พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 151

กาลอันควรแล้วก็ทรงส่งบริษัทกลับ .   เหล่ามนุษย์ต่างก็ถวายบังคมพระผู้มี

พระภาคเจ้าแล้วพากันหลีกไป.   นี้เป็นกิจหลังอาหาร.

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น     ครั้นเสร็จกิจหลังอาหารอย่างนี้

แล้ว    ถ้ามีพระพุทธประสงค์จะโสรจสรงพระวรกาย   ก็เสด็จลุกจากพุทธ-

อาสน์เข้าซุ้มเป็นที่สรงสนาน         ทรงสรงพระวรกายด้วยน้ำที่ภิกษุผู้เป็น

พุทธุปฐากจัดถวาย.     ฝ่ายภิกษุผู้เป็นพุทธุปฐากก็นำพุทธอาสน์มาปูลาดที่

บริเวณพระคันธกุฎี.   พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองจีวรสองชั้นอันย้อมดี

แล้ว   ทรงคาดประคดเอว   ทรงครองจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง   แล้วเสด็จไป

ประทับนั่งบนพุทธอาสน์นั้น.     ทรงหลีกเร้นอยู่ครู่หนึ่งแต่ลำพังพระองค์

เดียว.    ครั้งนั้น   ภิกษุทั้งหลายพากันมาจากที่นั้น ๆ แล้วมาสู่ที่ปรนนิบัติ

ของพระผู้มีพระภาคเจ้า.    ณ  ที่นั้น  ภิกษุบางพวกก็ทูลถามปัญหา   บาง

พวกก็ทูลขอกรรมฐาน   บางพวกก็ทูลขอฟังธรรม.  พระผู้มีพระภาคเจ้า

ประทับยับยั้งตลอดยามต้น   ทรงให้ความประสงค์ของภิกษุเหล่านั้นสำเร็จ.

นี้เป็นกิจในปฐมยาม.

ก็เมื่อสิ้นสุดกิจในปฐมยาม     ภิกษุทั้งหลายถวายบังคมพระผู้มีพระ

ภาคเจ้าแล้วหลีกไป   เหล่าเทวดาในหมื่นโลกธาตุทั้งสิ้น   เมื่อได้โอกาสก็

พากันเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า  ต่างทูลถามปัญหาตามที่เตรียมมา  โดย

ที่สุดแม้อักขระ ๔ ตัว.       พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตอบปัญหาแก่เทวดา

เหล่านั้น  ให้มัชฌิมยามผ่านไป  นี้เป็นกิจในมัชฌิมยาม.

ส่วนปัจฉิมยาม    พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแบ่งเป็น ๓ ส่วน    คือ

ทรงยับยั้งอยู่ด้วยการเสด็จจงกรมส่วนหนึ่ง    เพื่อทรงเปลื้องจากความเมื่อย

ล้าแห่งพระสรีระอันถูกอิริยาบถนั่งตั้งแต่ก่อนอาหารบีบคั้นแล้ว.    ในส่วน

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 152

ที่สอง   เสด็จเข้าพระคันธกุฎี    ทรงมีพระสติสัมปชัญญะ     สำเร็จสีหไสยา

โดยพระปรัศว์เบื้องขวา.  ในส่วนที่สาม  เสด็จลุกขึ้นประทับนั่งแล้วทรงใช้

พุทธจักษุตรวจดูสัตว์โลกเพื่อเล็งเห็นบุคคลผู้สร้างสมบุญญาธิการไว้   ด้วย

อำนาจทานและศีล  เป็นต้น    ในสำนักของพระพุทธเจ้าองค์ก่อน ๆ.    นี้

เป็นกิจในปัจฉิมยาม.

ก็วันนั้น  พระผู้มีพระภาคเจ้า    ทรงยังกิจก่อนอาหารให้สำเร็จใน

กรุงราชคฤห์แล้ว   ถึงเวลาหลังอาหารเสด็จดำเนินมายังหนทาง   ตรัสบอก

กรรมฐานแก่ภิกษุทั้งหลายในเวลาปฐมยาม       ทรงแก้ปัญหาแก่เทวดาทั้ง

หลายในมัชฌิมยาม  เสด็จขึ้นสู่ที่จงกรม  ทรงจงกรมอยู่ในปัจฉิมยาม  ทรง

ได้ยินภิกษุประมาณ  ๕๐๐  รูปสนทนาพาดพิงถึงพระสัพพัญญุตญาณนี้  ด้วย

พระสัพพัญญุตญาณนั่นแล  ได้ทรงทราบแล้ว.  ด้วยเหตุนั้น  ข้าพเจ้าจึงได้

กล่าวว่า   เมื่อทรงกระทำกิจในปัจฉิมยาม   ได้ทรงทราบแล้ว.   ก็และครั้น

ทรงทราบแล้ว  ได้มีพระพุทธดำริดังนี้ว่า  ภิกษุเหล่านี้ กล่าวคุณพาดพิงถึง

สัพพัญญุตญาณของเรา    ก็กิจแห่งสัพพัญญุตญาณไม่ปรากฏแก่ภิกษุเหล่านี้

ปรากฏแก่เราเท่านั้น    เมื่อเราไปแล้ว     ภิกษุเหล่านั้นก็จักบอกการสนทนา

ของตนตลอดกาล.     แต่นั้นเราจักทำการสนทนาของภิกษุเหล่านั้นให้เป็น

ต้นเหตุ  แล้วจำแนกศีล ๓ อย่าง   บันลือสีหนาทอันใคร ๆ คัดค้านไม่ได้

ในฐานะ ๖๒ ประการ   ประชุมปัจจยาการกระทำพุทธคุณให้ปรากฏ   จัก

แสดงพรหมชาลสูตร    อันจะยิ่งหมื่นโลกธาตุให้หวั่นไหว    ให้จบลงด้วย

ยอดคือพระอรหัต  ปานประหนึ่งยกภูเขาสิเนรุราชขึ้น  และดุจฟาดท้องฟ้า

ด้วยยอดสุวรรณกูฏ    เทศนานั้นแม้เมื่อเราปรินิพพานแล้ว     ก็จักยังอมต-

มหานฤพานให้สำเร็จแก่สัตว์ทั้งหลายตลอดห้าพันปี    ครั้นมีพระพุทธดำริ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 153

อย่างนี้แล้ว      ได้เสด็จเข้าไปยังศาลามณฑลที่ภิกษุเหล่านั้นนั่งอยู่      ด้วย

ประการฉะนี้.

บทว่า  เยน     ความว่า   ศาลามณฑลนั้นอันพระผู้มีพระภาคเจ้า

พึงเสด็จเข้าไปโดยทางทิศใด.

อีกอย่างว่า    บทว่า  เยน  นี้    เป็นตติยาวิภัตติ    ลงในอรรถแห่ง

สัตตมีวิภัตติ.     เพราะฉะนั้น  ในบทนี้จึงมีเนื้อความว่า     ได้เสด็จไป ณ

ประเทศที่มีศาลามณฑลนั้น  ดังนี้ .

คำว่า ปญฺตฺเต อาสเน   นิสีทิ  ประทับเหนืออาสนะที่บรรจงจัดไว้

ความว่า   ข่าวว่า  ในครั้งพุทธกาล   สถานที่ใด ๆ ที่มีภิกษุอยู่แม้รูปเดียวก็

จัดพุทธอาสน์ไว้ทุกแห่งทีเดียว.  เพราะเหตุไร  ?  เขาว่า  พระผู้มีพระภาค-

เจ้าทรงมนสิการถึงเหล่าภิกษุที่รับกรรมฐานในสำนักของพระองค์แล้ว  อยู่

ในที่สำราญว่า   ภิกษุรูปโน้นรับกรรมฐานในสำนักของเราไป  สามารถจะ

ยังคุณวิเศษให้เกิดขึ้นหรือไม่หนอ   ครั้นทรงเห็นภิกษุรูปนั้นละกรรมฐาน

ตรึกถึงอกุศลวิตกอยู่   ลำดับนั้น  มีพระพุทธดำริว่า  กุลบุตรผู้นี้รับกรรม-

ฐานในสำนักของศาสดาเช่นเรา  เหตุไฉนเล่า จักถูกอกุศลวิตกครอบงำให้

จมลงในวัฏฏทุกข์อันหาเงื่อนต้นไม่ปรากฏ       เพื่อจะทรงอนุเคราะห์ภิกษุ

รูปนั้นจึงทรงแสดงพระองค์  ณ  ที่นั้นทีเดียว    ประทานโอวาทกุลบุตรนั้น

แล้วเสด็จเหาะขึ้นสู่อากาศกลับไปยังที่ประทับของพระองค์ต่อไป.

ลำดับนั้น  ภิกษุเหล่านั้นที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทานโอวาทอยู่

อย่างนี้  คิดกัน ว่า พระบรมศาสดาทรงทราบความคิดของพวกเรา  เสด็จมา

แสดงพระองค์ประทับยืน  ณ  ที่ใกล้พวกเรา      เป็นภาระที่พวกเราจะต้อง

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 154

เตรียมพุทธอาสน์ไว้  สำหรับทูลเชิญในขณะนั้นว่า   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ

ขอพระองค์โปรดประทับนั่งบนพุทธอาสน์นี้   ขอพระองค์โปรดประทับนั่ง

บนพุทธอาสน์นี้.   ภิกษุเหล่านั้นต่างจัดพุทธอาสน์ไว้แล้วอยู่.  ภิกษุที่มีตั้ง

ก็จัดตั่งไว้   ที่ไม่มีก็จัดเตียง   หรือแผ่นกระดาน   หรือไม้  หรือแผ่นศิลา

หรือกองทรายไว้      เมื่อไม่ได้ดังนั้นก็ดึงเอาแม้ใบไม้เก่า ๆ มาปูผ้าบังสุกุล

ตั้งไว้บนที่นั้นเอง     แต่ในพระตำหนักหลวงในพระราชอุทยานอัมพลัฏ-

ฐิกานี้   มีพระราชอาสน์อยู่  ภิกษุเหล่านั้นช่วยกันปัดกวาดฝุ่นละออง  พระ

ราชอาสน์นั้นปูลาดไว้   นั่งล้อมสดุดีพระพุทธคุณ   ปรารภถึงพระอธิมุติ-

ญาณ (ญาณรู้อัธยาศัยสัตว์ ) ของพระผู้มีพระภาคเจ้า.  ท่านพระอานนท์

หมายถึงพระราชอาสน์นั้น    จึงกล่าวว่า    ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่เขา

บรรจงจัดถวาย.  ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอย่างนี้    ทั้งที่ทรงทราบ

อยู่    ก็ตรัสถามภิกษุทั้งหลายเพื่อให้เกิดการสนทนา    และภิกษุเหล่านั้นก็

พากันกราบทูลแด่พระองค์ทุกเรื่อง.  เพราะเหตุนั้น  ท่านพระอานนท์  จึง

กล่าวว่า  พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นประทับนั่งแล้ว   ดังนี้เป็นต้น.

ประชุมบทเหล่านั้น  บทว่า กายนุตฺถ  ความว่า  พวกเธอนั่งสนทนา

กันถึงเรื่องอะไร  ?  บาลีเป็น กายเนฺวตฺถ  ก็มี.   พระบาลีนั้นมีเนื้อความ

ว่า  พวกเธอนั่งสนทนากันถึงเรื่องอะไรในที่นี้.  บาลีเป็น กายโนตฺถ  ก็มี.

ในธรรมบท  แม้พระบาลีนั้นก็มีเนื้อความดังก่อนนั่นเอง.

บทว่า อนฺตรา  กถา  ความว่า  สนทนาระหว่างการมนสิการกรรม-

ฐาน  อุเทศและปริปุจฉา เป็นต้น   คือ ในระหว่างเป็นเรื่องอื่นเรื่องหนึ่ง.

บทว่า  วิปฺปกตา  ความว่า  ยังไม่จบ  คือยังไม่ถึงที่สุด  เพราะตถาคต

มาเสียก่อน.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 155

ด้วยบทนั้น  ทรงแสดงไว้อย่างไร ?

อธิบายว่า  ตถาคตมาเพื่อหยุดการสนทนาของพวกเธอหามิได้   แต่

มาด้วยหวังว่าจักแสดงให้การสนทนาของพวกเธอจบลง    คือทำให้ถึงที่สุด

ด้วยความเป็นสัพพัญญู   ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงประทับนั่ง  ทรง

ห้ามอย่างพระสัพพัญญู.

แม้ในคำว่า  พระเจ้าข้า  พวกข้าพระองค์สนทนาค้างอยู่  ก็พอดีพระ

ผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาถึงนี้   มีอธิบายดังต่อไปนี้.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ      การสนทนาพระพุทธคุณ     ปรารภพระ

สัพพัญญุตญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้าของพวกข้าพระองค์ยังค้างอยู่   หา

ใช่ติรัจฉานกถา  มีราชกถาเป็นต้นไม่   ก็พอดีพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมา

ถึง  ขอพระองค์ได้โปรดแสดงให้การสนทนาของพวกข้าพระองค์นั้นจบลง

ณ กาลบัดนี้เถิด.    ก็ด้วยคำมีประมาณเท่านี้     ท่านพระอานนท์ได้ภาษิต

คำอันเป็นนิทาน   ซึ่งประดับด้วยกาละ  เทศะ  ผู้แสดง  เรื่อง  บริษัท  และ

ที่อ้างอิงเพื่อให้เข้าใจโดยง่าย  ซึ่งพระสูตรนี้ที่ชี้แจงอานุภาพแห่งพระพุทธ-

คุณ     อันสมบูรณ์ด้วยอรรถะและพยัญชนะ     อุปมาดังท่าน้ำมีภูมิภาคอัน

บริสุทธิ์สะอาด   เต็มไปด้วยทรายดังใยแก้วมุกดาอันเกลื่อนกล่น   มีบันได

แก้วอันงามพิลาสรจนาด้วยพื้นศิลาอันบริสุทธิ์  เพื่อให้หยั่งลงได้โดยสะดวก

สู่สระโบกขรณี   อันมีน้ำมีรสดีใสสะอาดรุ่งเรื่องด้วยดอกอุบลและดอกปทุม

ฉะนั้น      และอุปมาดังบันไดอันงามรุ่งเรื่องเกิดแสงแห่งแก้วมณี   มีแผ่น

กระดานที่เกลี้ยงเกลาอ่อนนุ่มที่ทำด้วยงา   อันเถาทองคำรัดไว้เพื่อให้ขึ้นได้

โดยสะดวกสู่ปราสาทอันประเสริฐ   มีฝาอันจำแนกไว้เป็นอย่างดี  แวดล้อม

ด้วยไพทีอันวิจิตร   ทั้งทรวดทรงก็โสภิตโปร่งสล้าง   ราวกะว่าประสงค์จะ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 156

สัมผัสทางกลุ่มดาว  และอุปมาดังมหาวิหาร  อันมีบานประตูไพศาล  ติดตั้ง

เป็นอย่างดี     โชติช่วงด้วยรัศมีแห่งทองเงินแก้วมณีแก้วมุกดา     และแก้ว

ประพาฬ เป็นต้น     เพื่อเข้าได้โดยสะดวกสู่เรือนใหญ่ที่งามไปด้วยอิสริย-

สมบัติอันโอฬาร      มีการกรีดกรายร่ายรำของเหล่าเคหชนผู้มีเสียงไพเราะ

เจรจาร่าเริงระคนกับเสียงกระทบกันแห่งอาภรณ์        มีทองกรและเครื่อง

ประดับเท้าเป็นต้นฉะนั้น.

จบวรรณนาความของคำเป็นนิทานแห่งพระสตรี

 

พรรณนาเหตุที่ตั้งพระสูตร

บัดนี้    ถึงลำดับโอกาสที่จะพรรณนาพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงยกขึ้นแสดงโดยนัยมีอาทิว่า    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   ชนเหล่าอื่นจะพึง

ติเราก็ดี  ดังนี้ .  ก็การพรรณนาพระสูตรนี้นั้น   เมื่อได้พิจารณาเหตุที่ทรง

ตั้งพระสูตรแล้วจึงกล่าวย่อมแจ่มแจ้ง   ฉะนั้น  ข้าพเจ้าจักวิจารณ์เหตุที่ทรง

ตั้งพระสูตรเสียก่อน.

 

ก็เหตุที่ทรงตั้งพระสูตรมี  ๔  ประการ  คือ

๑.  อัตตัชฌาสยะ        เป็นไปตามพระอัธยาศัยของพระองค์

๒.  ปรัชฌาสยะ             เป็นไปตามอัธยาศัยของผู้อื่น

๓.  ปุจฉาวสิกะ               เป็นไปด้วยอำนาจการถาม

๔.  อัตถุปปัตติกะ            เป็นไปโดยเหตุที่เกิดขึ้น

ในบรรดาเหตุ  ๔  ประการนั้น    พระสูตรเหล่าใดที่คนเหล่าอื่นมิได้

ทูลอาราธนา     พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเทศนาโดยพระอัธยาศัยของพระ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 157

องค์แต่ลำพังอย่างเดียว   มีอาทิอย่างนี้   คือ  อากังเขยยสูตร    วัตถสูตร

มหาสติปัฏฐานสูตร  มหาสฬายตนวิภังคสูตร อริยวังสสูตร  ส่วนแห่ง

สัมมัปปธานสูตร  ส่วนแห่งอิทธิบาท  อินทรีย์  พละ  โพชฌงค์  และ

มรรค  พระสูตรเหล่านั้น  ชื่อว่ามีเหตุที่ทรงตั้งเป็นไปตามพระอัธยาศัยของ

พระองค์.

อนึ่ง   พระสูตรเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยสามารถแห่ง

อัธยาศัยของผู้อื่น    เล็งดูอัธยาศัยความพอใจ    ความชอบใจ    อภินิหาร

และภาวะที่จะตรัสรู้ได้  ของชนเหล่าอื่นอย่างนี้ว่า  ธรรมบ่มวิมุติของราหุล

แก่กล้าแล้ว         ถ้ากระไรเราพึงแนะนำราหุลในอาสวักขยธรรมให้สูงขึ้น

ดังนี้แล้ว  มีอาทิอย่างนี้   คือ  จุลลราหุโลวาทสูตร  มหาราหุโลวาทสูตร

ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร   ธาตุวิภังคสูตร   พระสูตรเหล่านั้น  ชื่อว่ามีเหตุ

ทรงตั้งเป็นไปตามอัธยาศัยของผู้อื่น.

อนึ่ง พระสูตรเหล่าใดที่เหล่าสัตว์ทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้  คือบริษัท ๔

วรรณะ ๔  นาค  ครุฑ  คนธรรพ์  อสูร  ยักษ์   ท้าวมหาราชเทวดาชั้น

ดาวดึงส์  เป็นต้น   และท้าวมหาพรหม   พากันไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า

แล้วทูลถามปัญหาโดยนัยมีอาทิว่า   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ   ที่เรียกว่าโพช-

ฌงค์   โพชฌงค์  ดังนี้    ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ     ที่เรียกว่านิวรณ์   นิวรณ์

ดังนี้    ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    อุปาทานขันธ์ห้าเหล่านี้หนอแล   ในโลกนี้

อะไรเป็นทรัพย์เครื่องปลื้มใจที่ประเสริฐที่สุดของตน     เมื่อถูกถามอย่างนี้

แล้ว  พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเทศนามีโพชฌงค์สังยุต    เป็นต้น ก็หรือ

พระสูตรแม้อื่นเหล่าใด     มีเทวตาสังยุต    มารสังยุต     พรหมสังยุต

สักกปัญหสูตร   จุลลเวทัลลสูตร   มหาเวทัลลสูตร   สามัญญผลสูตร

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 158

อาฬวกสูตร  สูจิโลมสูตร เป็นต้น  พระสูตรเหล่านั้น  ชื่อว่ามีเหตุที่ทรง

ตั้งเป็นไปด้วยอำนาจการถาม.

อนึ่ง  พระสูตรเหล่านั้นใด    ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเหตุ-

การณ์ที่เกิดขึ้นจึงตรัสเทศนา     มีอาทิอย่างนี้       คือ   ธรรมทายาทสูตร

จุลลสีหนาทสูตร  จันทูปมสูตร  ปุตตมังสูปมสูตร   ทารุกขันธูปมสูตร

อัคคิกขันธูปมสูตร  เผณปิณฑูปมสูตร   ปาริฉัตตกูปมสูตร   พระสูตร

เหล่านั้น  ชื่อว่ามีเหตุที่ทรงตั้งเป็นไปโดยเหตุที่เกิดขึ้น.

ในบรรดาเหตุที่ทรงตั้งพระสูตร   ๔   ประการ       ดังพรรณนามานี้

พรหมชาลสูตรนี้มีเหตุที่ทรงตั้งเป็นไปโดยเหตุที่เกิดขึ้น.

ก็พรหมชาลสูตรนี้    พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งในเพราะเหตุที่เกิด

ขึ้น.    ในเพราะเหตุที่เกิดขึ้นอย่างไร  ?   ในเพราะการสรรเสริญและการ

ติเตียน  คืออาจารย์ติเตียนพระรัตนตรัย  ศิษย์ชมพระรัตนตรัย.  พระผู้มี

พระภาคเจ้าทรงเป็นเทศนาโกศล   ทรงทำการสรรเสริญ   และการติเตียน

นี้ให้เป็นเหตุที่เกิดขึ้นด้วยประการฉะนี้   แล้วทรงเริ่มเทศนาว่า  ดูก่อนภิกษุ

ทั้งหลาย   ชนเหล่าอื่นจะพึงกล่าวติเราก็ดี   ดังนี้.

ประชุมบทเหล่านั้น  บทว่า มม  เป็นฉัฏฐีวิภัตติ   เนื้อความเท่ากับ

มม.   วาศัพท์เป็นวิกัปปัตถะ.   บทว่า  ปเร   ได้แก่เหล่าสัตว์ผู้เป็นข้าศึก.

บทว่า  ตตฺร  ความว่า   ในคนพวกที่กล่าวติเตียนเหล่านั้น.    ด้วยคำว่า  น

อาฆาโต  เป็นต้น    ถึงแม้ว่าภิกษุเหล่านั้นไม่มีความอาฆาตเลยก็จริง    ถึง

อย่างนั้น        พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงป้องกันมิให้อกุศลเกิดขึ้นใน

ฐานะเช่นนี้       แก่กุลบุตรทั้งหลายในกาลอนาคต      จึงได้ทรงตั้งไว้เป็น

ธรรมเนียม.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 159

คำว่า ความอาฆาต  ในพระบาลีนั้นมีวิเคราะห์ว่า  เป็นที่มากระทบ

แห่งจิต.  คำนี้เป็นชื่อของความโกรธ.

คำว่า  ความไม่แช่มชื่น     มีวิเคราะห์ว่าเป็นเหตุให้ไม่เบิกบานใจ

คือ ไม่ยินดี  ไม่ดีใจ.   คำนี้เป็นชื่อของโทมนัส.

คำว่า  ความไม่อภิรมย์ใจ  มีวิเคราะห์ว่า  ไม่ยินดีประโยชน์เกื้อกูล

แก่ตน ไม่ยินดีประโยชน์เกื้อกูลแก่ตนอื่น ๆ.  คำนี้เป็นชื่อของความโกรธ.

บรรดาบททั้งสามนี้     พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสขันธ์สอง     คือตรัส

สังขารขันธ์ด้วยบททั้งสอง   (อาฆาต  และ  อนภิรทฺธิ )   ตรัสเวทนาขันธ์

ด้วยบทเดียว  ( อปจฺจโย )  ด้วยประการฉะนี้.

ด้วยอำนาจแห่งขันธ์ทั้งสองนั้น      ได้ตรัสปฏิเสธการทำหน้าที่แห่ง

สัมปยุตตธรรมแม้ที่เหลือทีเดียว.       ครั้นทรงห้ามความเจ็บใจโดยนัยแรก

อย่างนี้แล้ว       เมื่อจะทรงแสดงโทษในความเจ็บใจนั้น      โดยนัยที่สอง

จึงตรัสว่า     ถ้าเธอทั้งหลายจักขุ่นเคือง      หรือจักน้อยใจในคนเหล่านั้น

อันตรายจะพึงมีแก่เธอทั้งหลาย   เพราะเหตุนั้นเป็นแน่   ดังนี้.

ประชุมบทเหล่านั้น  หลายบทว่า  ตตฺร  เจ  ตุมฺเห  อสฺสถ   ความว่า

หากว่าเธอทั้งหลายจะพึงขุ่นเคืองด้วยความโกรธ    จะพึงน้อยใจด้วยความ

โทมนัส  ในพวกที่กล่าวติเตียนเหล่านั้น  หรือในคำติเตียนนั้น.

หลายบทว่า  ตุมฺหญฺเวสฺส  เตน  อนฺตราโย   ความว่า อันตราย

จะพึงมีแก่คุณธรรมทั้งหลาย  มีปฐมฌาน  เป็นต้น  ด้วยความโกรธนั้นและ

ด้วยความน้อยใจนั้น   ของเธอทั้งหลายนั่นเอง.

ครั้นทรงแสดงโทษโดยนัยที่สองอย่างนี้แล้ว      เพื่อจะทรงแสดงว่า

ผู้ที่น้อยใจเป็นผู้ไม่สามารถแม้ในเหตุเพียงกำหนดเนื้อความของถ้อยคำ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 160

โดยนัยที่สาม  จึงตรัสว่า   เธอทั้งหลายจะพึงรู้คำที่เป็นสุภาษิต   หรือคำที่

เป็นทุพภาษิตของคนเหล่าอื่นได้ละหรือ  ดังนี้เป็นต้น.

ในบทเหล่านั้น  บทว่า  ปเรส    ความว่า  ก็คนมักโกรธ  ย่อมไม่รู้

ทั่วถึงเนื้อความของคำที่เป็นสุภาษิต      และคำที่เป็นทุพภาษิต     ของคน

พวกใดพวกหนึ่ง   คือ พระพุทธเจ้า   พระปัจเจกพุทธเจ้า  พระอริยสาวก

หรือมารดาบิดา  หรือคนที่เป็นข้าศึกได้เลย.  อย่างที่ตรัสไว้ว่า

คนโกรธย่อมไม่รู้อรรถ     คนโกรธย่อมไม่เห็นธรรม

เมื่อนรชนถูกความโกรธครอบงำ      ย่อมมืดตื้อทันที

ความโกรธก่อให้เกิดความพินาศ    ความโกรธทำให้

จิตกำเริบ     ชนไม่รู้จักความโกรธซึ่งเป็นภัยเกิดในจิต

ดังนี้.

พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นทรงห้ามความเจ็บใจในเพราะการติเตียน

แม้โดยประการทั้งปวงอย่างนี้แล้ว      บัดนี้   เมื่อจะทรงแสดงอาการที่ควร

ปฏิบัติ    จึงได้ตรัสคำมีอาทิว่า   ในคำที่เขากล่าวติเตียนนั้น    คำที่ไม่จริง

เธอทั้งหลายควรแก้ให้เห็นโดยความไม่เป็นจริง   ดังนี้.

ประชุมบทเหล่านั้น   บทว่า ตตฺร  ตุมฺเหหิ  ความว่า  ในคำที่เขา

กล่าวติเตียนนั้น  เธอทั้งหลาย.    บทว่า  อภูต  อภูตโต  นิพเพเธตพฺพ

ความว่า  คำใดที่ไม่จริง   คำนั้น   เธอทั้งหลายพึงแยกโดยความไม่เป็นจริง

ทีเดียว.    แก้อย่างไร ?     พึงแก้โดยนัยมีอาทิว่า    นั่นไม่จริง    แม้เพราะ

เหตุนี้   ดังนี้.

ในข้อนั้น    มีคำประกอบดังต่อไปนี้       เธอทั้งหลายได้ฟังเขาพูดว่า

ศาสดาของพวกท่านไม่ใช่พระสัพพัญู       พระธรรมอันศาสดาของพวก

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 161

ท่านกล่าวแล้วชั่ว   พระสงฆ์ปฏิบัติชั่ว   ดังนี้เป็นต้น   ไม่ควรนิ่งเสีย  แต่

ควรกล่าวแก้เขาอย่างนี้ว่า   นั่นไม่จริง  แม้เพราะเหตุนี้   คือ คำที่พวกท่าน

กล่าวนั้น    ไม่จริงแม้เพราะเหตุนี้    ไม่แท้แม้เพราะเหตุนี้    ข้อนี้ไม่มีใน

พวกเรา   และก็หาไม่ได้ในพวกเรา   พระศาสดาของพวกเราเป็นพระสัพ-

พัญญูจริง   พระธรรมพระองค์ตรัสดีแล้ว   พระสงฆ์ปฏิบัติดีแล้ว    ในข้อ

นั้นมีเหตุดังนี้  ๆ.

ในบทเหล่านี้   บทที่สอง พึงทราบว่าเป็นไวพจน์ของบทที่หนึ่ง บท

ที่สี่พึงทราบว่าเป็นไวพจน์ของบทที่สาม.   และควรทำการแก้ในการติเตียน

เท่านั้นดังนี้     ไม่ต้องแก้ทั่วไป.   แต่ถ้าเมื่อถูกเขากล่าวว่า    ท่านเป็นคน

ทุศีล  อาจารย์ของท่านเป็นคนทุศีล  สิ่งนี้ ๆ ท่านได้กระทำแล้ว  อาจารย์

ของท่านได้กระทำแล้ว  ดังนี้     ก็ทนนิ่งอยู่ได้    ย่อมเป็นที่หวาดเกรงแก่ผู้

กล่าวฉะนั้น ไม่ต้องทำความขุ่นใจ   แก้ไขการติเตียน  ส่วนบุคคลที่ด่าด้วย

อักโกสวัตถุ  ๑๐     โดยนัยว่า  อ้ายอูฐ     อ้ายวัว  เป็นต้น    ควรวางเฉยเสีย

ใช้อธิวาสนขันติอย่างเดียวในบุคคลนั้น.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงลักษณะของผู้คงที่ในฐานะแห่ง

การติเตียนอย่างนี้แล้ว      บัดนี้   มีพระพุทธประสงค์จะทรงแสดงลักษณะ

ของผู้คงที่ในฐานะแห่งการสรรเสริญ    จึงตรัสพระบาลีว่า     ดูก่อนภิกษุ

ทั้งหลาย  คนเหล่าอื่นจะพึงกล่าวชมเรา   ดังนี้เป็นต้น.

ในพระบาลีนั้น   คำว่า คนเหล่าอื่น   ได้แก่ เทวดาและมนุษย์ทั้ง-

หลายผู้เลื่อมใสเหล่าใดเหล่าหนึ่ง.   เพลิดเพลิน   มีวิเคราะห์ว่า  เป็นเหตุมา

ยินดีแห่งใจ.   คำนี้เป็นชื่อของปีติ.

ภาวะแห่งใจดี  ชื่อว่า โสมนัส.   คำว่า  โสมนัสนี้เป็นชื่อของความ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 162

สุขทางจิต.

ภาวะแห่งบุคคลผู้เบิกบาน    ชื่อว่า  ความเบิกบาน    ถามว่า ความ

เบิกบานของอะไร ? ตอบว่า ของใจ.   คำว่า  ความเบิกบานนี้เป็นชื่อของ

ปีติอันทำให้เบิกบาน  นำมาซึ่งความฟุ้งซ่าน.

แม้ในที่นี้   พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสสังขารขันธ์ด้วยบททั้งสอง

ตรัสเวทนาขันธ์ด้วยบทเดียว  ด้วยประการฉะนี้.

พระผู้มีพระภาคเจ้า    ครั้นทรงห้ามความเบิกบานโดยนัยที่หนึ่ง

อย่างนี้แล้ว     เมื่อจะทรงแสดงโทษในความเบิกบานนั้น     โดยนัยที่สอง

จึงได้ตรัสคำมีอาทิว่า  ถ้าเธอทั้งหลายจักเพลิดเพลิน  จักดีใจ   จักเบิกบาน

ใจในคำชมนั้น    อันตรายจะพึงมีแก่เธอทั้งหลาย    เพราะเหตุนั้นเป็นแน่

ดังนี้.

แม้ในที่นี้  ก็พึงทราบเนื้อความว่า    บทว่า  ตุมฺหญฺเวสฺส  เตน

อนฺตราโย   ความว่า   อันตรายจะพึงมีแก่คุณธรรมทั้งหลาย   มีปฐมฌาน

เป็นต้น  ของเธอทั้งหลายนั้นเอง   เพราะความเบิกบานนั้น.

ถามว่า   ก็เพราะเหตุไรจึงตรัสดังนี้   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสรร-

เสริญปีติ    และโสมนัสในพระรัตนตรัยนั่นเทียว    โดยพระสูตรหลายร้อย

สูตร  มีอาทิอย่างนี้ว่า   ผู้ที่ประกาศว่า  พุทฺโธ    ธมฺโม   สงฺโฆ  เกิดปีติไป

ทั่วกาย  ก็ปีตินั้นประเสริฐกว่าชมพูทวีปเสียอีก  และว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

ชนเหล่าใดเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า     ชนเหล่านั้นชื่อว่าเลื่อมใสในวัตถุอัน

เลิศ  ดังนี้มิใช่หรือ  ?

ตอบว่า   ตรัสสรรเสริญไว้จริง   แต่ปีติและโสมนัสนั้นเกี่ยวกับเนก-

ขัมมะ       ในที่นี้   ทรงประสงค์ปีติและโสมนัสที่เนื่องด้วยการครองเรือน

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 163

อย่างที่เกิดขึ้นแก่ท่านพระฉันนะ   โดยนัยว่า  พระพุทธเจ้าของเรา    พระ

ธรรมของเรา   ดังนี้เป็นต้น.   ด้วยว่า  ปีติและโสมนัสที่เนื่องด้วยการครอง

เรือนนี้      ย่อมกระทำอันตรายแก่การบรรลุฌาน  เป็นต้น.    ด้วยเหตุนั้น

แหละ  แม้ท่านพระฉันนะจึงไม่สามารถที่จะทำคุณวิเศษให้บังเกิดได้ตลอด

เวลาที่พระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จปรินิพพาน.      แต่ท่านได้ถูกคุกคามด้วย

พรหมทัณฑ์ที่ทรงบัญญัติไว้ในปรินิพพานสมัย     ละปีติและโสมนัสนั้นได้

แล้ว     จึงยิ่งคุณวิเศษให้บังเกิดได้.    เพราะฉะนั้น  พึงทราบว่า  ปีติ  และ

โสมนัสที่ตรัสแล้วนี้      พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายปีติและโสมนัสที่ทำ

อันตรายเท่านั้น.    ก็ปีตินี้ที่เกิดพร้อมกับความโลภ    และความโลภก็เช่น

กับความโกรธนั่นเอง.   อย่างที่ตรัสไว้ว่า

คนโลภย่อมไม่รู้อรรถ        คนโลภย่อมไม่เห็นธรรม

เมื่อนรชนถูกความโลภครอบงำ        ย่อมมืดตื้อทันที

ความโลภก่อให้เกิดความพินาศ   ความโลภทำให้จิต

อยากได้     ชนไม่รู้จักความโลภนั้นซึ่งเป็นภัยเกิดใน

ภายใน ดังนี้.

ก็วาระที่สามแม้ไม่ได้มาในที่นี้    ก็พึงทราบว่า    มาแล้วโดยอรรถะ

เหมือนกัน.   แม้คนโลภก็ไม่รู้อรรถเหมือนอย่างคนโกรธ.

ในวาระแห่งการแสดงอาการที่จะพึงปฏิบัติ  มีคำประกอบดังต่อไปนี้

เธอทั้งหลายได้ฟังเขาพูดว่า  พระศาสดาของท่านทั้งหลายเป็นพระสัพพัญญู

เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า   พระธรรมอันพระองค์ตรัสดีแล้ว  พระ

สงฆ์ปฏิบัติดีแล้ว    ดังนี้เป็นต้น   ไม่ควรนิ่งเสีย   แต่ควรยืนยันอย่างนี้ว่า

คำที่พวกท่านพูดนั้น   เป็นคำจริงแม้เพราะเหตุนี้    เป็นคำแท้แม้เพราะเหตุ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 164

นี้     ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น    เป็นพระอรหันต์แม้เพราะเหตุนี้

เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแม้เพราะเหตุนี้        พระธรรมอันพระองค์ตรัสดี

แล้วแม้เพราะเหตุนี้   เป็นพระธรรมที่ผู้ปฏิบัติจะพึงเห็นเองแม้เพราะเหตุนี้

พระสงฆ์ปฏิบัติดีแล้วแม้เพราะเหตุนี้      ปฏิบัติตรงแม้เพราะเหตุนี้      ดังนี้

แม้ถูกถามว่า  ท่านมีศีลหรือ  ?  ถ้ามีศีลก็พึงยืนยันว่า  เราเป็นผู้มีศีล  ดังนี้

ทีเดียว    แม้ถูกถามว่า    ท่านเป็นผู้ได้ปฐมฌานหรือ ?  ๆ ล ๆ    ท่านเป็น

พระอรหันต์หรือ   ?   ดังนี้   พึงยืนยันเฉพาะแก่ภิกษุทั้งหลายที่เป็นสภาคกัน

เท่านั้น.  ก็ด้วยการปฏิบัติตามที่กล่าวมานี้   ย่อมเป็นอันละเว้นความเป็นผู้

ปรารถนาลามก       และย่อมเป็นอันแสดงความที่พระศาสนาไม่เป็นโมฆะ

ดังนี้.    คำที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล.

 

พรรณนาอนุสนธิเริ่มต้น

อนุสนธิเริ่มต้นว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ก็เมื่อปุถุชนกล่าวชมตถาคต

จะพึงกล่าวด้วยประการใด   นั่นมีประมาณน้อยนัก  ยังต่ำนัก  เป็นเพียงศีล

ดังนี้.

พระสูตรนี้     พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเริ่มด้วยบทสองบท  คือ  การ

สรรเสริญและการติเตียน.    ในสองประการนั้น       การติเตียนต้องยับยังไว้

เหมือนไฟ   พอถึงน้ำก็ดับฉะนั้น  อย่างในคำนี้ว่า   นั่นไม่จริงเพราะเหตุนี้

นั่นไม่แท้แม้เพราะเหตุนี้   ดังนี้ .    ส่วนการสรรเสริญก็ควรยืนยันที่เป็นจริง

ว่า   เป็นจริง   คล้อยตามไปอย่างนี้ทีเดียวว่า   นั่นเป็นจริงแม้เพราะเหตุนี้.

ก็คำสรรเสริญนั้นมีสองอย่าง      คือ  คำสรรเสริญที่พรหมทัตมาณพกล่าว

อย่างหนึ่ง    คำสรรเสริญที่ภิกษุสงฆ์ปรารภโดยนัยมีอาทิว่า   ท่านทั้งหลาย

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 165

น่าอัศจรรย์  ดังนี้   อย่างหนึ่ง.    ในสองอย่างนั้น     คำสรรเสริญที่ภิกษุสงฆ์

กล่าว    พระผู้มีพระภาคเจ้าจักทรงแสดงอนุสนธิในการประกาศความว่าง

เปล่าข้างหน้า     แต่ในที่นี้มีพุทธประสงค์จะทรงแสดงอนุสนธิ     คำสรร-

เสริญที่พรหมทัตมาณพกล่าว    จึงทรงเริ่มเทศนาว่า   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

ก็เมื่อปุถุชนกล่าวชมตถาคต    จะพึงกล่าวด้วยประการใด    นั่นมีประมาณ

น้อยนัก  ยิ่งต่ำนัก  เป็นเพียงศีล  ดังนี้.

ในคำเหล่านั้น    คำว่า  มีประมาณน้อย    เป็นชื่อของสิ่งเล็กน้อย

คำว่า   ยังต่ำนัก   เป็นไวพจน์ของคำว่า   มีประมาณน้อย.    ขนาดเรียกว่า

ประมาณ.    ชื่อว่า  มีประมาณน้อย  เพราะมีประมาณน้อย.    ชื่อว่า  ยังต่ำ

นัก   เพราะมีประมาณ.   ชื่อว่า  เป็นเพียงศีล  คือศีลนั่นเอง.   มีอธิบายต่ำ

ว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ก็เมื่อปุถุชนกล่าวชมตถาคต  แม้กระทำอุตสาหะ

ว่าเราจะกล่าวชม    จะพึงกล่าวชมด้วยประการใด    นั่นมีประมาณน้อยนัก

เป็นเพียงศีล   ดังนี้.

ในข้อนั้น    หากจะพึงมีคำถามว่า    ธรรมดาว่าศีลนี้     เป็นเครื่อง

ประดับอันเลิศของพระโยคี   ดังที่พระโบราณาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า

ศีลเป็นอลังการของพระโยคี     ศีลเป็นเครื่องประดับ

ของพระโยคี        พระโยคีผู้ตกแต่งด้วยศีลทั้งหลาย

ถึงความเป็นผู้เลิศในการประดับ  ดังนี้.

อนึ่ง   แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสศีล     ทรงกระทำให้ยิ่งใหญ่

ทีเดียวในพระสูตรหลายร้อยสูตร  อย่างที่ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   หาก

ภิกษุจะพึงหวังว่า  เราพึงเป็นที่รัก  เป็นที่ชอบใจ  เป็นที่เคารพ   และเป็น

ที่ยกย่องของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย  ดังนี้    ก็พึงเป็นผู้กระทำให้บริบูรณ์

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 166

ในศีลทั้งหลายทีเดียว  ดังนี้    และว่า

นกต้อยตีวิดรักษาฟองไข่ฉันใด     จามรีรักษาขนหาง

ฉันใด    คนมีบุตรคนเดียวรักษาบุตรผู้เป็นที่รักฉันใด

คนมีนัยน์ตาข้างเดียว   รักษานัยน์ตาที่ยังเหลืออีกข้าง

ฉันใด     ท่านทั้งหลายจงตามรักษาศีลเหมือนฉันนั้น

ทีเดียว   จงเป็นผู้มีศีลเป็นที่รักด้วยดี   มีความเคารพ

ทุกเมื่อเถิด ดังนี้   และว่า   กลิ่นดอกไม้ไม่ฟุ้งทวนลม

จันทน์หรือกฤษณา   และมะลิซ้อน   ก็ไม่ฟุ้งทวนลม

แต่กลิ่นสัตบุรุษย่อมฟุ้งทวนลม    สัตบุรุษย่อมฟุ้งไป

ได้ทุกทิศ

จันทน์ก็ดี   กฤษณาก็ดี อุบลก็ดี มะลิก็ดี  กลิ่นคือศีล

ยอดเยี่ยมกว่าบรรดาคันธชาตเหล่านั้น   กลิ่นกฤษณา

และจันทน์นี้มีประมาณน้อย   ส่วนกลิ่นของผู้มีศีล

เป็นกลิ่นสูงสุด  ฟุ้งไปในทวยเทพทั้งหลาย

มารย่อมไม่พบทางของท่านเหล่านั้น   ผู้มีศีลสมบูรณ์

มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท  หลุดพ้นแล้ว  เพราะ

รู้ชอบ

ภิกษุเป็นพระผู้มีปัญญา   ตั้งอยู่ในศีลแล้ว  ยังจิตและ

ปัญญาให้เจริญอยู่  ผู้มีความเพียร  มีปัญญารักษาตน

นั้น  พึงสางชัฏนี้ได้  ดังนี้  และว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   พีชคามและภูตคามเหล่าใดเหล่าหนึ่ง  ย่อมถึง

ความเจริญงอกงามไพบูลย์    พีชคามและภูตคามเหล่านั้นทั้งหมด    อาศัย

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 167

แผ่นดิน   ตั้งอยู่บนแผ่นดิน   จึงถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้อย่างนี้  มี

อุปมาแม้ฉันใด   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ภิกษุอาศัยศีล   ตั้งอยู่ในศีล   เจริญ

โพชฌงค์ ๗    กระทำให้มากซึ่งโพชฌงค์ ๗    ย่อมถึงความเป็นใหญ่หรือ

ความไพบูลย์ในธรรมทั้งหลาย  ก็อุปไมยฉันนั้นเหมือนกัน  ดังนี้   พระสูตร

แม้อื่น ๆ อีกไม่น้อย    ก็พึงเห็นอย่างนี้     พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสศีล

ทรงกระทำให้ยิ่งใหญ่ทีเดียวในพระสูตร      หลายร้อยสูตรอย่างนี้มิใช่หรือ

เหตุไฉน  ในที่นี้จึงตรัสศีลนั้นว่ามีประมาณน้อยเล่า ?

ตอบว่า   เพราะทรงเทียบเคียงคุณชั้นสูง.   ด้วยว่า  ศีลยังไม่ถึงสมาธิ

สมาธิยังไม่ถึงปัญญา  ฉะนั้น  ทรงเทียบเคียงคุณสูง ๆ ชั้นไป   ศีลอยู่เบื้อง

ล่าง   จึงชื่อว่า  ยังต่ำนัก.

 

ศีลยังไม่ถึงสมาธิ  เป็นอย่างไร  ?

คือว่า  พระผู้มีพระภาคเจ้า  ในปีที่  ๗    นับแต่ตรัสรู้  ได้ประทับ

นั่งบนรัตนบัลลังก์ประมาณโยชน์หนึ่ง   ในรัตนมณฑปประมาณ ๑๒ โยชน์

ณ  ควงต้นคัณฑามพฤกษ์    ใกล้ประตูนครสาวัตถี    เมื่อเทพยดากางกั้น

ทิพยเศวตฉัตรประมาณ ๓ โยชน์    ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์    ย่ำยีเดียรถีย์

ซึ่งแสดงการทรงถือเอาเป็นส่วนพระองค์    ในบริษัทประมาณ ๑๒ โยชน์

คือ  ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์    อันเป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า    ท่อไฟพวยพุ่ง

ออกจากพระวรกายส่วนบน  สายน้ำไหลออกจากพระวรกายส่วนล่าง ฯลฯ

ท่อไฟพวยพุ่งออกจากชุมพระโลมาแต่ละขุม ๆ      สายน้ำไหลออกจากขุม

พระโลมาแต่ละชุม    มีวรรณะ ๖ ประการ  ดังนี้ .    พระรัศมีมีวรรณะดุจ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 168

ทองคำพุ่งขึ้นจากพระสรีระอันมีวรรณะดังทองคำของพระผู้มีพระภาคเจ้า

นั้นไปจนถึงภวัคพรหม     เป็นประหนึ่งกาลเป็นที่ประดับหมื่นจักรวาลทั้ง

สิ้น.      รัศมีอย่างที่สอง ๆ กับอย่างแรก ๆ เหมือนเป็นคู่  ๆ พวยพุ่งออก

ราวกะว่าในขณะเดียวกัน.        อันชื่อว่าจิตสองดวงจะเกิดในขณะเดียวกัน

ย่อมมีไม่ได้.     แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลาย      ทรงมีการพักภวังคจิต

เร็ว    และทรงมีความชำนาญที่สั่งสมไว้โดยอาการ  ๕  อย่าง  ดังนั้น   พระ

รัศมีเหล่านั้นจึงเป็นไปราวกะว่าในขณะเดียวกัน.     แต่พระรัศมีนั้น ๆ ยัง

มีอาวัชชนะ  บริกรรม  และอธิษฐาน  แยกกันอยู่นั่นเอง    คือ  พระผู้มี

พระภาคเจ้ามีพระพุทธประสงค์รัศมีสีเขียว    ก็ทรงเข้าฌานมีนีลกสิณเป็น

อารมณ์    มีพระพุทธประสงค์รัศมีสีเหลือง    ก็ทรงเข้าฌานมีปีตกสิณเป็น

อารมณ์   มีพระพุทธประสงค์รัศมีสีแดงและสีขาว   ก็ทรงเข้าฌานมีโลหิต-

กสิณเป็นอารมณ์   โอทาตสิณเป็นอารมณ์   มีพระพุทธประสงค์ท่อไฟ  ก็

ทรงเข้าฌานมีเตโชกสิณเป็นอารมณ์  มีพระพุทธประสงค์สายน้ำ  ก็ทรงเข้า

ฌานมีอาโปกสิณเป็นอารมณ์.   พระศาสดาเสด็จจงกรม   พระพุทธนฤมิต

ก็ประทับยืน  หรือประทับนั่ง  หรือบรรทม   บัณฑิตพึงอธิบายให้พิสดาร

ทุกบท   ด้วยประการฉะนี้.    ในข้อนี้   กิจแห่งศีลแม้อย่างเดียวก็ไม่มี   ทุก

อย่างเป็นกิจของสมาธิทั้งนั้น  ศีลไม่ถึงสมาธิ   เป็นอย่างนี้.

อนึ่งเล่า ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบำเพ็ญพระบารมีมาสื่อสงไขย

ยิ่งด้วยแสนกัปแล้ว  เมื่อกาลที่ทรงมีพระชนมายุได้  ๒๙ พรรษา  เสด็จออก

จากที่ประทับ  อันเป็นที่อยู่อาศัย  อันเป็นสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิ ผนวช

ณ ริมฝั่งแม่น้ำอโนมา    ทรงบำเพ็ญเพียรตลอด ๖ พรรษา    ครั้นถึงวัน

วิสาขบุรณมี  ดิถีเพ็ญเดือน  ๖  เสวยมธุปายาสใส่ทิพยโอชา  ซึ่งนางสุชาดา

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 169

บ้านอุรุเวลคามถวาย    เวลาสายัณหสมัย    เสด็จเข้าไปยังโพธิมัณฑสถาน

ทางทิศทักษิณ  และทิศอุดร  ทรงทำปทักษิณพญาไม้โพธิใบ  ๓  รอบ  แล้ว

ประทับยืน ณ  เบื้องทิศอีสาน   ทรงลาดสันถัตหญ้า   ทรงขัดสมาธิสามชั้น

ทรงทำกรรมชานมีเมตตาเป็นอารมณ์อันประกอบด้วยองค์  ๔  ให้เป็นเบื้อง-

ต้น    ทรงอธิษฐานความเพียร    เสด็จขึ้นสู่บัลลังก์อันประเสริฐ ๑๔ ศอก

ผินพระปฤษฎางค์สู่ลำต้นโพธิ์อันสูง  ๕๐ ศอก  ราวกะต้นเงินที่ตั้งอยู่บนตั่ง

ทอง   ณ  เบื้องบนมีกิ่งโพธิ์กางกั้นอยู่ราวกะฉัตรแก้วมณี    มีหน่อโพธิ์ซึ่ง

คล้ายแก้วประพาฬหล่นลงที่จีวรซึ่งมีสีเหมือนทอง   ยามพระอาทิตย์ใกล้จะ

อัสดงคต  ทรงกำจัดมารและพลมารได้แล้ว  ทรงบรรลุปุพเพนิวาสานุสสติ-

ญาณ  ในปฐมยาม   ทรงชำระทิพยจักษุ  ในมัชฌิมยาม  ครั้นเวลาปัจจุส-

สมัยใกล้รุ่ง   ทรงหยั่งพระปรีชาญาณลงในปัจจยาการที่พระสัพพัญญูพุทธ-

เจ้าทั้งหลาย  ทรงสั่งสมกันมา   ยังจตุตถฌานมีอานาปานสติเป็นอารมณ์ให้

บังเกิด    ทรงทำจตุตถฌานนั้นให้เป็นบาท   ทรงเจริญวิปัสสนา    ทรงยัง

กิเลสทั้งปวงให้สิ้นไปด้วยมรรคที่  ๔  ที่พระองค์ทรงบรรลุแล้ว  ตามลำดับ

แห่งมรรค   ทรงแทงตลอดพระพุทธคุณทั้งปวง.   นี้เป็นกิจแห่งปัญญาของ

พระองค์.   สมาธิไม่ถึงปัญญา  เป็นอย่างนี้.

ในข้อนั้น  น้ำในมือยังไม่ถึงน้ำในถาด      น้ำในถาดยังไม่ถึงน้ำใน

หม้อ  น้ำในหม้อยังไม่ถึงน้ำในไห   น้ำในไหยังไม่ถึงน้ำในตุ่ม   น้ำในตุ่ม

ยังไม่ถึงน้ำในหม้อใหญ่   น้ำในหม้อใหญ่ยังไม่ถึงน้ำในบ่อ  น้ำในบ่อยังไม่

ถึงน้ำในลำธาร    น้ำในลำธารยังไม่ถึงน้ำในแม่น้ำน้อย    น้ำในแม่น้ำน้อย

ยังไม่ถึงน้ำในปัญจมหานที     น้ำในปัญจมหานที่ยังไม่ถึงน้ำในมหาสมุทร-

จักรวาล     น้ำในมหาสมุทรจักรวาลยังไม่ถึงน้ำในมหาสมุทรเชิงเขาสิเนรุ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 170

น้ำในมือเทียบน้ำในถาดก็นิดหน่อย ฯลฯ   น้ำในมหาสมุทรจักรวาลเทียบ

น้ำในมหาสมุทรเชิงเขาสิเนรุ   ก็นิดหน่อย    ฉะนั้น  น้ำในเบื้องต้น ๆ ถึง

มาก  ก็เป็นนำนิดหน่อย  โดยเทียบกับน้ำในเบื้องต่อ ๆ ไป  ด้วยประการ

ฉะนี้    ข้อนี้มีอุปมาฉันใด  ศีลในเบื้องล่างก็มีอุปไมยฉันนั้นนั่นเทียว  พึง

ทราบว่า มีประมาณน้อย  ยังต่ำนัก  โดยเทียบกับคุณในเบื้องบน ๆ.  ด้วย

เหตุนั้น  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   ก็เมื่อปุถุชน

กล่าวชมตถาคตจะพึงกล่าวด้วยประการใด   นั่นมีประมาณน้อยนัก   ยังต่ำ

นัก  เป็นเพียงศีล  ดังนี้.

 

อธิบายคำว่า  ปุถุชน

ในคำว่า   เยน  ปุถุชโน  นี้  มีคำอธิบาย  ดังต่อไปนี้

พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์   ตรัสว่า

ปุถุชนมี ๒ พวก  คือ  อันธปุถุชน ๑  กัลยาณปุถุชน ๑  ดังนี้ .

ในปุถุชน ๒ พวกนั้น บุคคลผู้ไม่มีการเรียน การสอบสวน การฟัง

การทรงจำ  และการพิจารณาในขันธ์  ธาตุ  และอายตนะเป็นต้น  นี้ชื่อว่า

อันธปุถุชน  บุคคลผู้มีกิจเหล่านั้น  ชื่อว่า  กัลยาณปุถุชน.  อนึ่ง  ปุถุชน

ทั้ง ๒ พวกนี้

ชื่อว่าปุถุชน  ด้วยเหตุทั้งหลาย  มีการยังกิเลสมากมาย

ให้เกิดเป็นต้น    ชนนี้เป็นพวกหนึ่ง    เพราะหยั่งลง

ภายในของปุถุชน  ดังนี้.

จริงอยู่   ปุถุชนนั้น  ชื่อว่า  ปุถุชน   ด้วยเหตุเป็นต้นว่า   ยังกิเลส

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 171

เป็นต้น      มีประการต่าง ๆ มากมายให้เกิด.     อย่างที่พระธรรมเสนาบดี

สารีบุตรเถระกล่าวไว้ว่า    ชื่อว่า    ปุถุชน    เพราะยังกิเลสมากมายให้เกิด.

เพราะยังกำจัดสักกายทิฏฐิมากมายไม่ได้.  เพราะส่วนมากคอยแต่แหงนมอง

หน้าครูทั้งหลาย.     เพราะส่วนมากออกไปจากคติทั้งปวงไม่ได้.      เพราะ

ส่วนมากสร้างบุญบาปต่าง ๆ.   เพราะส่วนมากถูกโอฆะต่าง ๆ พัดไป  ถูก

ความเดือนร้อนให้เดือนร้อน   ถูกความเร่าร้อนให้เร่าร้อน  กำหนัด   ยินดี

รักใคร่   สยบ  หมกมุ่น  ข้อง  ติด  พัวพัน  อยู่ในเบญจกามคุณ.  เพราะ

ถูกนิวรณ์ ๕  กางกั้น  กำบัง   เคลือบ   ปกปิด  ครอบงำ.   เพราะหยั่งลง

ภายในชนจำนวนมาก  ซึ่งนับไม่ถ้วน   ล้วนแต่เบือนหน้าหนีอริยธรรม  มี

แต่ประพฤติธรรมที่เลวทราม  ดังนี้ก็มี.   เพราะชนนี้เป็นพวกหนึ่ง  คือถึง

การนับว่า  เป็น ต่างหากทีเดียว ไม่เกี่ยวข้องกับอริยชนทั้งหลาย ผู้ประกอบ

ด้วยคุณมีศีลและสุตะเป็นต้น  ดังนี้ก็มี.

 

คำว่า  ตถาคต  มีความหมาย  ๘  อย่าง

บทว่า  ตถาคตสฺส  ความว่า  พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า

ตถาคต   ด้วยเหตุ ๘ ประการ   คือ

๑.   เพราะเสด็จมาอย่างนั้น

๒.   เพราะเสด็จไปอย่างนั้น

๓.   เพราะเสด็จมาสู่ลักษณะที่แท้

๔.   เพราะตรัสรู้ธรรมที่แท้จริง  ตามที่เป็นจริง

๕.  เพราะทรงเห็นอารมณ์ที่แท้จริง

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 172

๖.   เพราะมีพระวาจาที่แท้จริง

๗.   เพราะทรงกระทำเองและให้ผู้อื่นกระทำ

๘.   เพราะทรงครอบงำ

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า   ตถาคต    เพราะเสด็จมาอย่าง

นั้น  เป็นอย่างไร ?

เหมือนอย่างพระสัมมาสันพุทธเจ้าองค์ก่อน ๆ    ทรงขวนขวายเพื่อ

ประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวงเสด็จมาแล้ว  เหมือนอย่างพระผู้มีพระภาค

พระวิปัสสีเสด็จมา   เหมือนอย่างพระผู้มีพระภาคพระสิขีเสด็จมา  เหมือน

อย่างพระผู้มีพระภาคพระเวสสภูเสด็จมา    เหมือนอย่างพระผู้มีพระภาค

พระกกุสันธะเสด็จมา   เหมือนอย่างพระผู้มีพระภาคพระโกนาคมน์เสด็จ

มา     เหมือนอย่างพระผู้มีพระภาคพระกัสสปะเสด็จมา     ข้อนี้มีอธิบาย

อย่างไร ?  มีอธิบายว่า  พระผู้มีพระภาคเจ้าเหล่านั้น เสด็จมาด้วยอภินิหาร

ใด    พระผู้มีพระภาคเจ้าแม้ของเราทั้งหลาย    ก็เสด็จมาด้วยอภินิหารนั้น

เหมือนกัน.

อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระวิปัสสี  ฯลฯ พระผู้มีพระภาค

พระกัสสปะ  ทรงบำเพ็ญทานบารมี  ทรงบำเพ็ญศีลบารมี  เนกขัมมบารมี

ปัญญาบารมี     วิริยบารมี     ขันติบารมี     สัจจบารมี    อธิษฐานบารมี

เมตตาบารมี    และอุเบกขาบารมี    ทรงบำเพ็ญบารมี  ๓๐ ทัศเหล่านี้    คือ

บารมี  ๑๐ อุปบารมี  ๑๐  ปรมัตถบารมี ๑๐    ทรงบริจาคมหาบริจาค

๕ ประการ  คือ  บริจาคอวัยวะ  บริจาคทรัพย์   บริจาคลูก   บริจาคเมีย

บริจาคชีวิต  ทรงบำเพ็ญบุพประโยค   บุพจริยา   การแสดงธรรม   และ

ญาตัตถจริยา   เป็นต้น   ทรงถึงที่สุดแห่งพุทธจริยา   เสด็จมาแล้วอย่างใด

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 173

พระผู้มีพระภาคเจ้าแม้ของเราทั้งหลาย   ก็เสด็จมาเหมือนอย่างนั้น.

อีกนัยหนึ่ง   พระผู้มีพระภาคพระวิปัสสี ฯ ล ฯ พระผู้มีพระภาค

พระกัสสปะ ทรงเจริญเพิ่มพูนสติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔

อินทรีย์ ๕   พละ ๕    โพชฌงค์ ๗    อริยมรรคมีองค์ ๘    เสด็จมาแล้ว

อย่างใด พระผู้มีพระภาคเจ้าแม้ของเราทั้งหลาย ก็เสด็จมาเหมือนอย่างนั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า     ตถาคต     เพราะเสด็จมาอย่างนั้น

เป็นอย่างนี้.

พระมุนีทั้งหลายมีพระวิปัสสีเป็นต้น  เสด็จมาสู่ความ

เป็นพระสัพพัญญูในโลกนี้อย่างใด  แม้พระศากยมุนี

นี้  ก็เสด็จมาเหมือนอย่างนั้น  ด้วยเหตุนั้น  พระผู้มี

จักษุจึงทรงพระนามว่า   ตถาคต   ดังนี้ .

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า   ตถาคต     เพราะเสด็จมาอย่าง

นั้น  เป็นอย่างนี้.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า   ตถาคต   เพราะเสด็จไปอย่าง

นั้น  เป็นอย่างไร  ?

เหมือนอย่างพระผู้มีพระภาคพระวิปัสสี      ประสูติในบัดเดี๋ยวนั้น

ก็เสด็จไป   ฯ ล ฯ   เหมือนอย่างพระผู้มีพระภาคพระกัสสปะ  ประสูติใน

บัดเดี๋ยวนั้น  ก็เสด็จไป ก็พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเสด็จไปอย่างไร  ? จริงอยู่

พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นประสูติในบัดเดี๋ยวนั้นเอง  ประทับยืนบนปฐพีด้วย

พระยุคลบาทอันเสมอกัน บ่ายพระพักตร์ไปเบื้องทิศอุดร  เสด็จไปโดยย่าง

พระบาท ๗ ก้าว   ดังพระบาลีที่ตรัสไว้ว่า  ดูก่อนอานนท์  พระโพธิสัตว์

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 174

ประสูติบัดเดี๋ยวนั้น   ก็ประทับยืนด้วยพระยุคลบาทอันเสมอกัน   บ่ายพระ

พักตร์ไปเบื้องทิศอุดร  เสด็จไปโดอย่างพระบาท ๗ ก้าว    เมื่อท้าวมหา-

พรหมกั้นพระเศวตฉัตร      ทรงเหลียวดูทั่วทิศ     ทรงเปล่งอาสภิวาจาว่า

เราเป็นผู้เลิศในโลก   เราเป็นผู้เจริญที่สุดในโลก    เราเป็นผู้ประเสริฐที่สุด

ในโลก  การเกิดครั้งนี้เป็นการเกิดครั้งสุดท้าย  บัดนี้   ภพใหม่ไม่มีต่อไป

ดังนี้ .      และการเสด็จไปของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น     ก็ได้เป็นอาการ

อันแท้      ไม่แปรผันด้วยความเป็นบุพนิมิตแห่งการบรรลุคุณวิเศษหลาย

ประการ    คือ    ข้อที่พระองค์ประสูติในบัดเดี๋ยวนั้นเอง   ก็ได้ประทับยืน

ด้วยพระยุคลบาทอันเสมอกัน  นี้เป็นบุพนิมิตแห่งการได้อิทธิบาท  ๔   ของ

พระองค์.    อนึ่ง    ความที่พระองค์บ่ายพระพักตร์ไปเบื้องทิศอุดร   เป็น

บุพนิมิตแห่งความเป็นโลกุตตรธรรมทั้งปวง.     การย่างพระบาท ๗ ก้าว

เป็นบุพนิมิตแห่งการได้รัตนะ  คือ  โพชฌงค์ ๗ ประการ.  อนึ่ง  การยก

พัดจามรขึ้นที่กล่าวไว้ในคำนี้ว่า  พัดจามรทั้งหลาย  มีด้ามทองก็โบกสะบัด

นี้เป็นบุพนิมิตแห่งการย่ำยีเดียรถีย์ทั้งปวง.     อนึ่ง    การกั้นพระเศวตฉัตร

เป็นบุพนิมิตแห่งการได้เศวตฉัตร     อันบริสุทธิ์   ประเสริฐ   คือ   พระ

อรหัตตวิมุตติธรรม.    การประทับยืนบนก้าวที่ ๗ ทอดพระเนตรเหลียวดู

ทั่วทิศ       เป็นบุพนิมิตแห่งการได้พระอนาวรญาณ     คือความเป็นพระ

สัพพัญญู.  การเปล่งอาสภิวาจา  เป็นบุพนิมิตแห่งการประกาศพระธรรม-

จักรอันประเสริฐ   อันใคร ๆ เปลี่ยนแปลงไม่ได้.  แม้พระผู้มีพระภาคเจ้า

พระองค์นี้    ก็เสด็จไปเหมือนอย่างนั้น    และการเสด็จไปของพระองค์นั้น

ก็ได้เป็นอาการอันแท้  ไม่แปรผัน    ด้วยความเป็นบุพนิมิตแห่งการบรรลุ

คุณวิเศษเหล่านั้นแล   ด้วยเหตุนั้นพระโบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 175

พระควัมบดีโคดมนั้นประสูติแล้วในบัดเดี๋ยวนั้น  ก็

ทรงสัมผัสพื้นดินด้วยพระยุคลบาทสม่ำเสมอ   เสด็จ

ย่างพระบาทไปได้  ๗  ก้าว   และฝูงเทพยดาเจ้าก็กาง

กั้นเศวตฉัตร    พระโคดมนั้นครั้นเสด็จไปได้  ๗ ก้าว

ก็ทอดพระเนตรไปรอบทิศเสมอกัน ทรงเปล่งพระสุร-

เสียงประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ     ปานดังราชสีห์

ยืนอยู่บนยอดบรรพตฉะนั้น  ดังนี้.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า    ตถาคต    แม้เพราะเสด็จไป

อย่างนั้น  เป็นอย่างนี้.

อีกนัยหนึ่ง     เหมือนอย่างพระผู้มีพระภาคพระวีปัสสีเสด็จไปแล้ว

ฯลฯ   พระผู้มีพระภาคพระกัสสปะเสด็จไปแล้วฉันใด  แม้พระผู้มีพระ

ภาคเจ้าพระองค์นี้  ก็เหมือนฉันนั้นทีเดียว  ทรงละกามฉันทะด้วยเนกขัมมะ

เสด็จไปแล้ว  ทรงละพยาบาทด้วยความไม่พยาบาท   ทรงละถีนมิทธะด้วย

อาโลกสัญญา  ทรงละอุทธัจจกุกกุจจะด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน  ทรงละวิจิกิจฉา

ด้วยการกำหนดธรรม  เสด็จไปแล้ว  ทรงทำลายอวิชชาด้วยพระปรีชาญาณ

ทรงบรรเทาอรติด้วยความปราโมทย์      ทรงเปิดบานประตูคือนิวรณ์ด้วย

ปฐมฌาน  ทรงยังวิตกและวิจารณ์ให้สงบด้วยทุติยฌาน  ทรงหน่ายปีติด้วย

ตติยฌาน     ทรงละสุขและทุกข์ด้วยจตุตถฌาน     ทรงก้าวล่วงรูปสัญญา

ปฏิฆสัญญา    และนานัตตสัญญาด้วยอากาสานัญจายตนสมาบัติ    ทรงก้าว

ล่วงอากาสานัญจายตนสัญญาด้วยวิญญาณัญจายตนสมาบัติ  ทรงก้าวล่วง

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 176

วิญญาณัญจายตนสัญญาด้วยอากิญจัญญายตนสมาบัติ     ทรงก้าวล่วงอากิญ-

จัญญายตนสัญญาด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ     เสด็จไปแล้ว  ทรง

ละอนิจจสัญญาด้วยอนิจจานุปัสสนา    ทรงละสุขสัญญาด้วยทุกขานุปัสสนา

ทรงละอัตตสัญญาด้วยอนัตตานุปัสสนา         ทรงละความเพลิดเพลินด้วย

นิพพิทานุปัสสนา  ทรงละความกำหนัดด้วยวิราคานุปัสสนา.  ทรงละสมุทัย

ด้วยนิโรธานุปัสสนา  ทรงละความยึดมั่นด้วยปฏินิสสัคคานุปัสสนา  ทรงละ

ฆนสัญญาด้วยขยานุปัสสนา  ทรงละความเพิ่มพูนด้วยวยานุปัสสนา  ทรงละ

ความยั่งยืนด้วยวิปริณามานุปัสสนา     ทรงละอนิมิตตสัญญาด้วยอนิมิตตา-

นุปัสสนา  ทรงละการตั้งมั่นแห่งกิเลสด้วยอัปปณิหิตานุปัสสนา  ทรงละการ

ยึดมั่นด้วยสุญญตานุปัสสนา    ทรงละความยึดมั่นด้วยการยึดถือว่าเป็นสาระ

ด้วยอธิปัญญาธรรมวิปัสสนา  ทรงละความยึดมั่นโดยความลุ่มหลงด้วยยถา-

ภูตญาณทัสสนะ     ทรงละความยึดมั่นในธรรมเป็นที่อาลัยด้วยอาทีนวานุ-

ปัสสนา   ทรงละการไม่พิจารณาสังขารด้วยปฏิสังขานุปัสสนา  ทรงละความ

ยึดมั่นในการประกอบกิเลสด้วยวิวัฏฏานุปัสสนา  ทรงหักกิเลสอันตั้งอยู่ร่วม

กับทิฏฐิด้วยโสดาปัตติมรรค  ทรงละกิเลสหยาบด้วยสกทาคามิมรรค  ทรง

เพิกกิเลสอย่างละเอียดด้วยอนาคามิมรรค        ทรงตัดกิเลสทั้งหมดได้ด้วย

อรหัตตมรรค  เสด็จไปแล้ว.  พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า  ตถาคต

เพราะเสด็จไปอย่างนั้น   เป็นอย่างนี้.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า     ตถาคต   เพราะเสด็จมาสู่

ลักษณะที่แท้   เป็นอย่างไร ?

ปฐวีธาตุมีลักษณะแข้นแข็ง   เป็นลักษณะแท้ไม่แปรผัน     อาโปธาตุ

มีลักษณะไหลไป   เตโชธาตุมีลักษณะร้อน    วาโยธาตุมีลักษณะเคลื่อนไป

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 177

มา     อากาศธาตุมีลักษณะสัมผัสไม่ได้    วิญญาณธาตุมีลักษณะรู้อารมณ์

รูปมีลักษณะสลาย  เวทนามีลักษณะเสวยอารมณ์  สัญญามีลักษณะจำอารมณ์

สังขารมีลักษณะปรุงแต่งอารมณ์     วิญญาณมีลักษณะรู้อารมณ์    วิตกมี

ลักษณะยกจิตขึ้นสู่อารมณ์  วิจารมีลักษณะตามเคล้าอารมณ์  ปีติมีลักษณะ

แผ่ไป    สุขมีลักษณะสำราญ    เอกัคคตาจิตมีลักษณะไม่ฟุ้งซ่าน   ผัสสะมี

ลักษณะถูกต้องอารมณ์    สัทธินทรีย์มีลักษณะน้อมใจเชื่อ    วิริยินทรีย์มี

ลักษณะประคอง     สตินทรีย์มีลักษณะบำรุง     สมาธินทรีย์มีลักษณะไม่

ฟุ้งซ่าน ปัญญินทรีย์มีลักษณะรู้โดยประการ  สัทธาพละมีลักษณะอันใครๆ

ให้หวั่นไหวไม่ได้ในความไม่เชื่อ   วิริยพละมีลักษณะอันใคร ๆ ให้หวั่นไหว

ไม่ได้ในความเกียจคร้าน     สติพละมีลักษณะอันใคร ๆ ให้หวั่นไหวไม่ได้

ในความมีสติฟั่นเฟือน   สมาธิพละมีลักษณะอันใคร ๆ ให้หวั่นไหวไม่ได้

ในความฟุ้งซ่าน      ปัญญาพละมีลักษณะอันใคร ๆ ให้หวั่นไหวไม่ได้ใน

อวิชชา  สติสัมโพชฌงค์มีลักษณะบำรุง    ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์มีลักษณะ

ค้นคว้า    วิริยสัมโพชฌงค์มีลักษณะประคอง    ปีติสัมโพชฌงค์มีลักษณะ

แผ่ไป     ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์มีลักษณะเข้าไปสงบ    สมาธิสัมโพชฌงค์มี

ลักษณะไม่ฟุ้งซ่าน  อุเบกขาสัมโพชฌงค์มีลักษณะพิจารณา   สัมมาทิฏฐิมี

ลักษณะเห็น    สัมมาสังกัปปะมีลักษณะยกจิตขึ้นสู่อารมณ์     สัมมาวาจามี

ลักษณะกำหนดถือเอา  สัมมากันมันตะมีลักษณะเป็นสมุฏฐาน สัมมาอาชีวะ

มีลักษณะผ่องแผ้ว    สัมมาวายามะมีลักษณะประคอง    สัมมาสติมีลักษณะ

บำรุง    สัมมาสมาธิมีลักษณะไม่ฟุ้งซ่าน   อวิชชามีลักษณะไม่รู้  สังขารมี

ลักษณะคิดอ่าน  วิญญาณมีลักษณะรู้อารมณ์   นามมีลักษณะน้อมไป  รูป

มีลักษณะสลาย   สฬายตนะมีลักษณะเป็นที่มาต่อ   ผัสสะมีลักษณะถูกต้อง

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 178

อารมณ์  เวทนามีลักษณะเสวยอารมณ์ ตัณหามีลักษณะเป็นเหตุ  อุปาทาน

มีลักษณะยึดมั่น    ภพมีลักษณะเพิ่มพูน    ชาติมีลักษณะบังเกิด    ชรามี

ลักษณะทรุดโทรม  มรณะมีลักษณะจุติ    ธาตุมีลักษณะเป็นความว่างเปล่า

อายตนะมีลักษณะเป็นที่มาต่อ  สติปัฏฐานมีลักษณะบำรุง   สัมมัปปธานมี

ลักษณะเริ่มตั้ง    อิทธิบาทมีลักษณะสำเร็จ    อินทรีย์มีลักษณะเป็นใหญ่ยิ่ง

พละมีลักษณะอันใคร ๆ ให้หวั่นไหวไม่ได้     โพชฌงค์มีลักษณะนำออก

จากทุกข์   มรรคมีลักษณะเป็นเหตุ   สัจจะมีลักษณะแท้  สมถะมีลักษณะ

ไม่ฟุ้งซ่าน     วิปัสสนามีลักษณะตามพิจารณาเห็น    สมถะและวิปัสสนามี

ลักษณะมีกิจเป็นหนึ่ง  ธรรมที่ขนานคู่กันมีลักษณะไม่กลับกลาย ศีลวิสุทธิ

มีลักษณะสำรวม   จิตตวิสุทธิมีลักษณะไม่ฟุ้งซ่าน   ทิฏฐิวิสุทธิมีลักษณะ

เห็น     ขยญาณมีลักษณะตัดได้เด็ดขาด     อนุปปาทญาณมีลักษณะระงับ

ฉันทะมีลักษณะเป็นมูล  มนสิการมีลักษณะเป็นสมุฏฐาน   ผัสสะมีลักษณะ

เป็นที่ประชุม   เวทนามีลักษณะเป็นสโมสร     สมาธิมีลักษณะเป็นประมุข

สติมีลักษณะเป็นอธิปไตย   ปัญญามีลักษณะยอดเยี่ยมกว่านั้น  วิมุติมีลักษณะ

เป็นสาระ  พระนิพพานอันหยังลงสู่อมตะมีลักษณะเป็นปริโยสาน ซึ่งแต่ละ

อย่างเป็นลักษณะที่แท้ไม่แปรผัน.    พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาสู่ลักษณะ

ที่แท้ด้วยพระญาณคติ  คือ  ทรงบรรลุ    ทรงบรรลุโดยลำดับไม่ผิดพลาด

อย่างนี้  เหตุนั้น  จึงทรงพระนามว่า  ตถาคต.   พระผู้มีพระภาคเจ้าทรง

พระนามว่า    ตถาคต   เพราะเสด็จมาสู่ลักษณะที่แท้  เป็นอย่างนี้.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า  ตถาคต   เพราะตรัสรู้ธรรมที่

แท้จริง   ตามที่เป็นจริง   เป็นอย่างไร ?

อริยสัจ ๔ ชื่อว่าธรรมที่แท้จริง  อย่างที่ตรัสว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 179

อริยสัจ ๔ เหล่านี้     เป็นธรรมที่แท้   ไม่แปรผัน    ไม่กลายเป็นอย่างอื่น

อริยสัจ ๔   อะไรบ้าง ?   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   ข้อนี้ว่า   นี้ทุกข์   ดังนี้

เป็นธรรมที่แท้ไม่แปรผัน    ไม่กลายเป็นอย่างอื่น  ดังนี้ .  พึงทราบความ

พิสดารต่อไป.   ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้อริยสัจ ๔ เหล่านั้น    เหตุนั้น

จึงได้รับพระนามว่า    ตถาคต    เพราะตรัสรู้ธรรมที่แท้.  ก็คตศัพท์  ใน

ที่นี้   มีเนื้อความว่า  ตรัสรู้.

อีกอย่างหนึ่ง    ชราและมรณะ     อันเกิดแต่ชาติเป็นปัจจัย   มีเนื้อ

ความว่า   ปรากฏ    เป็นเนื้อความที่แท้   ไม่แปรผัน    ไม่กลายเป็นอย่าง

อื่น  ๆลฯ  สังขารอันเกิดแต่อวิชชาเป็นปัจจัย    มีเนื้อความว่า    ปรากฏ

เป็นเนื้อความที่แท้ ไม่แปรผัน ไม่กลายเป็นอย่างอื่น ฯลฯ อวิชชามีเนื้อความ

ว่า  เป็นปัจจัยแก่สังขาร  สังขารมีเนื้อความว่า  เป็นปัจจัยแก่วิญญาณ ฯ ล ฯ

ชาติมีเนื้อความว่า   เป็นปัจจัยแก่ชราและมรณะ   เป็นเนื้อความที่แท้  ไม่

แปรผัน  ไม่กลายเป็นอย่างอื่น.  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ธรรมที่แท้นั้น

ทั้งหมด  แม้เพราะเหตุนั้น  จึงได้รับพระนามว่า   ตถาคต    เพราะตรัสรู้

ธรรมที่แท้.   พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า  ตถาคต     เพราะตรัสรู้

ธรรมที่แท้จริง   ตามที่เป็นจริง   เป็นอย่างนี้แล.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า     ตถาคต      เพราะทรงเห็น

อารมณ์ที่แท้จริง   เป็นอย่างไร  ?

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้ทรงเห็นโดยประการทั้งปวง   ซึ่งอารมณ์

อันชื่อว่ารูปารมณ์    ที่มาปรากฏทางจักษุทวารของหมู่สัตว์พร้อมทั้งเทวดา

และมนุษย์ในโลกพร้อมทั้งเทวดา   คือ    ของสัตว์ทั้งหลายอันหาประมาณ

มิได้  และอารมณ์นั้นอันพระองค์ผู้ทรงรู้ทรงเห็นอยู่อย่างนี้     ทรงจำแนก

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 180

ด้วยสามารถอิฏฐารมณ์  และอนิฏฐารมณ์เป็นต้น    หรือด้วยสามารถบทที่

ได้ในอารมณ์ที่ได้เห็น    ที่ได้ยิน    ที่ได้ทราบ  และที่ได้รู้  ๑๓ วาระบ้าง

๕๒ นัยบ้าง   มีชื่อมากมายโดยนัยเป็นต้นว่า   รูป    คือ    รูปายตนะเป็น

ไฉน  ?  คือ   รูปใด   อาศัยมหาภูตรูป ๔   เป็นแสงสี  เป็นรูปที่เห็นได้

เป็นรูปที่กระทบได้   เป็นรูปสีเขียว   เป็นรูปสีเหลือง    ดังนี้     ย่อมเป็น

อารมณ์ที่แท้จริงอย่างเดียว     ไม่มีแปรผัน.     แม้ในอารมณ์มีเสียงเป็นต้น

ที่มาปรากฏแม้ในโสตทวารเป็นต้น   ก็นัยนี้.    ข้อนี้สมด้วยพระบาลี     ที่

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อารมณ์ใดที่โลกพร้อม

ทั้งเทวดา พร้อมทั้งมาร พร้อมทั้งพรหม พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ พร้อม

ทั้งเทวดาและมนุษย์ได้เห็น  ได้ยิน  ได้ทราบ   ได้รู้   ถึงแล้ว    แสวงหา

แล้ว   ค้นคว้าแล้ว    ด้วยใจ     เราย่อมรู้ซึ่งอารมณ์นั้น    รู้ยิ่งแล้ว    ซึ่ง

อารมณ์นั้น อารมณ์นั้น ตถาคต ทราบแล้ว ไม่ปรากฏแล้วในตถาคต  ดังนี้ .

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า     ตถาคต    เพราะทรงเห็นอารมณ์ที่

แท้จริง  เป็นอย่างนี้.   พึงทราบความสำเร็จบทว่า   ตถาคต   มีเนื้อความว่า

ทรงเห็นอารมณ์ที่แท้จริง.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า    ตถาคต     เพราะมีวาจาที่แท้

จริง   เป็นอย่างไร  ?

ตลอดราตรีใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งบนอปราชิตบัลลังก์

ณ โพธิมณฑสถาน   ทรงล้างสมองมารทั้ง ๓ แล้ว    ตรัสรู้พระอนุตตร-

สัมมาสัมโพธิญาณ  และตลอดราตรีใดที่พระองค์เสด็จปรินิพพานด้วยอนุ-

ปาทิเสสนิพพานธาตุ   ในระหว่างไม้สาละทั้งคู่   ในระหว่างนี้   คือ   ใน

กาลประมาณ  ๔๕  พรรษา    พระวาจาใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ทั้ง

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 181

ในปฐมโพธิกาล  ทั้งในมัชฌิมโพธิกาล  ทั้งในปัจฉิมโพธิกาล  คือสุตตะ

เคยยะ  ฯล ฯ  เวทัลละ    พระวาจานั้นทั้งหมด    อันใคร ๆ ติเตียนไม่ได้

ไม่ขาด  ไม่เกิน  โดยอรรถะและโดยพยัญชนะ  บริบูรณ์โดยอาการทั้งปวง

บรรเทาความเมา  คือ  ราคะ  โทสะ  โมหะ    ในพระวาจานั้นไม่มีความ

พลั้งพลาดแม้เพียงปลายขนทราย   พระวาจานั้นทั้งหมด   ย่อมแท้จริงอย่าง

เดียว   ไม่แปรผัน  ไม่กลายเป็นอย่างอื่น  ดุจประทับไว้ด้วยตราอันเดียวกัน

ดุจดวงไว้ด้วยทะนานใบเดียวกัน  และดุจชั่งไว้ด้วยตาชั่งอันเดียวกัน  ด้วย

เหตุนั้น  จึงตรัสว่า  ดูก่อนจุนทะ    ตลอดราตรีใดที่ตถาคตตรัสรู้อนุตตร-

สัมมาสัมโพธิญาณ     และตลอดราตรีใด    ที่ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสส-

นิพพานธาตุ   ในระหว่างนี้   คำใดที่ตถาคตกล่าว   พูด   แสดง   คำนั้น

ทั้งหมด   ย่อมเป็นคำแท้จริงอย่างเดียว   ไม่เป็นอย่างอื่น   เหตุนั้น   จึงได้

นามว่า  ตถาคต  ดังนี้.  ก็ในที่นี้ศัพท์ คต  มีเนื้อความเท่า คท  แปลว่า

คำพูด.  พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า  ตถาคต   เพราะมีพระวาจา

ที่แท้จริง   เป็นอย่างนี้.

อนึ่ง  มีอธิบายว่า  อาคทน  เป็น   อาคโท  แปลว่า   คำพูด   มี

วิเคราะห์ว่า   ตโถ   อวิปริโต   อาคโท   อสฺสาติ     ตถาคโต    แปลว่า

ชื่อว่า   ตถาคต  เพราะมีพระวาจาแท้จริง  ไม่วิปริต  โดยแปลง  ท  เป็น   ต

ในอรรถนี้   พึงทราบความสำเร็จบทอย่างนี้เทียว.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า    ตถาคต    เพราะทรงกระทำ

เองและให้ผู้อื่นกระทำ   เป็นอย่างไร ?

จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระวรกายตรงกับพระวาจา  ทรง

มีพระวาจาตรงกับพระวรกาย     ฉะนั้น  ทรงมีพระวาจาอย่างใด    ก็ทรง

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 182

กระทำอย่างนั้น       และทรงกระทำอย่างใด       ก็ทรงมีพระวาจาอย่างนั้น

อธิบายว่า   ก็พระองค์ผู้เป็นอย่างนี้    มีพระวาจาอย่างใด   แม้พระวรกายก็

ทรงเป็นไป   คือ   ทรงประพฤติอย่างนั้น    และพระวรกายอย่างใด    แม้

พระวาจาก็ทรงเป็นไป  คือ  ทรงประพฤติอย่างนั้น   ด้วยเหตุนั้นแล   จึง

ตรัสว่า      ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย     ตถาคตพูดอย่างใด     กระทำอย่างนั้น

กระทำอย่างใด  พูดอย่างนั้น  ด้วยเหตุนี้   จึงชื่อว่า   ยถาวาที   ตถาการี

ยถาการี  ตถาวาที   เหตุนั้น  จึงได้พระนามว่า  ตถาคต   ดังนี้.  พระผู้มี

พระภาคเจ้าทรงพระนามว่า    ตถาคต    เพราะทรงกระทำเองและให้ผู้อื่น

กระทำ  เป็นอย่างนี้.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า  ตถาคต   เพราะทรงครอบงำ

เป็นอย่างไร  ?

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครอบงำสรรพสัตว์  เบื้องบนถึงภวัคคพรหม

เบื้องล่างถึงอเวจีเป็นที่สุด   เบื้องขวาในโลกธาตุอันหาประมาณมิได้ ด้วย

ศีลบ้าง  ด้วยสมาธิบ้าง  ด้วยปัญญาบ้าง   ด้วยวิมุตติบ้าง  ด้วยวิมุตติญาณ-

ทัสสนะบ้าง    การจะชั่งหรือประมาณพระองค์หามีไม่   พระองค์เป็นผู้ไม่มี

ใครเทียบเคียงได้  อันใคร ๆ ประมาณไม่ได้  เป็นผู้ยอดเยี่ยม   เป็นพระ

ราชาที่พระราชาทรงบูชา  คือ  เป็นเทพของเทพ   เป็นสักกะยิ่งกว่าสักกะ

ทั้งหลาย     เป็นพรหมยิ่งกว่าพรหมทั้งหลาย    ด้วยเหตุนั้น     จึงตรัสว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในโลกพร้อมทั้งเทวดา พร้อมทั้งมาร พร้อมทั้งพรหม

ในหมู่สัตว์      พร้อมทั้งสมณะและพราหมณ์   พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์

ตถาคตเป็นผู้ยิ่งใหญ่  อันใคร ๆ ครอบงำไม่ได้  เป็นผู้เห็นถ่องแท้   เป็นผู้

ทรงอำนาจ  เหตุนั้น  จึงได้รับพระนามว่า  ตถาคต  ดังนี้ .

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 183

ในข้อนั้น  พึงทราบความสำเร็จบทอย่างนี้  อคโท  แปลว่า โอสถ

ก็เหมือน  อาคโท  ที่แปลว่า  วาจา.  ก็โอสถนี้คืออะไร ?   คือ  เทศนา-

วิลาส   และบุญพิเศษ.   ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคเจ้านี้ทรงครอบงำผู้มีวาทะ

ตรงกันข้ามทั้งหมดและโลกพร้อมทั้งเทวดา  เหมือนนายแพทย์ผู้มีอานุภาพ

มาก     ครอบงำงูทั้งหลายด้วยทิพยโอสถฉะนั้น.      พระผู้มีพระภาคเจ้า

บัณฑิตพึงทราบว่า  ทรงพระนามว่า  ตถาคต   เพราะเหตุว่า   ทรงมีพระ

โอสถ   คือ   เทศนาวิลาส   และบุญพิเศษ    อันแท้  ไม่วิปริต    ด้วยการ

ครอบงำโลกทั้งปวง   ดังนี้  เพราะแปลง  ท  เป็น  ต  พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงพระนามว่า   ตถาคต   เพราะอรรถว่าทรงครอบงำ   เป็นอย่างนี้.

อีกอย่างหนึ่ง   พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า  ตถาคต  เพราะ

เสด็จไปด้วยกิริยาที่แท้   ทรงพระนามว่า   ตถาคต  เพราะทรงถึงกิริยาที่แท้

ดังนี้ก็มี.

บทว่า  คโต  มีเนื้อความว่า  หยั่งรู้  เป็นไปล่วง  บรรลุ   ปฏิบัติ.

ในเนื้อความ ๘ อย่างนั้น   พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า   ตถาคต

เพราะทรงหยั่งรู้โลกทั้งสิ้นด้วยตีรณปริญญา  ชื่อว่า ด้วยกิริยาที่แท้.  เพราะ

ทรงเป็นไปล่วงซึ่งโลกสมุทัย  ด้วยปหานปริญญา  ชื่อว่า   ด้วยกิริยาที่แท้.

เพราะทรงบรรลุโลกนิโรธด้วยสัจฉิกิริยา   ชื่อว่า   ด้วยกิริยาที่แท้.   เพราะ

ทรงปฏิบัติปฏิปทาอันให้ถึงโลกนิโรธ ชื่อว่า กิริยาที่แท้.   ด้วยเหตุนั้น คำใด

ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  โลกตถาคตตรัสรู้แล้ว

ตถาคตพรากแล้วจากโลก  โลกสมุทัย  ตถาคตตรัสรู้แล้ว  โลกสมุทัยตถาคต

ละได้แล้ว    โลกนิโรธตถาคตตรัสรู้แล้ว    โลกนิโรธตถาคตทำให้แจ้งแล้ว

ปฏิปทาอันให้ถึงโลกนิโรธตถาคตตรัสรู้แล้ว     ปฏิปทาอันให้ถึงโลกนิโรธ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 184

ตถาคตเจริญแล้ว     ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    ธรรมชาติใดของโลกพร้อมทั้ง

เทวดา    ฯ ล ฯ   ธรรมชาตินั้นทั้งหมดตถาคตตรัสรู้แล้ว    เหตุนั้น  จึงได้

พระนามว่า   ตถาคต  ดังนี้  พึงทราบเนื้อความแห่งคำนั้นแม้อย่างนี้. อนึ่ง

แม้ข้อนี้ก็เป็นเพียงมุขในการแสดงภาวะที่พระตถาคตมีพระนามว่าตถาคต

เท่านั้น.   ที่จริง  พระตถาคตเท่านั้น  จะพึงพรรณนาภาวะที่พระตถาคตมี

พระนามว่า  ตถาคต  โดยอาการทั้งปวงได้.

 

อธิบายคำ  ปุจฉา

คำว่า  กตมญฺเจต  ภิกฺขเว  เป็นต้น  ความว่า  พระผู้มีพระภาค

เจ้าตรัสถามข้อที่ปุถุชนเมื่อกล่าวชมตถาคต       จะพึงกล่าวด้วยประการใด

ซึ่งมีประมาณน้อยนัก  ยังต่ำนัก  เป็นเพียงศีล  นั้นว่าเป็นไฉน  ?

ชื่อว่าคำถามในพระบาลีนั้น  มี  ๕   อย่าง   คือ

๑.  อทิฏฐโชตนาปุจฉา              คำถามเพื่อส่องลักษณะที่ยังไม่เห็นให้

กระจ่าง

๒.  ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา          คำถามเทียบเคียงลักษณะที่เห็นแล้ว

๓.   วิมติเฉทนาปุจฉา                คำถามเพื่อตัดความสงสัย

๔.   อนุมติปุจฉา                        คำถามเพื่อการรับรอง

๕.  กเถตุกัมยตาปุจฉา               คำถามเพื่อประสงค์จะตอบเอง

ในบรรดาคำถามเหล่านั้น  อทิฏฐโชตนาปุจฉา  เป็นไฉน  ? ตาม

ปกติลักษณะที่ยังไม่รู้    ยังไม่เห็น   ยังไม่ได้พิจารณา   ยังไม่ได้ไตร่ตรอง

ยังไม่แจ่มแจ้ง   ยังไม่ได้อธิบาย  บุคคลย่อมถามปัญหา   เพื่อรู้   เพื่อเห็น

เพื่อพิจารณา  เพื่อไตร่ตรอง  เพื่ออธิบายลักษณะนั้น  นี้ชื่อว่า   อทิฏฐ-

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 185

โชตนาปุจฉา.

ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา      เป็นไฉน ?    ตามปกติลักษณะที่รู้แล้ว

เห็นแล้ว     พิจารณาแล้ว     ไตร่ตรองแล้ว     แจ่มแจ้งแล้ว     อธิบายแล้ว

บุคคลย่อมถามปัญหาเพื่อต้องการจะเทียบเคียงลักษณะนั้นกับบัณฑิตเหล่า

อื่น  นี้ชื่อว่า  ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา.

วิมติเฉทนาปุจฉา  เป็นไฉน ?  ตามปกติบุคคลเป็นผู้มักสงสัย  มัก

ระแวง   เกิดความแคลงใจว่า    อย่างนี้หนอ ?   ไม่ใช่หนอ ?    อะไรหนอ ?

อย่างไรหนอ  ?  บุคคลนั้นย่อมถามปัญหาเพื่อต้องการตัดความสงสัย   นี้

ชื่อว่า  วิมติเฉทนาปุจฉา.

อนุมติปุจฉา   เป็นไฉน ? พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามปัญหาเพื่อ

การรับรองของภิกษุทั้งหลายว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  เธอทั้งหลายจะสำคัญ

ความข้อนั้นเป็นไฉน ?    รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง    ไม่เที่ยงพระเจ้าข้า   ก็รูป

ที่ไม่เที่ยงนั้น    เป็นทุกข์หรือเป็นสุข    เป็นทุกข์พระเจ้าข้า    พึงกล่าวคำ

ทั้งหมด  นี้ชื่อว่า  อนุมติปุจฉา.

กเถตุกัมยตาปุจฉา     เป็นไฉน ?     พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถาม

ปัญหาด้วยมีพุทธประสงค์จะทรงตอบแก่ภิกษุทั้งหลายว่า         ดูก่อนภิกษุ

ทั้งหลาย     ปติปัฏฐาน  ๔  เหล่านี้     สติปัฏฐาน  ๔ อะไรบ้าง ?     ฯลฯ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   องค์แห่งมรรค  ๘  เหล่านี้     องค์แห่งมรรค ๘ อะไร

บ้าง  ?  นี้ชื่อว่า  กเถตุกัมยตาปุจฉา.

ในบรรดาปุจฉา ๕ ประการดังพรรณนามานี้     เบื้องต้น   อทิฏฐ-

โชตนาปุจฉา   ย่อมไม่มีแก่พระตถาคต   เพราะธรรมอะไร ๆ ที่พระองค์

ไม่ทรงเห็นไม่มี  แม้ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา  ก็ไม่มี  เพราะไม่เกิดการประมวล

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 186

พระดำริว่า   ลักษณะชื่อนี้    เราจักแสดงเทียบเคียงกับสมณพราหมณ์ผู้เป็น

บัณฑิตเหล่าอื่น  ดังนี้เลย.  อนึ่ง  เพราะเหตุที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ทรง

มีความลังเลความสับสน    แม้ในธรรมสักข้อเดียว    พระองค์ทรงตัดความ

สงสัยทั้งปวงได้  ณ โพธิมัณฑสถานนั่นแล    ฉะนั้น  แม้วิมุติเฉทนาปุจฉา

ก็ไม่มีแน่นอน.    แต่ปุจฉา ๒ ประการนอกจากที่กล่าวมาแล้ว    ย่อมมีแก่

พระพุทธเจ้าทั้งหลาย.   ในปุจฉา ๒ ประการนั้น   นี้ชื่อว่า   กเถตุกัมยตา

ปุจฉา.

 

วรรณนาจุลศีล

บัดนี้   พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระพุทธประสงค์จะทรงแก้เนื้อความ

ที่ได้ตรัสถามด้วยกเถตุกัมยตาปุจฉานั้น   จึงตรัสพระบาลีอาทิว่า   ปาณา-

ติปาต  ปหาย  ดังนี้.

ในคำว่า   ละปาณาติบาต.    ปาณาติบาต    แปลว่าทำสัตว์มีชีวิตให้

ตกล่วงไป  อธิบายว่า  ฆ่าสัตว์  ปลงชีพสัตว์.   ก็ในคำว่า ปาณะ นี้    โดย

โวหาร   ได้แก่สัตว์  โดยปรมัตถ์  ได้แก่ชีวิตินทรีย์.   อนึ่ง  เจตนาฆ่า  อัน

เป็นเหตุยังความพยายามตัดรอนชีวิตินทรีย์ให้ตั้งขึ้น   เป็นไปทางกายทวาร

และวจีทวาร  ทางใดทางหนึ่ง  ของผู้มีความสำคัญในชีวิตนั้นว่า   เป็นสัตว์

มีชีวิต  ชื่อว่าปาณาติบาต.  ปาณาติบาตนั้น  ชื่อว่ามีโทษน้อย  ในสัตว์เล็ก

บรรดาสัตว์ที่เว้นจากคุณมีสัตว์เดรัจฉานเป็นต้น  ชื่อว่ามีโทษมาก ในเพราะ

สัตว์มีร่างกายใหญ่.    เพราะเหตุไร ?   เพราะต้องขวนขวายมาก.    แม้เมื่อ

มีความพยายามเสมอกัน  ก็มีโทษมาก  เพราะมีวัตถุใหญ่.  ในบรรดาสัตว์ที่มี

คุณมีมนุษย์เป็นต้น   สัตว์มีคุณน้อยมีโทษน้อย   สัตว์มีคุณมากมีโทษมาก.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 187

แม้เมื่อมีสรีระและคุณเท่ากัน   ก็พึงทราบว่า   มีโทษน้อย   เพราะกิเลสและ

ความพยายามอ่อน   มีโทษมาก   เพราะกิเลสและความพยายามแรงกล้า.

 

ปาณาติบาตนั้น  มีองค์  ๕  คือ

๑.  ปาโณ  สัตว์มีชีวิต

๒.  ปาณสฺิตา   ตนรู้ว่าสัตว์มีชีวิต

๓.  วธกจิตฺต  จิตคิดจะฆ่า

๔.  อุปกฺกโม   มีความพยายาม   ( ลงมือทำ )

๕.   เตน มรณ   สัตว์ตายด้วยความพยายามนั้น.

 

ปาณาติบาตนั้น  มีประโยค  ๖  คือ

๑.   สาหัตถิกประโยค   ประโยคที่ฆ่าด้วยมือตนเอง

๒.  อาณัตติกประโยค    ประโยคที่สั่งให้คนอื่นฆ่า

๓.  นิสสัคคิยประโยค  ประโยคที่ฆ่าด้วยอาวุธที่ชัดไป

๔.   ถาวรประโยค        ประโยคที่ฆ่าด้วยอุปกรณ์ที่อยู่กับที่

๕.   วิชชามยประโยค   ประโยคที่ฆ่าด้วยวิชา

๖.   อิทธิมยประโยค    ประโยคที่ฆ่าด้วยฤทธิ์.

ก็เมื่อข้าพเจ้าจะพรรณนาเนื้อความนี้ให้พิสดาร    ย่อมจะเนิ่นช้าเกิน

ไป     ฉะนั้นจะไม่พรรณนาความนั้นและความอื่นที่มีรูปเช่นนั้นให้พิสดาร

ส่วนผู้ที่ต้องการพึงตรวจดูสมันตปาสาทิกาอรรถกถาพระวินัย  ถือเอาความ

เถิด.

บทว่า  ปหาย ความว่า ละโทษอันเป็นเหตุทุศีล  นี้กล่าวคือ  เจตนา

ทำปาณาติบาต.  บทว่า ปฏิวิรโต  ความว่างด  คือเว้นจากโทษอันเป็นเหตุ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 188

ทุศีลนั้น  จำเดินแต่กาลที่ละปาณาติบาตได้แล้ว.   พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น

ไม่มีธรรมที่จะพึงรู้ทางจักษุและโสดว่า    เราจักละเมิดดังนี้     จะป่วยกล่าว

ไปไยถึงธรรมที่เป็นไปทางกายเล่า.   แม้ในบทอื่น ๆ ที่มีรูปอย่างนี้   ก็พึง

ทราบเนื้อความโดยนัยนี้แหละ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงได้โวหารว่า   สมณะ   เพราะเป็นผู้มีบาป

สงบแล้ว.  บทว่า โคตโม  ความว่า ทรงพระนามว่า โคดม  ด้วยอำนาจ

พระโคตร.   มิใช่แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์เดียวเท่านั้น   ที่เว้นจาก

ปาณาติบาต   แม้ภิกษุสงฆ์ก็เว้นด้วย   แก่เทศนามีมาอย่างนี้ตั้งแต่ต้น  แต่

เมื่อจะแสดงเนื้อความ   จะแสดงแม้ด้วยสามารถแห่งภิกษุสงฆ์ก็ควร.

บทว่า  นิหิตทณฺโฑ   นิหิตสตฺโถ  ความว่า มีไม้อันวางแล้ว  และ

มีมีดอันวางแล้ว    เพราะไม่ถือไม้หรือมีดไปเพื่อต้องการจะฆ่าผู้อื่น.   ก็ใน

พระบาลีนี้   นอกจากไม้  อุปกรณ์ที่เหลือทั้งหมด  พึงทราบว่า  ชื่อว่ามีด

เพราะทำให้สัตว์ทั้งหลายพินาศได้.    ส่วนไม้เท้าคนแก่ก็ดี  ไม้ก็ดี  มีดก็ดี

มีดโกนที่ภิกษุทั้งหลายถือเที่ยวไปนั้น   มิใช่เพื่อต้องการจะฆ่าผู้อื่น  ฉะนั้น

จึงนับว่า  วางไม้  วางมีด   เหมือนกัน.

บทว่า  ลชฺชี   ความว่า ประกอบด้วยความละอายอันมีลักษณะเกลียด

บาป.   บทว่า ทยาปนฺโน ความว่า ถึงความเอ็นดู คือความเป็นผู้มีเมตตา-

จิต.   บทว่า  สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี   ความว่า  อนุเคราะห์สัตว์มีชีวิต

ทั้งปวงด้วยความเกื้อกูล     อธิบายว่า  มีจิตเกื้อกูลแก่สัตว์มีชีวิตทุกจำพวก

เพราะถึงความเอ็นดูนั้น.    บทว่า  วิหรติ  ความว่า  เปลี่ยนอิริยาบถ  คือ

ยังอัตภาพให้เป็นไป  ได้แก่รักษาตัวอยู่.

คำว่า   อิติ  วา  หิ  ภิกฺขเว   ความเท่ากัน   เอว  วา  ภิกฺขเว  วา

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 189

ศัพท์   ตรัสเป็นความวิกัป  (แยกความ )   เล็งถึงคำว่า    ละอทินนาทาน

เป็นต้นข้างหน้า.   พึงทราบความวิกัป  เล็งถึงคำต้นบ้าง   คำหลังบ้าง  ทุก

แห่งอย่างนี้.

ก็ในอธิการนี้   มีความย่อดังนี้    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   เมื่อปุถุชนจะ

กล่าวชมตถาคต    พึงกล่าวอย่างนี้ว่า  พระสมณโคดม   ไม่ฆ่าสัตว์   ไม่ใช้

ให้คนอื่นฆ่า  ไม่เห็นชอบในการฆ่าสัตว์  เป็นผู้เว้นจากโทษเป็นเหตุทุศีลนี้

น่าชมเชยแท้  พระคุณของพระพุทธเจ้ายิ่งใหญ่  ดังนี้   ถึงต้องการจะกล่าว

ชม  ทำอุตสาหะใหญ่  ดังนี้    ก็จักกล่าวได้เพียงอาจาระและศีลเท่านั้น  ซึ่ง

เป็นคุณมีประมาณน้อย  จักไม่สามารถกล่าวพระคุณอาศัยสภาพอันไม่ทั่วไป

ยิ่งขึ้นได้เลย     และมิใช่แต่ปุถุชนอย่างเดียวเท่านั้นที่ไม่สามารถ     แม้พระ

โสดาบัน    พระสกทาคามี    พระอนาคามี    และพระอรหันต์     แม้พระ

ปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายก็ไม่สามารถเหมือนกัน   แต่ตถาคตเท่านั้นสามารถ

เราจักกล่าวความข้อนั้นแก่เธอทั้งหลายในเบื้องหน้า.   นี้เป็นพรรณนาเนื้อ

ความพร้อมทั้งอธิบายในพระบาลีนี้ .    ต่อแต่นี้ไป     เราจักพรรณนาตาม

ลำดับทีเดียว.

ในคำว่า  ละอทินนาทานนี้   การถือเอาของที่เขาไม่ได้ให้   ชื่อ  อทิน-

นาทาน  มีอธิบายว่า  การลักทรัพย์ของผู้อื่น  คือความเป็นขโมย   ได้แก่

กิริยาที่เป็นโจร.   คำว่า   ของที่เขาไม่ได้ให้   ในคำว่า   อทินนาทานนั้น

ได้แก่ของที่เจ้าของหวงแหน    คือ  เป็นทรัพย์ที่ผู้อื่นใช้ให้ทำตามประสงค์

ย่อมไม่ควรถูกลงอาชญา    และไม่ถูกตำหนิ.    อนึ่ง  เจตนาคิดลักอันเป็น

เหตุให้เกิดความพยายามที่จะถือเอาของที่เจ้าของหวงแหนนั้น    ของบุคคล

ผู้มีความสำคัญในของที่เจ้าของหวงแหนว่า      เป็นของที่เจ้าของหวงแหน

ชื่อว่า  อทินนาทาน.  อทินนาทานนั้น  ลักของเลว  มีโทษน้อย  ลักของ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 190

ดี  มีโทษมาก.   เพราะเหตุไร ?  เพราะวัตถุประณีต.  อทินนาทานนั้น  เมื่อ

วัตถุเสมอกัน   ชื่อว่ามีโทษมาก  เพราะวัตถุเป็นของ ๆ  ผู้ยิ่งด้วยคุณ ชื่อว่า

มีโทษน้อย    เพราะวัตถุเป็นของ ๆ ผู้มีคุณน้อย ๆ กว่าผู้ยิ่งด้วยคุณนั้น ๆ.

 

อทินนาทานนั้น  มีองค์  ๕  คือ

๑.   ปรปริคฺคหิต  ของที่เจ้าของหวงแหน

๒.  ปรปริคฺคหิตสญฺิตา    รู้อยู่ว่า  เป็นของที่เจ้าของหวงแหน

๓.   เถยฺยจิตฺต  จิตคิดลัก

๔.  อุปกฺกโม  พยายามลัก

๕.   เตน  หรณ  ลักมาได้ด้วยความพยายามนั้น

อทินนาทานนั้น  มี ๖ ประโยค  มีสาหัตถิกประโยคเป็นต้นนั่นเอง.

และประโยคเหล่านี้แล   เป็นไปด้วยอำนาจอวหารเหล่านี้    คือ

๑.   เถยยาวหาร   ลักโดยการขโมย

๒.  ปสัยหาวหาร  ลักโดยข่มขี่

๓.  ปฏิจฉันนาวหาร  ลักซ่อน

๔.   ปริกัปปาวหาร   ลักโดยกำหนดของ

๕.   กุสาวหาร  ลักโดยสับสลาก

ตามควร.   นี้เป็นความย่อในอธิการนี้    ส่วนความพิสดาร   ข้าพเจ้ากล่าว

ไว้แล้วในสมันตปาสาทิกาอรรถกถาพระวินัย.

พระสมณโคดม   ชื่อว่า  ทินนาทายี   เพราะถือเอาแต่ของที่เขาให้

เท่านั้น.    ชื่อว่า   ทินฺนปาฏิกงฺขี    เพราะต้องการแต่ของที่เขาให้เท่านั้น

แม้ด้วยจิต.    ผู้ที่ชื่อว่าเถนะ    เพราะลัก.    ผู้ที่ไม่ใช่ขโมย   ชื่อว่าอเถนะ.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 191

พระสมณโคดมประพฤติคนเป็นคนสะอาดเพราะไม่เป็นขโมยนั่นเอง.   บท

ว่า  อตฺตนา   คืออัตภาพ.   มีอธิบายว่า  กระทำคนไม่เป็นขโมย   เป็นคน

สะอาดอยู่.       คำที่เหลือพึงประกอบตามนัยที่กล่าวแล้วในสิกขาบทที่หนึ่ง

นั่นแหละ.  ทุกสิกขาบทก็เหมือนในสิกขาบทนี้.

บทว่า  อพฺรหฺมจริย  ความว่า  ความพระพฤติไม่ประเสริฐ.  ชื่อว่า

พรหมจารี  เพราะประพฤติอาจาระอันประเสริฐที่สุด.   ผู้ที่ไม่ใช่พรหมจารี

ชื่อว่า  อพรหมจารี.  บทว่า อาราจารี ความว่า ทรงพระพฤติไกลจากกรรม

อันเป็นข้าศึกต่อพรหมจรรย์.   บทว่า  เมถุนา   ความว่า  จากอสัทธรรมที่

นับว่า  เมถุน เพราะบุคคลผู้ได้บัญญัติว่าเป็นคู่กัน  เพราะเป็นเช่นเดียวกัน

ด้วยอำนาจความกลุ้มรุมแห่งราคะ  พึงส้องเสพ.   บทว่า  คามธมฺมา  ความ

ว่า  เป็นธรรมของชาวบ้าน.

ในคำว่า มุสาวาท   ปหาย  นี้   คำว่า  มุสา  ได้แก่วจีประโยค  หรือ

กายประโยค      ที่ทำลายประโยชน์ของบุคคลผู้มุ่งจะกล่าวให้คลาดเคลื่อน.

ก็เจตนาอันให้เกิดกายประโยคและวจีประโยค   ซึ่งพูดให้ผู้อื่นคลาดเคลื่อน

ของบุคคลผู้มุ่งจะกล่าวให้คลาดเคลื่อนนั้น   ด้วยประสงค์จะกล่าวให้คลาด

เคลื่อน  ชื่อว่า  มุสาวาท.

อีกนัยหนึ่ง   คำว่า  มุสา   ได้แก่เรื่องที่ไม่เป็นจริง    ไม่แท้.   คำว่า

วาท    ได้แก่กิริยาที่ทำให้เขาเข้าใจเรื่องที่ไม่จริง   ไม่แท้นั้นว่า    เป็นเรื่อง

จริง   เรื่องแท้.    ว่าโดยลักษณะ    เจตนาที่ให้เกิดวิญญัติอย่างนั้น  ของผู้

ประสงค์จะให้ผู้อื่นเข้าใจเรื่องที่ไม่แท้ว่าเป็นเรื่องแท้      ชื่อว่า    มุสาวาท.

มุสาวาทนั้น   มีโทษน้อย    เพราะประโยชน์ที่ทำลายนั้นน้อย    มีโทษมาก

เพราะประโยชน์ที่ทำลายนั้นมาก.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 192

อีกอย่างหนึ่ง    สำหรับพวกคฤหัสถ์     มุสาวาทที่เป็นไปโดยนัยว่า

ไม่มี เป็นต้น  เพราะประสงค์จะไม่ให้ของของตนมีโทษน้อย  ที่เป็นพยาน

กล่าวเพื่อทำลายประโยชน์   มีโทษมาก.   สำหรับพวกบรรพชิต   มุสาวาท

ที่เป็นไปโดยนัยแห่งการพูดว่าเป็นของบริบูรณ์  เช่นว่า วันนี้น้ำมันในบ้าน

ไหลเหมือนแม่น้ำเป็นต้น   ด้วยประสงค์จะหัวเราะ   เพราะได้น้ำมันหรือ

เนยใสมาน้อย  มีโทษน้อย  แต่เมื่อพูดถึงสิ่งที่ไม่เห็นเลย  โดยนัยว่า  เห็น

แล้ว  เป็นต้น  มีโทษมาก.

 

มุสาวาทนั้น  มีองค์  ๔  คือ

๑.  อตถ    วตฺถุ   เรื่องไม่แท้

๒.  วิสวาทนจิตฺต  จิตคิดจะพูดให้คลาดเคลื่อน

๓.  ตชฺโช   วายาโม   ความพยายามเกิดจากจิตคิดจะพูดให้คลาด-

เคลื่อนนั้น

๔.  ปรสฺส  ตทตฺถวิชานน  คนอื่นรู้เรื่องนั้น.

มุสาวาทนั้นมีประโยคเดียว  คือ สาหัตถิกประโยค.  มุสาวาทนั้นพึง

เห็นด้วยการใช้กายบ้าง   ใช้ของที่เนื่องด้วยกายบ้าง   ใช้วาจาบ้าง   กระทำ

กิริยาหลอกลวงผู้อื่น.    ถ้าผู้อื่นเข้าใจความนั้น    ด้วยกิริยานั้น    ผู้นี้ย่อม

ผูกพันด้วยกรรม  คือ  มุสาวาทในขณะที่คิดจะให้เกิดกิริยาทีเดียว.  ก็เพราะ

เหตุที่บุคคลสั่งว่า  ท่านจงพูดเรื่องนี้แก่ผู้นี้    ดังนี้ก็มี    เขียนหนังสือแล้ว

โยนไปตรงหน้าก็มี  เขียนติดไว้ที่ฝาเรือน   เป็นต้น   ให้รู้ว่า  เนื้อความพึง

รู้อย่างนี้  ดังนี้   ก็มีโดยทำนองที่หลอกลวงผู้อื่น ด้วยกาย  ของเนื่องด้วย

กายและวาจา   ฉะนั้น  แม้อาณัตติกประโยค   นิสสัคคิยประโยค  และถาวร-

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 193

ประโยค  ก็ย่อมควรในมุสาวาทนี้.  แต่เพราะประโยคทั้ง  ๓  นั้น  ไม่ได้มา

ในอรรถกถาทั้งหลาย   จึงต้องพิจารณาก่อนแล้วพึงถือเอา.

ชื่อว่า  สัจจวาที  เพราะพูดแต่คำจริง.  ชื่อว่า  สจฺจสนฺโธ   เพราะ

เชื่อม  คือ สืบต่อคำสัตย์ด้วยคำสัตย์   อธิบายว่า ไม่พูดมุสาในระหว่าง  ๆ.

จริงอยู่    บุรุษใดพูดมุสาแม้ในกาลบางครั้ง    พูดคำสัตย์ในกาลบางคราว

ไม่เอาคำสัตย์สืบต่อคำสัตย์  เพราะบุรุษนั้นเอามุสาวาทคั่นไว้  ฉะนั้น  บุรุษ

นั้นไม่ชื่อว่า   ดำรงคำสัตย์    แต่พระสมณโคดมนี้ไม่เป็นเช่นนั้น   ไม่พูด

มุสาแม้เพราะเหตุแห่งชีวิต    เอาคำสัตย์เชื่อมคำสัตย์อย่างเดียว    เหตุนั้นจึง

ชื่อว่าสัจจสันโธ.

บทว่า   เถโต     ความว่า   เป็นผู้มั่งคั่ง     อธิบายว่า   มีถ้อยคำเป็น

หลักฐาน.  บุคคลหนึ่งเป็นคนมีถ้อยคำไม่เป็นหลักฐานเหมือนย้อมด้วยขมิ้น

เหมือนหลักไม้ที่ปักไว้ในกองแกลบ    และเหมือนฟักเขียวที่วางไว้บนหลัง

ม้า.   คนหนึ่งมีถ้อยคำเป็นหลักฐาน   เหมือนรอยจารึกบนแผ่นหิน   และ

เหมือนเสาเขื่อน  แม้เมื่อเขาเอาดาบตัดศีรษะ  ก็ไม่ยอมพูดเป็นสอง  บุคคล

นี้เรียกว่า  เถตะ.

บทว่า  ปจฺจยิโก  ความว่า  เป็นผู้ควรยึดถือ  อธิบายว่า เป็นผู้ควร

เชื่อถือ.   ก็บุคคลบางคนไม่เป็นคนควรเชื่อ  เมื่อถูกถามว่า  คำนี้ใครพูด  ?

คนโน้นพูดหรือ ? ย่อมจะถึงความเป็นผู้ควรตอบว่า  ท่านทั้งหลายอย่าเชื่อ

คำของคนนั้น  บางคนเป็นคนควรเชื่อ   เมื่อถูกถามว่า  คำนี้ใครพูด  คน

โน้นพูดหรือ  ? ถ้าเขาพูด  ก็จะถึงความเป็นผู้ควรตอบว่า  คำนี้เท่านั้นเป็น

ประมาณ   บัดนี้ ไม่ต้องพิจารณาก็ได้   คำนี้เป็นอย่างนี้แหละ   ผู้นี้เรียกว่า

ปัจจยิกะ.

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 194

บทว่า  อวิสวาทโก  โลกสฺส   ความว่า  ไม่พูดลวงโลก    เพราะ

ความเป็นผู้พูดคำจริงนั้น.

ในคำว่า  ปิสุณ  วาจ  ปหาย  เป็นต้น  พึงทราบวินิจฉัยดังต่อไปนี้

วาจาที่เป็นเหตุทำคนเป็นที่รักในใจของผู้ที่คนพูดด้วย       และเป็น

เหตุส่อเสียดผู้อื่น  ชื่อว่า  ปิสุณาวาจา.

อนึ่ง วาจาที่เป็นเหตุให้กระทำตนเองบ้าง  ผู้อื่นบ้าง  หยาบคาย  ทั้ง

หยาบคายแม้เอง   ไม่เสนาะหู   ไม่สุขใจ   ชื่อว่า   ผรุสวาจา.

วาทะที่เป็นเหตุให้บุคคลพูดเพ้อเจ้อ   ไร้ประโยชน์  ชื่อว่า  สัมผัป-

ปลาป.

แม้เจตนาอันเป็นต้นเหตุแห่งคำพูดเหล่านั้น ก็พลอยได้ชื่อว่าปิสุณา-

วาจา เป็นต้นไปด้วย.   ก็ในที่นี้   ประสงค์เอาเจตนานั้นแหละ.

ในบรรดาวาจาทั้ง ๓ อย่างนั้น    เจตนาของบุคคลผู้มีจิตเศร้าหมอง

อันให้เกิดกายประโยค   และวจีประโยค   เพื่อให้คนอื่นแตกกันก็ดี   เพื่อ

ต้องการทำคนให้เป็นที่รักก็ดี  ชื่อว่า  ปิสุณาวาจา.   ปิสุณาวาจานั้นชื่อว่า

มีคุณน้อย  เพราะผู้การทำความแตกแยกมีคุณน้อย  ชื่อว่ามีโทษมาก  เพราะ

ผู้นั้นมีคุณมาก.

 

ปิสุณาวาจานั้น  มีองค์  ๔  คือ

๑.  ภินฺทิตพฺโพ  ปโร  ผู้อื่นที่พึงให้แตกกัน

๒.  เภทปุเรกฺขารตา   มุ่งให้เขาแตกกันว่า  คนเหล่านี้จักเป็นผู้ต่าง

กัน    และแยกกันด้วยอุบายอย่างนี้    หรือ  ปิยกมฺยตา   ประสงค์ให้ตนเป็น

ที่รักว่า   เราจักเป็นที่รัก   จักเป็นที่ไว้ว่างใจ   ด้วยอุบายอย่างนี้

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 195

๓.   ตชฺโช  วายาโม   ความพยายามที่เกิดแต่ความมุ่งให้เขาแตกกัน

นั้น

๔.  ตสฺส  ตทตฺถวิชานน  ผู้นั้นรู้เรื่องนั้น.

บทว่า  อิเมส   เภทาย   ความว่า  ฟังในสำนักของคนเหล่าใดที่ตรัส

ไว้ว่า   จากข้างนี้   เพื่อให้คนเหล่านั้นแตกกัน.

บทว่า  ภินฺนาน  วา   สนฺธาตา   ความว่า  มิตร ๒ คนก็ดี   ภิกษุ

ร่วมอุปัชฌาย์เป็นต้น ๒ รูปก็ดี   แตกกันด้วยเหตุไร  ๆ  ก็ตาม   เข้าไปหา

ทีละคนแล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า       การแตกกันนี้ไม่ควรแก่ท่านผู้เกิดใน

ตระกูลเช่นนี้    ผู้เป็นพหูสูตอย่างนี้  ดังนี้    กระทำ   กระทำเนือง ๆ   ซึ่ง

การสมาน.

บทว่า   อนุปฺปทาตา   ความว่า  ส่งเสริมการสมาน   อธิบายว่า  เห็น

คน ๒ คน   พร้อมเพรียงกันแล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า    ความพร้อมเพรียงนี้

สมควรแก่ท่านทั้งหลาย    ผู้เกิดในตระกูลปานนี้    ผู้ประกอบด้วยคุณเห็น

ปานนี้  ดังนี้   กระทำให้มั่นเข้า.

ชื่อว่า  ชอบคนที่พร้อมเพรียงกัน  เพราะมีคนที่พร้อมเพรียงกันเป็น

ที่มายินดี   อธิบายว่า  ในที่ใดไม่มีคนพร้อมเพรียงกัน   ไม่ปรารถนาแม้จะ

อยู่ในที่นั้น.   พระบาลีเป็น  สมคฺคราโม  ก็มี   ความอย่างเดียวกัน.

บทว่า  สมคฺครโต   แปลว่า  ยินดีแล้วในคนผู้พร้อมเพรียงทั้งหลาย

อธิบายว่า  ไม่ปรารถนาแม้จะละคนผู้พร้อมเพรียงเหล่านั้นไปอยู่ที่อื่น.

ชื่อว่า  เพลิดเพลินในคนที่พร้อมเพรียงกัน  เพราะเห็นก็ดี  ฟังก็ดี

ซึ่งคนผู้พร้อมเพรียงกันแล้วเพลิดเพลิน.

ข้อว่า  สมคฺคกรณึ    วาจ  ภาสิตา   ความว่า กล่าวแต่วาจาที่ทำให้

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 196

เหล่าสัตว์พร้อมเพรียงกันอย่างเดียว    ซึ่งเป็นวาจาแสดงคุณแห่งสามัคคีเท่า

นั้น ไม่กล่าววาจานอกนี้.  เจตนาหยาบคายส่วนเดียวซึ่งให้เกิดกายประโยค

และวจีประโยค   อันเป็นเหตุตัดความรักของผู้อื่น   ชื่อว่า  ผรุสวาจา.   เพื่อ

เข้าใจผรุสวาจานั้นอย่างแจ้งชัด   พึงทราบเรื่องดังต่อไปนี้.

 

เรื่องวาจาหยาบ  แต่ใจไม่หยาบ

ได้ยินว่า  เด็กคนหนึ่งไม่เอื้อเฟื้อถ้อยคำของมารดาไปป่า  มารดาไม่

สามารถให้เด็กนั้นกลับได้  จึงได้ด่าว่า  ขอให้แม่กระบือดุจงไล่มึง   ทันใด

นั้น   แม่กระบือป่าได้ปรากฏแก่เด็กนั้น  เหมือนอย่างมารดาว่าทีเดียว  เด็ก

นั้นได้กระทำสัจจกิริยาว่า   สิ่งที่มารดาของเราพูดด้วยปาก   จงอย่ามี   สิ่งที่

มารดาคิดด้วยใจ    จงมีเถิด   แม่กระบือได้ยืนอยู่เหมือนถูกผูกไว้ในป่านั้น

เอง.

ประโยคแม้ตัดความรักอย่างนี้   ก็ไม่เป็นผรุสวาจา   เพราะมีจิตอ่อน

โยน.       จริงอยู่   บางครั้งมารดาบิดาย่อมกล่าวกะลูกน้อย ๆ ถึงอย่างนี้ว่า

พวกโจรจงห้ำหั่นพวกเจ้าเป็นชิ้น ๆ ดังนี้    แต่ก็ไม่ปรารถนาแม้ให้กลีบบัว

ตกเบื้องบนของลูกน้อย ๆ เหล่านั้น  อนึ่ง อาจารย์และอุปัชฌาย์  บางคราว

ก็กล่าวกะพวกศิษย์อย่างนี้ว่า   พวกนี้ไม่มียางอาย   ไม่เกรงกลัว   คุยอะไร

กัน   จงไล่มันไปเสีย    ก็แต่ว่า    ย่อมปรารถนาให้ศิษย์เหล่านั้นสำเร็จการ

ศึกษา  และบรรลุมรรคผล.   เหมือนอย่างว่า  วาจาไม่เป็นผรุสวาจา  เพราะ

คำอ่อนหวานก็หาไม่.    ด้วยว่าผู้ต้องการจะฆ่า   พูดว่า   จงให้ผู้นี้นอนให้

สบาย  ดังนี้   จะไม่เป็นผรุสวาจาก็หาไม่.      ก็วาจานี้เป็นผรุสวาจาทีเดียว

เพราะมีจิตหยาบ.   ผรุสวาจานั้น  มีโทษน้อย  เพราะผู้ที่ตนพูดหมายถึงนั้น

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 197

มีคุณน้อย  มีโทษมาก   เพราะผู้นั้นมีคุณมาก.

 

ผรุสวาจานั้น  มีองค์  ๓  คือ

๑.   อกฺโกสิตพฺโพ   ปโร  คนอื่นที่ตนด่า

๒.   กุปิตจิตฺต  จิตโกรธ

๓.   อกฺโกสนา   การด่า

บทว่า เนลา  ความว่า  โทษเรียกว่า  เอละ  วาจาชื่อว่า  เนลา  เพราะ

ไม่มีโทษ   อธิบายว่า   มีโทษออกแล้ว.   เหมือนอย่าง   เนล  ไม่มีโทษที่

พระองค์ตรัสไว้ในประโยคนี้ว่า  รถคืออริยมรรคมีองค์ไม่มีโทษ  มีหลังคา

ขาว  ดังนี้.

บทว่า   กณฺณสุขา   ความว่า  สบายหู   เพราะมีพยัญชนะสละสลวย

คือ  ไม่ให้เกิดการเสียบหู   เหมือนแทงด้วยเข็ม.

วาจาชื่อว่า    ชวนให้รัก    เพราะไม่ให้เกิดความโกรธ    ให้เกิดแต่

ความรักในสรีระทั้งสิ้น   เพราะมีเนื้อความสละสลวย.

วาจาชื่อว่า  จับใจ เพราะถึงใจ   คือเข้าไปสู่จิตได้สะดวก  ไม่กระทบ

กระทั่ง.

วาจาชื่อว่า  เป็นคำชาวเมือง   เพราะอยู่ในเมือง   โดยเหตุที่บริบูรณ์

ด้วยคุณ.  ชื่อว่าเป็นคำชาวเมือง  แม้เพราะเป็นถ้อยคำอ่อนโยนเหมือนนารี

ที่เติบโตในเมือง.   ชื่อว่า   เป็นถ้อยคำชาวเมือง   แม้เพราะวาจานี้เป็นของ

ชาวเมือง    อธิบายว่า  เป็นถ้อยคำของชาวกรุง.   จริงอยู่  ชาวกรุงย่อมเป็น

ผู้มีถ้อยคำเหมาะสม   เรียกคนปูนพ่อว่าพ่อ   เรียกคนปูนพี่ว่าพี่.

วาจาชื่อว่า   คนส่วนมากรักใคร่    เพราะถ้อยคำอย่างนี้เป็นถ้อยคำที่

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 198

คนส่วนมากรักใคร่.

วาจาชื่อว่า   คนส่วนมากพอใจ   เพราะเป็นที่พอใจ   คือ  ทำความ

เจริญใจแก่คนส่วนมาก   โดยที่คนส่วนมากรักใคร่นั่นเอง.

อกุศลเจตนาที่ให้เกิดกายประโยคและวจีประโยค      อันเป็นเหตุให้

เข้าใจเรื่องที่ไม่มีประโยชน์  ชื่อว่า  สัมผัปปลาป.   สัมผัปปลาปนั้น  ชื่อว่า

มีโทษน้อย   เพราะมีอาเสวนะน้อย   ชื่อว่า  มีโทษมาก   เพราะมีอาเสวนะ

มาก.

 

สัมผัปปลาบนั้น  มีองค์  ๒  คือ

นิรตฺถกกถาปุเรกฺขารตา     มุ่งกล่าวถ้อยคำที่ไร้ประโยชน์มีเรื่อง

ภารตยุทธ   และเรื่องชิงนางสีดา  เป็นต้น.

๒.  ตถารูปีกถากถน  กล่าวเรื่องเช่นนั้น  ชื่อว่า  พูดถูกกาล  เพราะ

พูดตามกาล   อธิบายว่า   พูดกำหนดเวลาให้เหมาะแก่เรื่องที่จะพูด.

ชื่อว่า   พูดแต่คำจริง   เพราะพูดคำจริง  แท้   แน่นอน   ตามสภาพ

เท่านั้น.

ชื่อว่า  พูดอิงประโยชน์  เพราะพูดทำให้อิงประโยชน์ปัจจุบัน  และ

ประโยชน์ภายหน้านั่นเอง.

ชื่อว่า  พูดอิงธรรม   เพราะพูดทำให้อิงโลกุตตรธรรม   ๙.

ชื่อว่า  พูดอิงวินัย  เพราะพูดให้อิงสังวรวินัย  และปหานวินัย.

โอกาสที่ตั้งไว้   เรียกว่าหลักฐาน.   คำชื่อว่า   มีหลักฐาน   เพราะ

หลักฐานของคำนั้นมีอยู่   อธิบายว่า   พูดคำที่ควรจะต้องเก็บไว้ในหัวใจ.

บทว่า กาเลน   ความว่า   และแม้เมื่อพูดคำเห็นปานนี้     ก็มิได้พูด

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 199

โดยกาลอันไม่ควร   ด้วยคิดว่า  เราจักพูดคำที่มีหลักฐาน ดังนี้    อธิบายว่า

แต่พูดพิจารณาถึงกาลอันควรเท่านั้น.

บทว่า  สาปเทส  ความว่า  มีอุปมา  มีเหตุ.

บทว่า   ปริยนฺตวตึ  ความว่า  แสดงกำหนดไว้แล้ว  พูดโดยประการ

ที่กำหนดแห่งคำนั้นจะปรากฏ.

บทว่า    อตฺถสญฺหิต    ความว่า    พูดคำที่ประกอบด้วยประโยชน์

เพราะผู้พูดจำแนกไปโดยนัยแม้มิใช่น้อย     ก็ไม่อาจให้สิ้นสุดลงได้.     อีก

อย่างหนึ่ง   พูดคำที่ประกอบด้วยประโยชน์   เพราะประกอบด้วยประโยชน์

ที่ผู้พูดถึงประโยชน์นั้นกล่าวถึง  มีอธิบายว่า  มิใช่ตั้งเรื่องไว้เรื่องหนึ่ง แล้ว

ไปพูดอีกเรื่องหนึ่ง.

บทว่า  พีชคามภูตคามสมารมฺภา  ความว่า   เว้นขาดจากการพราก

คือจากการโค่น    ด้วยภาวะแห่งกิริยามีการตัด    การทำลาย    และการเผา

เป็นต้น   ซึ่งพืชคาม ๕ อย่าง   คือพืชเกิดแต่ราก ๑   พืชเกิดแต่ลำต้น ๑

พืชเกิดแต่ข้อ ๑     พืชเกิดแต่ยอด ๑   พืชเกิดแต่เมล็ด ๑    และซึ่งภูตคาม

มีหญ้าและต้นไม้สีเขียว  เป็นต้น   อย่างใดอย่างหนึ่ง.

บทว่า   เอกภตฺติโก   ความว่า  ภัตมี ๒ มื้อ  คือ  ภัตที่พึงกินเวลา

เช้า ๑    ภัตที่พึงกินเวลาเย็น ๑    ในภัต ๒  มื้อนั้น    ภัตที่พึงกินเวลาเช้า

กำหนดด้วยเวลาภายในเที่ยงวัน   ภัตที่พึงกินเวลาเย็นนอกนี้   กำหนดด้วย

เวลากินเที่ยงวันภายในอรุณขึ้น   ฉะนั้น  แม้จะฉันสัก ๑๐ ครั้ง    ในเวลา

ภายในเที่ยงวัน   ก็เป็นผู้ชื่อว่าฉันหนเดียวนั่นเอง.    ที่ตรัสว่า   มีภัตเดียว

ดังนี้   ทรงหมายถึงภัตที่พึงกินเวลาเช้านั้น.

ชื่อว่า   รตฺตุปรโต   เพราะเว้นจากการฉันในราตรีนั้น.   การฉันใน

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 200

เมื่อเลยเวลาเที่ยงวันไป   จนถึงเวลาพระอาทิตย์ตก   ชื่อว่า  วิกาลโภชน์.

ชื่อว่า  งดการฉันในเวลาวิกาล  เพราะงดการฉันแบบนั้น.  งดเมื่อ

ไร  ?  งดตั้งแต่วันผนวช ณ ฝั่งแม่น้ำอโนมา.

ชื่อว่า  ดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล   เพราะการดูเป็นข้าศึก   คือ

เป็นศัตรู    เพราะขัดต่อพระศาสนา.    ที่ว่า    จากการฟ้อนรำ    ขับร้อง

ประโคมดนตรี  และดูการเล่นอันเป็นข้าศึก  คือ จากการฟ้อนรำ   ขับร้อง

และประโคมด้วยตนเอง      ด้วยอำนาจฟ้อนเองและให้ผู้อื่นฟ้อน เป็นต้น

และการดูการฟ้อน เป็นต้น      โดยที่สุดที่เป็นไปด้วยอำนาจการฟ้อนของ

นกยูง เป็นต้น  อันเป็นข้าศึก.  จริงอยู่  การประกอบด้วยตนเอง  ซึ่งกิจมี

การฟ้อนรำ เป็นต้นก็ดี   การให้ผู้อื่นประกอบก็ดี  และการดีที่เขาประกอบ

ก็ดี  ไม่ควรแก่ภิกษุทั้งหลายเลย   และไม่ควรแก่ภิกษุณีทั้งหลายด้วย.

ในบรรดาเครื่องประดับทั้งหลายมีดอกไม้  เป็นต้น     ชื่อว่า  มาลา

ได้แก่ดอกไม้อย่างใดอย่างหนึ่ง.

ชื่อว่า   คันธะ   ได้แก่  คันธชาตอย่างใดอย่างหนึ่ง.

ชื่อว่า   วิเลปนะ   ได้แก่  เครื่องประเทืองผิว.

ในบรรดาเครื่องประดับเหล่านั้น  บุคคลเมื่อประดับ ชื่อว่า ทัดทรง.

เมื่อทำร่างกายส่วนที่พร่องให้เต็ม   ชื่อว่า   ประดับ.    เมื่อยินดีด้วยอำนาจ

ของหอม   และด้วยอำนาจการประเทืองผิว   ชื่อว่า    ตกแต่ง.   เหตุเรียกว่า

ฐานะ  ฉะนั้น จึงมีความว่า   คนส่วนมากกระทำการทัดทรงมาลา เป็นต้น

เหล่านั้น ด้วยเจตนาเป็นเหตุให้ทุศีลใด  พระสมณโคดมเว้นขาดจากเจตนา

เป็นเหตุให้ทุศีลนั้น.