ายโรคเบื้องบน.

บทว่า   อโธวิเรจน   ได้แก่ปรุงยาถ่ายโรคเบื้องล่าง.

บทว่า  สีสวิเรจน  ได้แก่ปรุงยาแก้ปวดศีรษะ.

บทว่า    กณฺณเตล  ได้แก่หุงน้ำมันยาเพื่อสมานหู  หรือเพื่อบำบัด

แผล.

บทว่า   เนตฺตปฺปาน  ได้แก่น้ำมันหยอดตา.

บทว่า  นตฺถุกมฺม   ได้แก่ใช้น้ำมันปรุงเป็นยานัตถุ์.

บทว่า  อญฺชน   ได้แก่ปรุงยาทากัดเป็นด่างสามารถลอกได้  ๒

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 232

หรือ ๓ ชั้น.

บทว่า ปจฺจญฺชน  ได้แก่ปรุงยาเย็นระงับ.

บทว่า  สาลากิย  ได้แก่เครื่องมือของจักษุแพทย์

บทว่า  สลฺลกตฺติย  ได้แก่เครื่องมือของศัลยแพทย์.

กิจกรรมของแพทย์รักษาโรคเด็ก   เรียกว่า   กุมารเวชกรรม.

ด้วยคำว่า  มูลเภสชฺชาน   อนุปฺปทาน   (ใส่ยา)   นี้   พระผู้มี

พระภาคเจ้าทรงแสดงถึงกายบำบัด.

บทว่า  โอสธีน  ปฏิโมกฺโข  ได้แก่ใส่ด่างเป็นต้น    เมื่อแผลได้ที่

ควรแก่ด่างเป็นต้นนั้น  ก็เอาต่างเป็นต้นนั้นออกไป.

จบมหาศีลเพียงเท่านี้

พระผู้มีพระภาคเจ้า  ครั้น  ทรงพรรณนาศีล ๓ ประการโดยพิสดาร

โดยอนุสนธิ  แห่งคำสรรเสริญที่พรหมทัตมาณพกล่าว  ด้วยประการฉะนี้

แล้ว  บัดนี้   ทรงเริ่มประกาศความว่างเปล่าโดยนัยมีอาทิว่า   ดูก่อนภิกษุ

ทั้งหลาย   ยังมีธรรมอื่น ๆ ที่ลึกซึ้ง    เห็นได้ยาก   รู้ตามได้ยาก    ดังนี้

โดยอนุสนธิแห่งคำสรรเสริญที่ภิกษุสงฆ์กล่าว.

คำว่า   ธรรม  ในพระบาลีนั้น    ความว่า  ธรรมศัพท์   เป็นไปใน

อรรถทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้   คือ   คุณธรรม   เทศนาธรรม   ปริยัติธรรม

นิสัตตธรรม.

จริงอยู่  ธรรมศัพท์เป็นไปในคุณธรรม  เช่นในประโยคมีอาทิว่า

ธรรมแลอธรรมทั้ง  ๒  หามีผลเสมอกันไม่  อธรรม

นำสัตว์ไปนรก   ธรรมให้สัตว์ถึงสุคติ.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 233

เป็นไปในเทศนาธรรม      เช่นในประโยคมีอาทิว่า     ดูก่อนภิกษุ

ทั้งหลาย   เราจักแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น . . . . . . แก่เธอทั้งหลาย.

เป็นไปในปริยัติธรรม  เช่นในประโยคมีอาทิว่า  ภิกษุในพระธรรม

วินัยนี้  ย่อมเรียนธรรม  คือ  สุตตะ  เคยยะ.

เป็นไปในนิสัตตธรรม    เช่นในประโยคมีอาทิว่า   ก็ในสมัยนั้นแล

ธรรมมีอยู่  คือ  ขันธ์ทั้งหลายมีอยู่.

ก็ในพระบาลีนี้     ธรรมศัพท์เป็นไปในคุณธรรม.     เพราะฉะนั้น

พึงเห็นความในพระบาลีนี้อย่างนี้ว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ตถาคตยังมีคุณ

อื่น ๆ อีก.

บทว่า  คมฺภีรา  ความว่า    มีที่ตั้งอันญาณของบุคคลอื่นหยั่งไม่ได้

ยกเว้นตถาคต   เหมือนมหาสมุทรอันปลายจะงอยปากยุงหยั่งไม่ถึงฉะนั้น.

ที่ชื่อว่า  เห็นได้ยาก  เพราะลึกซึ่งนั่งเอง.

ที่ชื่อว่า  ได้ยาก  เพราะเห็นได้ยากนั่นเอง.

ที่ชื่อว่า  สงบ  เพราะดับความเร่าร้อนทั้งหมด.

ก็ชื่อว่า  สงบ  แม้เพราะเป็นไปในอารมณ์ที่สงบ.

ที่ชื่อว่า  ประณีต   เพราะทำให้ไม่รู้จักอิ่ม  ดุจโภชนะที่มีรสอร่อย

ที่ชื่อว่า  คาดคะเนเอาไม่ได้  เพราะจะใช้การคะเนเอาไม่ได้   เหตุ

เป็นวิสัยแห่งญาณอันสูงสุด.

ที่ชื่อว่า  ละเอียด  เพราะมีสภาพละเอียดอ่อน.

ที่ชื่อว่า  รู้ได้เฉพาะบัณฑิต   เพราะบัณฑิตเท่านั้นพึงรู้   เหตุมิใช่

วิสัยของพวกพาล.

ข้อว่า  เย ตถาคโต   สย   อภิญฺา สจฺฉิกตฺวา   ปเวเทติ  ความว่า

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 234

ซึ่งเป็นคุณธรรมที่ตถาคตเป็นผู้ที่มิใช่มีบุคคลอื่นแนะนำ   ก็ทำให้ประจักษ์

ด้วยพระปรีชาญาณอันวิเศษยิ่งเอาทีเดียว      แล้วสอนผู้อื่นให้รู้แจ้ง     คือ

แสดง    กล่าว  ประกาศ.

บทว่า   เยหิ   ความว่า   ด้วยคุณธรรมเหล่าใด.

บทว่า   ยถาภุจฺจ   แปลว่า   ตามเป็นจริง.

ข้อว่า   วณฺณ   สมฺมา   วทมานา   วเทยฺยุ    ความว่า    ผู้ประสงค์

จะกล่าวสรรเสริญตถาคต   พึงกล่าวได้โดยชอบ   อธิบายว่า    อาจกล่าวได้

ไม่บกพร่อง.

ถามว่า    ก็และธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรรเสริญอย่างนี้นั้น

ได้แก่อะไร ?

ตอบว่า  ได้แก่พระสัพพัญญุตญาณ.

ถามว่า   ถ้าอย่างนั้น   ทำไมถึงทรงท่านิเทศเป็นพหุวจนะ.

ตอบว่า   เพราะประกอบด้วยจิตมากดวง   และมีอารมณ์มากมาย.

จริงอยู่     พระสัพพัญญุตญาณนั้น    ได้ในมหากิริยาจิตที่เป็นญาณ-

สัมปยุต   ๔  ดวง.    และธรรมอะไร ๆ ที่ไม่ชื่อว่าเป็นอารมณ์ของพระสัพ-

พัญญุตญาณนั้น  หามิได้.  สมดังคำที่พระสารีบุตรกล่าวไว้เป็นต้นว่า ชื่อว่า

พระสัพพัญญุตญาณ    เพราะรู้ธรรมทั้งหมด   กล่าวคือ    ธรรมส่วนอดีต

อนาคต  และปัจจุบัน  ชื่อว่า  อนาวรณญาณ   เพราะไม่มีเครื่องขัดข้องใน

พระญาณนั้น.

ทรงทำนิเทศเป็นพหุวจนะ    เพราะประกอบด้วยจิตมากดวง    และ

เพราะมีอารมณ์มากมายด้วยอำนาจที่เกิดขึ้นบ่อย  ๆ  ด้วยประการฉะนั้นแล.

ส่วนคำว่า  อญฺเว นี้เป็นคำกำหนดไว้ในพระบาลีนี้   พึงประกอบ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 235

กับบททุกบทอย่างนี้ว่า        ธรรมเหล่าอื่นมิใช่ธรรมมีเว้นจากปาณาติบาต

เป็นต้น   ลึกซึ้งจริง ๆ  ไม่ใช่ตื้น.

ก็สาวกบารมีญาณลึกซึ้ง      แต่ปัจเจกโพธิญาณยังลึกซึ้งกว่านั้น

ฉะนั้น   จึงไม่มีคำกำหนดไว้ในสาวกบารมีญาณนั้น  และพระสัพพัญญุต-

ญาณยังลึกซึ้งกว่าปัจเจกโพธิญาณนั้น    ฉะนั้น    จึงไม่มีคำกำหนดไว้ใน

ปัจเจกโพธิญาณนั้น     ส่วนญาณอื่นที่ลึกซึ้งกว่าพระสัพพัญญุตญาณนี้ไม่มี

ฉะนั้น  จึงได้คำกำหนดว่า  ลึกซึ้งทีเดียว.    พึงทราบคำทั้งหมดว่า   เห็น

ได้ยาก  รู้ตามได้ยาก   เหมือนอย่างนั้น.

ก็คำถามในบทว่า   กตเม  จ   เต   ภิกฺขเว     นี้    เป็นคำถามเพื่อ

ประสงค์จะแก้ธรรมเหล่านั้น.

ในคำเป็นต้นว่า  สนฺติ   ภิกฺขเว   เอเก   สมณพฺราหฺมณา  ดังนี้

เป็นคำตอบคำถาม.

หากจะมีคำถามว่า  ก็เหตุไรจึงทรงเริ่มคำคอบคำถามนี้อย่างนี้  ?

ตอบว่า    การที่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย    ทรงถึงฐานะ ๔ ประการ

แล้วทรงบันลือเป็นการยิ่งใหญ่   พระปรีชาญาณก็ติดตามทา    ความที่พระ

พุทธญาณยิ่งใหญ่ย่อมปรากฏ     พระธรรมเทศนาลึกซึ้ง    ตรึงตราไว้ด้วย

พระไตรลักษณ์  ประกอบด้วยสุญญตา.

 

ฐานะ  ๔  ประการอะไรบ้าง ?

คือ  ทรงบัญญัติพระวินัย   ประการ   ๑  ทรงกำหนดธรรมอันเป็น

ภูมิพิเศษ  ประการ ๑ ทรงจำแนกปัจจยาการ ประการ ๑  ทรงรู้ถึงลัทธิอื่น

ประการ ๑.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 236

เพราะฉะนั้น   ธรรมดาว่าการทรงบัญญัติสิกขาบท   ในเมื่อเรื่องลง

กันได้อย่างนี้ว่า  นี้โทษเบา  นี้โทษหนัก   นี้เป็นความผิดแก้ไขไม่ได้   นี้

เป็นอาบัติ   นี้ไม่เป็นอาบัติ    นี้เป็นอาบัติถึงชั้นเด็ดขาด     นี้เป็นอาบัติถึง

ขั้นอยู่กรรม  นี้เป็นอาบัติขั้นแสดง  นี้เป็นโลกวัชชะ  นี้เป็นปัณณัตติวัชชะ

ควรบัญญัติข้อนี้เข้าในเรื่องนี้   ดังนี้  ในการทรงบัญญัติสิกขาบทนั้น  ผู้อื่น

ไม่มีปรีชาสามารถ      เรื่องนี้มิใช่วิสัยของผู้อื่น     เป็นวิสัยของพระตถาคต

เท่านั้น.  ดังนั้น   การที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงถึงฐานะ  คือ ทรงบัญญัติ

พระวินัยดังนี้   ทรงบันลือจึงเป็นการยิ่งใหญ่   พระปรีชาญาณก็ติดตามมา

ประกอบด้วยสุญญตา   ดังนี้แล.

อนึ่ง      คนเหล่าอื่นไม่มีปรีชาสามารถจะกล่าวจำแนกอภิธรรมปิฎก

สมันตปัฏฐานอนันตนัย    ๒๔   ประการว่า   ชื่อว่า   สติปัฏฐาน ๔   ชื่อว่า

อริยมรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่า  ขันธ์ ๕  ชื่อว่า  อายตนะ  ๑๒  ชื่อว่า  ธาตุ ๑๘

ชื่อว่า   อริยสัจ ๔   ชื่อว่า   อินทรีย์   ๒๒  ชื่อว่า  เหตุ ๙  ชื่อว่า  อาหาร ๔

ชื่อว่า  ผัสสะ  ๗  ชื่อว่า   เวทนา  ๗  ชื่อว่า   สัญญา  ๗   ชื่อว่า   เจตนา  ๗

ชื่อว่า   จิต ๗    ในธรรมเหล่านี้    ชื่อว่า    กามาวจรธรรมเท่านี้    ชื่อว่า

รูปาวจรปริยาปันธรรมเท่านี้   ชื่อว่า อรูปาวจรอปริยาปันธรรมเท่านี้  ชื่อว่า

โลกิยธรรมเท่านี้   ชื่อว่า   โลกุตตรธรรมเท่านี้     ดังนี้.     เรื่องนี้มิใช่วิสัย

ของผู้อื่น  เป็นวิสัยของพระตถาคตเท่านั้น.   ดังนั้น  พระพุทธเจ้าทั้งหลาย

ทรงถึงฐานะ    คือ  ทรงกำหนดธรรมอันเป็นภูมิพิเศษ   ทรงบันลือจึงเป็น

การยิ่งใหญ่   พระปรีชาญาณก็ติดตามมา  ประกอบด้วยสุญญตา  ดังนี้แล

อนึ่ง   อวิชชานี้ใดเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลาย   โดยอาการ ๙ อย่าง

คือ   อวิชชานั้นเป็นปัจจัยโดยภาวะที่เกิดขึ้น ๑   เป็นปัจจัยโดยภาวะที่เป็น

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 237

ไป ๑  เป็นปัจจัยโดยภาวะที่เป็นนิมิต ๑  เป็นปัจจัยโดยความประมวลมา ๑

โดยเป็นความประกอบร่วม ๑   โดยเป็นความกังวล ๑   โดยเป็นสมุทัย ๑

โดยเป็นเหตุ  ๑   โดยเป็นปัจจัย  ๑

อนึ่ง  สังขารเป็นต้น  ก็เป็นปัจจัยแก่วิญญาณเป็นต้น    โดยอาการ

๙ อย่าง        ดังที่พระสารีบุตรกล่าวไว้ว่า      ปัญญาในการกำหนดปัจจัย

ชื่อธัมมัฏฐิติญาณ      อย่างไร  ?   คือ      อวิชชาเป็นที่ตั้งแห่งความเกิด

ของสังขาร ๑   เป็นที่ตั้งแห่งความเป็นไปของสังขาร ๑  เป็นที่ตั้งแห่งนิมิต

ของสังขาร ๑   เป็นที่ตั้งแห่งความประมวลมาของสังขาร ๑   เป็นที่ตั้งแห่ง

การประกอบร่วมของสังขาร  ๑   เป็นที่ตั้งแห่งความกังวลของสังขาร  ๑

เป็นที่ตั้งแห่งสมุทัยของสังขาร ๑   เป็นที่ตั้งแห่งเหตุของสังขาร ๑   เป็นที่

ตั้งแห่งปัจจัยของสังขาร ๑  อวิชชาเป็นปัจจัยโดยอาการ ๙ อย่างนี้   สังขาร

เป็นธรรมที่อาศัยกันเกิดขั้น   ธรรมทั้ง ๒ ประการนี้     เป็นปัจจัยและเกิด

แต่ปัจจัย      ปัญญาในการกำหนดปัจจัยดังกล่าวนี้       ชื่อธัมมัฏฐิติญาณ

ทั้งอดีตกาล  ทั้งอนาคตกาล  อวิชชาเป็นที่ตั้งแห่งความเกิดขึ้นของสังขาร ๑

เป็นที่ตั้งแห่งปัจจัยของสังขาร  ๑     อวิชชาเป็นปัจจัยโดยอาการ ๙ อย่างนี้

สังขารเป็นธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้น  ธรรมทั้ง ๒ ประการนี้   เป็นปัจจัยและ

เกิดแต่ปัจจัย     ปัญญาในการกำหนดปัจจัยดังกล่าวนี้    ชื่อธัมมัฏฐิติญาณ

ชาติเป็นที่ตั้งแห่งความเกิดของชรามรณะ ๑     และเป็นที่ตั้งแห่งปัจจัยของ

ชรามรณะ ๑  ชาติเป็นปัจจัยโดยอาการ  ๙  อย่างนี้  ชรามรณะเกิดแต่ปัจจัย

ธรรมทั้ง  ๒ ประการนี้   เป็นปัจจัยและเกิดแต่ปัจจัย      ปัญญาในการกำหนด

ปัจจัยดังกล่าวนี้   ชื่อธัมมัฏฐิติญาณ  ดังนี้.  คนเหล่าอื่นไม่มีปรีชาสามารถ

ที่จะกล่าวจำแนกปฏิจจสมุปบาทอันมีวัฏฏะ ๓    มีกาล ๓    มีสนธิ ๓    มี

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 238

สังเขป ๔ มีอาการ  ๒๐   ซึ่งเป็นไปโดยความเป็นปัจจัย  โดยประการนั้น ๆ

แก่ธรรมนั้น ๆ   ดังพรรณนามาฉะนี้ได้   นี้มิใช่วิสัยของผู้อื่น    เป็นวิสัย

ของพระตถาคตเท่านั้น.     ดังนั้น    พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงถึงฐานะคือ

ปัจจยาการ    ทรงบันลือจึงเป็นการยิ่งใหญ่     พระปรีชาญาณก็ติดตามมา

ประกอบด้วยสุญญตา  ดังนี้แล.

อนึ่ง       คนพวกที่ชื่อว่า  สัสสตวาทะ  มี ๔

คนพวกที่ชื่อว่า  เอกัจจสัสสตวาทะ  มี  ๔

คนพวกที่ชื่อว่า  อันตาอันติกะ  มี ๔

คนพวกที่ชื่อว่า   อมราวิกเขปะ   มี ๔

คนพวกที่ชื่อว่า  อธิจจสมุปปันนิกะ  มี ๒

คนพวกที่ชื่อว่า  สัญญีวาทะ  มี ๑๖

คนพวกที่ชื่อว่า  อสัญญีวาทะ  มี ๘

คนพวกที่ชื่อว่า  เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ  มี ๘

คนพวกที่ชื่อว่า   อุจเฉทวาทะ  มี ๗

คนพวกที่ชื่อว่า  ทิฏฐธัมมนิพพานวาทะ  มี ๕

คนเหล่านั้นอาศัยทิฏฐินี้แล้ว   ยึดถือทิฏฐินี้      ฉะนั้น  จึงรวมเป็น

ทิฏฐิ ๖๒   คนเหล่าอื่นไม่มีปรีชาสามารถที่จะกล่าวทำลายทิฏฐิเหล่านั้น

สะสางไม่ให้รกได้   นี้มิใช่วิสัยของผู้อื่น   เป็นวิสัยของพระตถาคตเท่านั้น

ดังนั้น   พระพุทธเจ้าทั้งหลาย  ทรงรู้ถึงฐานะข้อที่เป็นลัทธิอื่น  ดังนี้แล้ว

ทรงบันลือจึงเป็นการยิ่งใหญ่       จัดเข้าเป็นพระปรีชาญาณย่อมติดตามมา

ความที่พระพุทธญาณยิ่งใหญ่ก็ปรากฏ   เทศนาย่อมลึกซึ้ง  ตรึงตราไว้ด้วย

ลักษณะ  ๓  ประกอบด้วยสุญญตา  ดังนี้แล.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 239

แต่ในที่นี้   ได้ฐานะคือลัทธิอื่น   ฉะนั้น   พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็น

ธรรมราชา  เมื่อทรงติดตามฐานะคือลัทธิอื่น    เพื่อทรงแสดงความที่พระ

สัพพัญญุตญาณยิ่งใหญ่    และเพื่อทรงประกอบสุญญตาด้วยพระธรรมเทศนา

จึงทรงเริ่มคำถามและตอบอย่างนี้ว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  มีสมณพราหมณ์

พวกหนึ่ง  ดังนี้.

ในพระบาลีนั้น   บทว่า  สนฺติ  ความว่า  มีปรากฏเกิดขึ้น.

บทว่า  ภิกฺขเว   เป็นคำอาลปนะ.

บทว่า   เอเก   ก็คือ   บางพวก.

บทว่า  สมณพฺราหฺมณา  ความว่า  ที่ชื่อว่า  สมณะ.  เพราะความ

เข้าบวช   ที่ชื่อว่า   พราหมณ์   โดยกำเนิด.    อีกอย่างหนึ่ง   โลกสมมติ

อย่างนี้ว่า  สมณะบ้าง  พราหมณ์บ้าง.

สมณพราหมณ์  ชื่อว่า  ปุพฺพนฺตกปฺปิกา  เพราะกำหนด คือ  แยก

ขันธ์ส่วนอดีตแล้วยึดถือ.   อีกอย่างหนึ่ง  ชื่อว่า ปุพฺพนฺตกปฺปิกา  เพราะ

การกำหนดขันธ์ส่วนอดีต  มีอยู่แก่สมณพราหมณ์เหล่านั้น.

ศัพท์ว่า  อนฺโต   นี้ในพระบาลีนั้น  ใช้ในอรรถ  คือ   ลำไส้ใหญ่

ภายใน  ขอบเขต  เลว  สุด   ส่วน.

จริงอยู่   อนฺต  ศัพท์  ใช้ในอรรถว่า  ลำไส้ใหญ่   เช่นในประโยค

มีอาทิว่า  อนฺตปูโร   อุทรปูโร  เต็มไส้  เต็มท้อง.

ใช้ในอรรถว่า  ภายใน  เช่นในประโยคมีอาทิว่า

จรนฺติ  โลเก   ปริวารฉนฺนา

อนฺโต  อสุทฺธา  พหิ  โสภมานา

คนผู้ไม่สำรวม  ภายในไม่บริสุทธิ์

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 240

งามแต่ภายนอก   แวดล้อมด้วยบริวาร

เที่ยวไปในโลก.

ใช้ในอรรถว่า   ขอบเขต   เช่นในประโยคมีอาทิว่า

กายพนฺธนสฺส    อนฺโต   ชิรติ  สา   หริตนฺต   วา   ปถนฺต    วา

ขอบประคดเอวเก่า    ไฟนั้น     มาถึงเขตของเขียวก็ดี   เขตทางก็ดี.

ใช้ในอรรถว่า   เลว   เช่นในประโยคมีอาทิว่า

อนฺตมิท  ภิกฺขเว  ชีวิกาน  ยทิท  ปิณฺโฑลฺย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   บรรดาการเลี้ยงชีพทั้งหลาย

การเลี้ยงชีพด้วยบิณฑบาตนี้เลว.

ใช้ในอรรถว่า  สุด  เช่นในประโยคมีอาทิว่า  เอเสวนฺโต  ทุกฺขสฺส

นี้แหละเป็นที่สุดแห่งทุกข์.

จริงอยู่   ความสิ้นไปแห่งปัจจัยทั้งปวง    เป็นส่วนสุด    ท่านเรียกว่า

ที่สุดแห่งทุกข์.

ใช้ในอรรถว่า   ส่วนอื่น   เช่นในประโยคมีอาทิว่า

เอเสวฺโต  ทุกฺขสฺส   นี่เป็นส่วนอื่นของทุกข์.     อนึ่ง   ส่วนอื่น

ของทุกข์ที่นับว่าเป็นปัจจัยทุกอย่างเรียกว่า   ส่วนสุด.   ใช้ในอรรถว่า  ส่วน

เช่นในประโยคมีอาทิว่า

สกฺกาโย  โข  อาวุโส  เอโก  อนฺโต

ดูก่อนอาวุโส   สักกายะแล   เป็นส่วนหนึ่ง.

แม้ในที่นี้  อนฺต  ศัพท์  นี้นั้น  ก็เป็นไปในอรรถว่า  ส่วน.

แม้   กปฺป   ศัพท์   ก็เป็นไปในอรรถหลายอย่าง    เช่น    อายุกัป

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 241

เลสกัป  และวินัยกัป  เป็นต้น  อย่างนี้ว่า   ติฏฺตุ  ภนฺเต   ภควา  กปฺป

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ   ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกัป

เถิด  อตฺถิ  กปโป  นิปชฺชิตุ   มีเลสเพื่อจะนอน   กปฺปกเตน  อกปฺปกต

สสิพฺพิต  โหติ   จีวรที่ยังไม่ได้ทำเครื่องหมายไว้  เย็บกับจีวรที่ทำเครื่อง

หมายไว้แล้ว.    ในที่นี้พึงทราบว่า   เป็นไปในอรรถว่า    ตัณหาและทิฏฐิ.

ข้อนี้แม้พระสารีบุตรก็ได้กล่าวไว้ว่า   โดยอุทานว่า    กปฺโป   กัปปะ   มี

๒ อย่าง    คือ    ตัณหากัปปะ    ข้อกำหนดคือตัณหา    และทิฏฐิกัปปะ

ข้อกำหนดคือทิฏฐิ  ฉะนั้น  พึงทราบความในคำว่า  ปุพฺพนฺตกปฺปิกา  นี้

อย่างนี้ว่า    สมณพราหมณ์เหล่าใด    กำหนดขันธ์ส่วนอดีตโดยเป็นตัณหา

และทิฏฐิ  ตั้งอยู่แล้ว    เหตุนั้น  สมณพราหมณ์เหล่านั้น ชื่อว่า  ปุพพนฺต-

กปฺปิกา  ผู้กำหนดขันธ์ส่วนอดีต.

ที่ชื่อว่า ปุพฺพนฺตานุทิฏฺิโน    เพราะสมณพราหมณ์เหล่านั้น  ผู้

กำหนดขันธ์ส่วนอดีตตั้งอยู่อย่างนี้  มีความเห็นไปตามขันธ์ส่วนอดีตนั่นเอง

โดยที่เกิดขึ้นบ่อย ๆ.      สมณพราหมณ์เหล่านั้นผู้มีทิฏฐิอย่างนี้      เมื่อมา

ปรารภอาศัย      อ้างอิงขันธ์ส่วนอดีตนั้น       ทำแม้คนอื่นให้เห็นไปด้วย

กล่าวคำแสดงทิฏฐิหลายอย่าง   ด้วยเหตุ ๑๘ ประการ   ดังนี้.

บรรดาบทเหล่านั้น  บทว่า  อเนกวิหิตานิ  ได้แก่หลายอย่าง.

บทว่า  อธิมุตติปพานิ  ได้แก่บทที่เป็นชื่อ.

อีกอย่างหนึ่ง    ทิฏฐิ    เรียกว่า   อธิมุตติ   เพราะเป็นไปครอบงำ

อรรถที่เป็นจริง  ไม่ถือเอาตามสภาวะที่เป็นจริง.  บทแห่งอธิมุตติทั้งหลาย

ชื่อว่า  อธิมุตติปทานิ  ได้แก่คำที่แสดงทิฏฐิ.

บทว่า อฏฺารสหิ  วตฺถูหิ  ได้แก่โดยเหตุ  ๑๘ ประการ.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 242

บัดนี้   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำมีอาทิว่า  สนฺติ   ภิกฺขเว    เพื่อ

ตรัสถามโดยนัยมีอาทิว่า   เต  จ   โภนฺโต   แล้วจำแนกแสดงวัตถุเหล่านั้น

เพื่อประสงค์จะแสดงวัตถุ ๑๘  ที่สมณพราหมณ์เหล่านั้นกล่าวย้ำ.

ในพระบาลีนั้น   ที่ชื่อว่า   วาทะ   เพราะเป็นเครื่องกล่าว.    คำว่า

วาทะ  นี้   เป็นชื่อแห่งทิฏฐิ.

ที่ชื่อว่า  สัสสตวาทะ   เพราะมีวาทะว่าเที่ยง.  อธิบายว่า   เป็นพวก

มีความเห็นว่าเที่ยง.

แม้บทอื่น ๆ  นอกจากนี้     ที่มีรูปอย่างนี้    ก็พึงทราบความโดยนัย

นี้แหละ.

คำว่า  สสฺสต  อตฺตานญฺจ  โลกญฺจ   ความว่า  ยึดขันธ์มีรูปเป็นต้น

อย่างใดอย่างหนึ่ง  ว่าเป็นอัตตาและว่าเป็นโลก   แล้วบัญญัติอัตตาและโลก

นั้นว่ายั่งยืน   ไม่ตาย   เที่ยง   มั่นคง   ดังที่ตรัสไว้ว่า    บัญญัติรูปว่าเป็น

อัตตาและโลก  บัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยง  อนึ่ง  บัญญัติเวทนา  สัญญา

สังขาร  วิญญาณ  ว่าเป็นอัตตาและโลก บัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยง.

ในคำมีอาทิว่า    อาตปฺปมนฺวาย    มีอธิบายว่า    ความเพียรชื่อว่า

อาตัปปะ.    โดยภาวะที่ยังกิเลสให้เร่าร้อน    ความเพียรนั้นแหละ     ชื่อว่า

ปธานะ  โดยเป็นความตั้งมั่น  ชื่อว่า  อนุโยคะ   โดยที่ประกอบอยู่บ่อย ๆ

ความว่า     เป็นไปตาม    คืออาศัย    คือพึ่งพิงความเพียรทั้ง ๓ ประเภท

ดังพรรณนามาฉะนี้.

ความไม่อยู่ปราศแห่งสติ   เรียกว่า  ความไม่ประมาท

บทว่า   สมฺมามนสิกาโร   มีอธิบายว่า   มนสิการโดยอุบาย   คือ

มนสิการครั้งแรก   โดยความได้แก่ปัญญา.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 243

ก็    ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ    สำเร็จแก่ผู้ที่ตั้งอยู่ในมนสิการใด

มนสิการนี้ท่านประสงค์เอาว่า  มนสิการ  ในที่นี้.  ฉะนั้น  ในพระบาลีนี้

จึงมีความย่อดังนี้ว่า   อาศัยความเพียร   สติ  และปัญญา.

บทว่า   ตถารูป  ความว่า  มีชาติอย่างนั้น.

บทว่า  เจโตสมาธึ   ความว่า  ความตั้งมั่นแห่งจิต .

บทว่า   ผุสติ  ความว่า  ประสบ  คือได้เฉพาะ.

ข้อว่า ยถา  สมาหิเต  จิตฺเต   ความว่า  สมาธิซึ่งเป็นเหตุตั้งจิตไว้

ชอบ   คือ  ตั้งไว้ด้วยดี.

ความแห่งบทว่า  อเนกวิหิต  ปุพฺเพนิวาส  เป็นต้น   ข้าพเจ้ากล่าว

ไว้แล้วในวิสุทธิมรรค.

คำว่า   โส   เอวมาห   ความว่า    เขาเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอานุภาพ

แห่งฌานอย่างนี้   มีทิฏฐิ  จึงกล่าวอย่างนี้ .

บทว่า  วญฺโฌ   ความว่า   ไม่มีผล   คือไม่ให้กำเนิดแก่ใคร ๆ ดุจ

สัตว์เลี้ยงเป็นหมันและตาลเป็นหมันเป็นต้น  ฉะนั้น ด้วยบทว่า วญฺโฌ  นี้

เขาจึงปฏิเสธภาวะที่จะให้กำเนิดรูปเป็นต้นแห่งคุณวิเศษมีฌานเป็นต้น   ที่

ยึดถือว่าเป็นอัตตาและเป็นโลก.

ที่ชื่อว่า   กูฏฏฺโ  เพราะตั้งมั่นดุจยอดภูเขา.

ข้อว่า  เอสิกฏฺาย   ิโต  ความว่า   ตั้งมั่นเป็นเหมือนเสาระเนียด

ที่ตั้งอยู่   เหตุนั้น  จึงชื่อว่า   เอสิกฏฺายิฏฺิโต.  อธิบายว่า   เสาระเนียด

ที่ฝังแน่นย่อมตั้งมั่นไม่หวั่นไหว    ฉันใด    อัตตาและโลกก็ตั้งมั่นเหมือน

ฉันนั้น.  ด้วยบททั้งสอง  ย่อมแสดงว่าโลกไม่พินาศ.  แต่อาจารย์บางพวก

กล่าวเป็นพระบาลีว่า    อีสิกฏฺายิฏฺิโต   แล้วกล่าวว่า   ตั้งอยู่ดุจไส้หญ้า

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 244

ปล้อง.    ในคำของอาจารย์บางพวกนั้น    มีอธิบายดังนี้ว่า    คำที่กล่าวว่า

ย่อมเกิด นั้น มีอยู่  ย่อมออกไปดุจไส้ออกจากหญ้าปล้องตั้งอยู่  เพราะเหตุ

ที่ตั้งอยู่ดุจไส้หญ้าปล้องตั้งอยู่    ฉะนั้น    สัตว์เหล่านั้น   จึงแล่นไป   คือ

จากภพนี้ไปในภพอื่น.

บทว่า  สสรนฺติ  ความว่า  ท่องเที่ยวไป ๆ มา ๆ.

บทว่า  จวนฺติ ความว่า  ถึงการนับอย่างนี้.

บทว่า  อุปปชฺชนฺติ  ก็เหมือนกัน.

แต่ในอรรถกถาท่านกล่าวว่า   ด้วยการที่ท่านได้กล่าวไว้ในเบื้องต้น

ว่า  โลกและอัตตาเที่ยง   ดังนี้   มาบัดนี้กลับกล่าวว่า   ส่วนสัตว์เหล่านั้น

ย่อมแล่นไป  ดังนี้เป็นต้น  สมณะ  หรือพราหมณ์ผู้มีทิฏฐินี้  ชื่อว่า  ย่อม

ทำลายวาทะของตนด้วยตนเอง  ชื่อว่า  ความเห็นของผู้มีทิฏฐิ  ไม่เนื่องกัน

หวั่นไหวเหมือนหลักที่ปักประจำในกองแกลบ    และในความเห็นนี้  ย่อม

มีทั้งดีทั้งไม่ดี      เหมือนชิ้นขนมคูถและโคมัยเป็นต้น      ในกระเช้าของ

คนบ้า

บทว่า  สสฺสติ   ในคำว่า อตฺถิ  เตฺวว   สสฺสติสม นี้  มีความว่า ย่อม

สำคัญ     แผ่นดินใหญ่      ว่าเที่ยง     เพราะมีอยู่เป็นนิจ      แม้ภูเขาสิเนรุ

พระจันทร์   พระอาทิตย์  ก็สำคัญอย่างนั้น     ฉะนั้น  เมื่อสำคัญอัตตาเสมอ

ด้วยสิ่งเหล่านั้นจึงกล่าวว่า   แต่สิ่งที่เที่ยงเสมอคงมีอยู่แท้   ดังนี้.

บัดนี้  สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีทิฏฐิ   เมื่อจะแสดงเหตุเพื่อให้สำเร็จ

ปฏิญญาว่า  อัตตาและโลกเที่ยงดังนี้เป็นต้น   จึงกล่าวคำมีอาทิว่า   ข้อนั้น

เพราะเหตุไร  เพราะข้าพเจ้าอาศัยความเพียร  ดังนี้.

ในพระบาลีนั้น  คำว่า  อิมินามห   เอต  ชานามิ  ความว่า  สมณะ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 245

หรือพราหมณ์ผู้มีทิฏฐิย่อมแสดงว่าด้วยการบรรลุคุณวิเศษนี้     ข้าพเจ้าจึงรู้

ดังนี้โดยประจักษ์       มิใช่ข้าพเจ้ากล่าวโดยเพียงความเชื่ออย่างเดียว  ดังนี้.

ก็  ม  อักษร  ในพระบาลีว่า  อิมินา  มห  เอต  ชานามิ   นี้  ท่านกล่าว

เพื่อทำบทสนธิ.

คำว่า  อิท  ภิกฺขเว    ปม   าน   ความว่า  บรรดาฐานะทั้ง  ๔  ที่

ตรัสไว้ด้วยศัพท์ว่า  ด้วยเหตุ   ๔  อย่าง  นี้เป็นฐานะที่ ๑  อธิบายว่า การ

ระลึกชาติได้เพียงแสนชาติดังนี้   เป็นเหตุที่  ๑. แม้ในวาทะทั่ง ๒  ข้างต้น

ก็นัยนี้แหละ.

ก็วาระนี้   ตรัสโดยระลึกได้แสนชาติอย่างเดียว.   ๒  วาระนอกนี้

ตรัสโดยระลึกได้   ๑๐  ถึง  ๔๐  สังวัฏฏกัป  และวิวัฏฏกัป.

จริงอยู่   เดียรถีย์ผู้มีปัญญาน้อย   ระลึกได้   ประมาณแสนชาติ   ผู้มี

ปัญญาปานกลาง   ระลึกได้   ๑๐  สังวัฏฏกัป   และวิวัฏฏกัป     ผู้มีปัญญา

หลักแหลม   ระลึกได้  ๔๐  สังวัฏฏกัป  และวิวัฏฏกัป  ไม่เกินกว่านั้น.

ในวาระที่ ๔ มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้.

สมณะหรือพราหมณ์บางคน   ที่ชื่อว่า  ตกฺกี    เพราะช่างตรึก  อีก

นัยหนึ่ง  ชื่อว่า  ตกฺกี  เพราะว่า  มีความตรึก  คำว่า   ตกฺกี   นี้เป็นชื่อของ

คนช่างตรึกตรองแล้ว   ยึดถือเป็นทิฏฐิ.

ที่ชื่อว่า  วิมสี   เพราะประกอบด้วยปัญญาพิจารณา.  ชื่อว่าการชั่งใจ

การชอบใจ  การถูกใจด้วยปัญญาพิจารณา.  เหมือนอย่างว่า   บุรุษใช้ไม้

เท้าลองหยั่งน้ำดูแล้วจึงลง   ฉันใด   ผู้ที่ชั่งใจชอมใจ   ถูกใจแล้ว    จึงลง

ความเห็น  นั้น  พึงทราบว่า  ชื่อว่า  วิมสี   เหมือนฉันนั้น.

บทว่า ตกฺกปริยาหต  ความว่า   กำหนดเอาด้วยความตรึก อธิบายว่า

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 246

ตรึกไปตามทางนั้น  ๆ.

บทว่า  วิมสานุจริต  ความว่า ดำเนินตามปัญญาพิจารณา มีประการ

ที่กล่าวแล้วนั้น.

บทว่า  สย   ปาฏิภาณ   ความว่า   เกิดแต่ปฏิภาณของตนเท่านั้น.

บทว่า  เอวมาห  ความว่า  ยึดสัสสตทิฏฐิ   จึงกล่าวอย่างนี้.

ในพระบาลีนั้น  นักตรึก  มี ๔ จำพวก คือ

๑.  อนุสฺสติโก  นึกตามที่ได้ฟังเรื่องราวมา

๒.  ชาติสฺสโร  นึกโดยระลึกชาติได้

๓.  ลาภี  นึกเอาแต่ที่นึกได้

๔.  สุทฺธตกฺกิโก  นึกเอาลอย ๆ

ใน ๔  จำพวกนั้น  ผู้ใดฟังเรื่องราวมาว่า ได้มีพระราชาพระนามว่า

เวสสันดร   ดังนี้เป็นต้น    แล้วก็นึกเอาว่า   ด้วยเหตุนั้นแหละ   ถ้าพระผู้มี

พระภาคเจ้า  คือ  พระเวสสันดร  อัตตาก็เที่ยง  ดังนี้  ถือเป็นทิฏฐิ  ผู้นี้

ชื่อว่า   นึกตามที่ได้ฟังเรื่องราวมา.

ผู้ที่ระลึกชาติได้    ๒ - ๓  ชาติ  แล้วนึกเอาว่า   เมื่อก่อน   เรานี่แหละ

ได้มีมาแล้วในที่ชื่อโน้น  ฉะนั้น   อัตตาจึงเที่ยงดังนี้   ชื่อว่า  นึกโดยระลึก

ชาติได้.

อนึ่ง  ผู้ใดนึกเอาว่า  อัตตาของเราในบัดนี้    มีความสุขอยู่ฉันใด

แม้ในอดีตก็ได้มีความสุขมาแล้ว          แม้ในอนาคตก็จักมีความสุขเหมือน

ฉันนั้น  ถือเป็นทิฏฐิโดยที่ได้แก่ตัว  ผู้นี้ชื่อว่า  นึกเอาแต่ที่นึกได้.

อนึ่ง    ผู้ที่ยึดถือโดยเพียงแต่นึกเอาเองเท่านั้น   ว่า   เมื่อเป็นอย่างนี้

ก็จะเป็นอย่างนี้  ดังนี้  ชื่อว่า  นึกเอาลอย ๆ.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 247

คำว่า  เอเตส  วา  อญฺตเรน    ความว่า  ด้วยเหตุ   ๔   อย่างเหล่านี้

อย่างใดอย่างหนึ่ง   คืออย่างเดียวบ้าง  ๒  อย่างบ้าง  ๓  อย่างบ้าง.

คำว่า  นตฺถิ  อิโต  พหิทฺธา    ความว่า  พระผู้มีพระภาคเจ้าทรง

บันลือสีหนาทที่ใคร ๆ จะคัดค้านไม่ได้ว่า     ก็เหตุอื่นแม้สักอย่างนอกจาก

เหตุเหล่านี้  ไม่มีเพื่อจะบัญญัติว่าเที่ยง.

คำว่า  ตยิท  ภิกฺขเว  ตถาตโต  ปชานาติ   ความว่า  ดูก่อนภิกษุ

ทั้งหลาย  เรื่องนี้นั้น  คือ ทิฏฐิทั้ง  ๔   ประการ  ตถาคตย่อมรู้โดยประการ

ต่าง ๆ.

ลำดับนั้น  เมื่อจะทรงแสดงอาการคือการทรงรู้ชัดนั้น   จึงตรัสพระ

บาลีมีอาทิว่า  ฐานะเป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิเหล่านี้   ดังนี้:-

ในพระบาลีนั้น   ทิฏฐินั่นแหละ   ชื่อว่า  ฐานะเป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ.

อีกอย่างหนึ่ง    แม้เหตุแห่งทิฏฐิทั้งหลาย   ก็ชื่อว่าฐานะเป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ

เหมือนกัน ดังที่พระสารีบุตรกล่าวไว้ว่า   ฐานะเป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ   ๘ อย่าง

อะไรบ้าง  ?  คือ  ขันธ์บ้าง  อวิชชาบ้าง  ผัสสะบ้าง  สัญญาบ้าง  วิตกบ้าง

อโยนิโสมนสิการบ้าง  ปาปมิตรบ้าง  การฟังมาจากคนอื่นบ้าง  แต่ละอย่าง

เป็นฐานะเป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ  เพราะฉะนั้น  ขันธ์เป็นเหตุเป็นปัจจัย  ด้วย

อรรถว่า  เป็นสมุฏฐานเพื่อความเกิดขึ้นแห่งทิฏฐิทั้งหลาย  ขันธ์บ้าง เป็น

ฐานะ   เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิอย่างนี้.     อวิชชาเป็นเหตุ  ฯลฯ  ปาปมิตรเป็น

เหตุ   ฯ ล ฯ  เสียงเล่าลือจากคนอื่นเป็นปัจจัย  ด้วยอรรถว่า  เป็นสมุฏฐาน

เพื่อความเกิดขึ้นแห่งทิฏฐิทั้งหลาย   เสียงเล่าลือจากคนอื่นเป็นฐานะเป็นที่

ตั้งแห่งทิฏฐิอย่างนี้.

คำว่า  เอว   คหิตา  ความว่า    ฐานะเป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิเบื้องต้น

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 248

กล่าวคือ  ทิฏฐิ  ที่บุคคลถือไว้  ยึดไว้  คือ  เป็นไปแล้วอย่างนี้ว่า  อัตตา

และโลกเที่ยง.

คำว่า   เอวฺ   ปรามฏฺา   ความว่า   ยึดไว้บ่อย  ๆ  เพราะความเป็นผู้

มีจิตไม่สงสัย  ชื่อว่า  ยึดมั่นแล้ว   คือให้สำเร็จว่า   นี้เท่านั้นจริง   อย่างอื่น

เปล่า.  ส่วนฐานะเป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิกล่าวคือ  เหตุ เมื่อถือไว้ด้วยประการใด

ย่อมยังทิฏฐิทั้งหลายให้ตั้งขึ้น  อันบุคคลถือไว้แล้ว  ด้วยประการนั้น  โดย

เป็นอารมณ์  โดยเป็นความเป็นไป   และโดยการส้องเสพ  ยึดมั่นไว้  ด้วย

การถือบ่อย ๆ เพราะเห็นว่าไม่มีโทษ.

คำว่า   เอว  คติกา ความว่า มีนิรยคติ  ติรัจฉานคติ  และเปตวิสัยคติ

อย่างใดอย่างหนึ่ง  อย่างนี้.

คำว่า  เอว  อภิสมฺปรายา  นี้เป็นไวพจน์ของบทแรกนั่นเอง  มีคำ

อธิบายว่า   มีโลกนี้และโลกอื่น  อย่างนี้.

คำว่า  ตญฺจ  ตถาคโต   ปชานาติ    ความว่า   ใช่ว่าตถาคตจะรู้ชัด

เฉพาะทิฏฐิพร้อมทั้งเหตุ    พร้อมทั้งคติ    แต่อย่างเดียวก็หามิได้    ที่จริง

ตถาคตย่อมรู้ชัดทั้งหมดนั้น   และรู้ชัดซึ่งศีล   สมาธิ   และพระสัพพัญญุต-

ญาณ  ซึ่งเป็นคุณธรรมยิ่งขึ้นไปกว่านั้น.

คำว่า  ตญฺจ  ปชาน  น  ปรามสติ  ความว่า  ก็แม้จะรู้ชัดคุณวิเศษ

ยอดเยี่ยมอย่างนี้นั้น     แต่ก็ไม่ยึดมั่นด้วยความยึดมั่น  คือ  ตัณหาทิฏฐิ

มานะว่า   เรารู้ชัด.

คำว่า  อปรามสโต  จสฺส  ปจฺจตฺตญฺเจว  นิพฺพุติ  วิทิตา  ความว่า

และเมื่อไม่ยึดมั่นอย่างนี้    ตถาคตก็รู้ความดับสนิทแห่งกิเลส  คือ  ความยึด

มั่นเหล่านั้นเองทีเดียว   ถือด้วยตนนั่นเอง  เพราะความไม่ยึดมั่นเป็นปัจจัย.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 249

ทรงแสดงว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  นิพพานของตถาคตปรากฏแล้ว.

บัดนี้   เพื่อจะทรงแสดงข้อปฏิบัติที่พระตถาคตทรงปฏิบัติแล้ว  เป็น

เหตุให้ทรงบรรลุความดับสนิทนั้น     พวกเดียรถีย์ยินดีแล้ว   ในเวทนา

เหล่าใด  ย่อมเข้าไปสู่การยึดถือทิฏฐิว่า  เราจักเป็นผู้มีความสุขในที่นี้   เรา

จักเป็นผู้มีความสุขในธรรมนี้  ดังนี้  เมื่อจะตรัสบอกกรรมฐาน  โดยเวทนา

เหล่านั้นแหละ  จึงตรัสพระบาลีมีอาทิว่า  เวทนาน  สมุทยญฺจ  ดังนี้.

ในพระบาลีนั้น  คำว่า  ยถาภูต  วิทิตฺวา ความว่า  เพราะอวิชชาเกิด

เวทนาจึงเกิด   ฉะนั้น  บุคคลย่อมเห็นความเกิดแห่งเวทนาขันธ์ด้วยอรรถ

คือความเกิดแห่งปัจจัย      เวทนาเกิดเพราะตัณหาเกิด      เพราะกรรมเกิด

เพราะผัสสะเกิด    แม้เมื่อเห็นลักษณะแห่งความบังเกิด   ชื่อว่า   ย่อมเห็น

ความเกิดแห่งเวทนาขันธ์   รู้ตามเป็นจริง   ซึ่งความเกิดแห่งเวทนา   โดย

ลักษณะทั้ง  ๕  นี้   เพราะอวิชชาดับ  เวทนาจึงดับ เพราะตัณหาดับ  เพราะ

กรรมดับ เพราะผัสสะดับ  เวทนาจึงดับ  ฉะนั้น  บุคคลย่อมเห็นความสิ้น

ไปแห่งเวทนาขันธ์  ด้วยอรรถคือความดับแห่งปัจจัย    แม้เมื่อเห็นลักษณะ

แปรปรวน   ชื่อว่า   ย่อมเห็นความเสื่อมแห่งเวทนาขันธ์   รู้ตามเป็นจริง

ซึ่งการถึงความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งเวทนาทั้งหลาย      โดยลักษณะทั้ง  ๕  นี้

อาศัยเวทนาใดเกิดสุข  โสมนัส   นี้เป็นอัสสาทะแห่งเวทนา   รู้ตามเป็นจริง

ซึ่งอัสสาทะแห่งเวทนาดังนี้    เวทนาไม่เที่ยง  เป็นทุกข์  มีความแปรปรวน

เป็นธรรมดาใด   นี้เป็นอาทีนพแห่งเวทนา    รู้ตามเป็นจริง    ซึ่งอาทีนพ

แห่งเวทนาดังกล่าวนี้   การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะ  ในเวทนาใด

นี้เป็นเหตุเครื่องออกไปแห่งเวทนา   รู้ตามเป็นจริง  ซึ่งเหตุเครื่องออกไป

แห่งเวทนา   ดังกล่าวมานี้.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 250

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   เพราะมีฉันทราคะไปปราศแล้ว  ตถาคตจึงไม่

ยึดถือ    จึงหลุดพ้น     เมื่อยังมีอุปาทานใดอยู่     บุคคลก็พึงยึดถือธรรม

อะไร ๆ  และขันธ์ก็จะพึงมีเพราะยึดถือไว้   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   ตถาคต

ไม่ยึดถือธรรมอะไร ๆ เพราะไม่มีอุปาทานนั้นเทียว  จึงหลุดพ้นแล้ว  ดังนี้.

คำว่า  อิเม  โข  เต  ภิกฺขเว  ความว่า ธรรมคือพระสัพพัญญุตญาณ

เหล่าใด   ที่ตถาคตได้แสดงไว้แล้ว   แก่เธอทั้งหลาย  อย่างนี้ว่า  เราได้ถาม

แล้วว่า   ก็ธรรมเหล่านี้นั้น   ที่ลึกซึ้ง   เป็นไฉน  ?  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

ธรรมเหล่านี้นั้นแล   และตถาคตย่อมรู้ชัดข้อนั้น    และรู้ชัดยิ่งกว่านั้นด้วย

ดังนี้    ธรรมเหล่านั้น    พึงทราบว่าลึกซึ้งเห็นได้ยาก  ฯ ล ฯ  รู้ได้เฉพาะ

บัณฑิต  ซึ่งเป็นเหตุให้ปุถุชนและพระอริยบุคคล   มีพระโสดาบันเป็นต้น

ผู้ใดผู้หนึ่ง   ไม่อาจจะกล่าวสรรเสริญตถาคตตามเป็นจริงได้   ที่จริงตถาคต

เท่านั้น  เมื่อกล่าวสรรเสริญตามเป็นจริง   ก็จะพึงกล่าวได้โดยชอบฉะนั้นแล.

พระผู้มีพระภาคเจ้า   แม้เมื่อตรัสอธิบายอย่างนี้    ก็ตรัสถามเฉพาะ

สัพพัญญุตญาณ   แม้เมื่อจะมอบให้   ก็มอบเฉพาะพระสัพพัญญุตญาณนั้น

แต่ได้ทรงจำแนกทิฏฐิไว้ในระหว่าง   ฉะนั้นแล.

วรรณนาภาณวาร  ที่ ๑  จบ.

ในพระบาลีนั้น  บทว่า  เอกจฺจสสฺสติกา  ความว่า  มีวาทะว่าบาง

อย่างเที่ยง.    พวกที่มีวาทะว่าบางอย่างเที่ยง   มี  ๒  จำพวก  คือ   พวกที่มี

วาทะว่าบางอย่างของสัตว์เที่ยง  ๑  พวกที่มีวาทะว่าบางอย่างของสังขาร

เที่ยง  ๑  ในที่นี้ท่านถือเอาทั้ง  ๒ จำพวกทีเดียว.

บทว่า  ย   เป็นเพียงนิบาต.

บทว่า  กทาจิ  ความว่า   ในกาลบางคราว.